Czy na pewno chodzi o nostalgię, czyli czemu polski teatr wznawia stare spektakle?

zrob-siebie-2026-fot-pat-mic-komuna-warszawa-MINI.jpg, default, „Zrób siebie”, choreografia: Marta Ziółek, fot. Pat Mic / Komuna Warszawa

#teatr

Jeśli przedstawienie schodzi z afisza, rzadko później na niego wraca. W tym sezonie wznowiono jednak dwie głośne produkcje. Co nam o polskim teatrze mówią te powroty do przeszłości?

Zaczęło się od Wycinki. Holzfällen w reżyserii Krystiana Lupy na podstawie tekstu Thomasa Bernharda. Najpierw pod koniec 2025 roku przywrócił ją do życia Teatr Telewizji, rejestrując jej nową, skróconą wersję, a następnie Teatr Polski w Podziemiu zaprosił widzów i widzki na dodatkowe – w założeniu jednorazowe – pokazy. Kilka miesięcy później w Komunie Warszawa – dekadę od premiery – ponownie zagrano Zrób siebie w choreografii Marty Ziółek, performans przełomowy dla myślenia o obecności choreografii w teatrze w ostatnich latach.

Trudno o bardziej skrajne względem siebie spektakle niż Wycinka i Zrób siebie. Ten pierwszy został zrealizowany przez reżysera o statusie mistrza, w repertuarowym teatrze za niemały budżet. Drugi – powstał w eksperymentalnej, niedofinansowanej instytucji – stał się symbolem wkraczającego do teatru nowego pokolenia twórców reprezentującego zupełnie inne porządki estetyczne, a jego siłą była bezczelna performatywna energia i chwytliwa choreograficzna koncepcja.

Mimo różnic oba te przedstawienia wydają się dziś pewnymi punktami odniesienia. Czy te powroty do przeszłości są jedynie dziełem przypadku, czy można je potraktować jako symptom czegoś poważniejszego?

Wycinka wrocławskiego Teatru Polskiego

„Wycinka”, reż. Krystian Lupa, Od lewej Andrzej Szeremeta, Jan Frycz i Bożena Baranowska, 2025, fot. A. Petrovych / TVP

Wycinka miała premierę w październiku 2014 roku w Teatrze Polskim we Wrocławiu i z miejsca została okrzyknięta przez rodzimych krytyków arcydziełem. Ruszyła w międzynarodowe tournée do Francji, Chin, Brazylii, Japonii, Czech, Korei czy Chile, gdzie też zyskała uznanie.

Lupa powrócił w Wycince do prozy austriackiego pisarza, na podstawie której wyreżyserował wcześniej niektóre ze swoich najważniejszych przedstawień: Kalkwerk (1992), Rodzeństwo (1996), oba w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, czy Auslöschung/Wymazywanie (2001) w warszawskim Teatrze Dramatycznym.

Akcja Wycinki toczy się podczas „wybitnie artystycznej kolacji” u Auersbergerów (Halina Rasiakówna, Wojciech Ziemiański), gdzie zblazowani, pretensjonalni artyści, pisarki i aspirujący mieszczanie oczekują na przyjście spóźniającego się aktora Teatru Narodowego (w tej roli fenomenalny Jan Frycz), który ma swoją obecnością uświetnić wieczór. Dodatkowy kontekst do dekadenckich i egzaltowanych rozmów wprowadza niedawne samobójstwo starej przyjaciółki zgromadzonego towarzystwa Joany (Marta Zięba). Wszystkiemu z boku przygląda się narrator (Piotr Skiba), który próbuje odciąć się od reszty, ale sam nie jest od nich wcale lepszy. Wycinka wymierzona jest jednak nie tylko w rozpasane pseudoartystyczne elity, ale też w polityków i urzędników.

Wpatrzony. Krystiana Lupy relacja z filmem

Tuż przed premierą w rozmowie z Mateuszem Węgrzynem na łamach „Dwutygodnika” Lupa mówił:

Zapominamy o tym, że ludzie władzy głównie ze względów finansowych, z powodu swojej ignorancji i obcości wobec sztuki dokonują ogromnych spustoszeń. Wydaje mi się, że bardzo ważną rolę odgrywają właśnie te salony, w których bywają politycy i prostytuujący się z nimi artyści. W nich ogniskują się, spotykają się, tworząc specyficznie mieszczańską, narodowo-katolicką – zarówno w Polsce, jak i w Austrii – kulturę usługową, która jest bezpieczna, tania i daje im przyjemną rozrywkę. Kultura rozrywkowa jest przez ciśnienia wszelkiej maści urzędników i całego aparatu władzy premiowana i propagowana.

Niestety na wielu polach Wycinka okazała się profetyczna.

23 sierpnia 2016 roku na dyrektora Teatru Polskiego komisja konkursowa wybrała Cezarego Morawskiego, aktora znanego publiczności między innymi z serialu M jak miłość. Morawski, który miał zastąpić na tym stanowisku Krzysztofa Mieszkowskiego, nie tylko nie miał wymaganego doświadczenia do kierowania jedną z wówczas najważniejszych scen w Polsce, ale również – jak podawało Oko.press – ciążył na nim wyrok „za przestępstwo nadużycia zaufania w sprawie, w której Związek Artystów Scen Polskich stracił dziewięć milionów złotych”. Został jednak wybrany – po trwających 16 minut obradach – głosami przedstawicieli ministerstwa, urzędu marszałkowskiego oraz delegata teatralnej „Solidarności”. Zdobył sześć na dziewięć możliwych głosów.

Proces Lupy: trzy wcielenia K.

W tamtej komisji konkursowej zasiadał też Krystian Lupa, pracujący wówczas we wrocławskiej instytucji nad inscenizacją Procesu na podstawie Kafki. W rozmowie z Magdą Piekarską przyznał później, że jego zdaniem procedura konkursowa nie została przeprowadzona w uczciwy sposób, a Morawski od początku otwarcie powoływał się na związki z ówczesnym ministrem kultury, Piotrem Glińskim. Jego program pozostawiał zresztą wiele do życzenia, znalazły się w nim głównie farsy, spektakle rocznicowe z okazji urodzin papieża Jana Pawła II oraz rodzima klasyka.

W geście sprzeciwu Lupa wstrzymał próby do Procesu, a znaczna część zespołu aktorskiego rozpoczęła protest – po spektaklach artyści do braw wychodzili z ustami zaklejonymi czarną taśmą. Przed wejściem do budynku teatru ustawiały się manifestacje. „Ustąp Cezary” – apelowali w krótkich filmikach Agnieszka Holland, Jacek Poniedziałek, Maja Komorowska czy Weronika Szczawińska.

Podczas gdy trwały protesty, nowy dyrektor zaczął zwolnienia, wręczając pracownikom wypowiedzenia w najmniej oczekiwanych momentach, na rozmowy zapraszał ich na przykład tuż przed wejściem na scenę. Zdejmował spektakle z afisza bez uprzedniego tradycyjnego pożegnania z tytułem, nakazywał niszczenie scenografii. Z zespołu znikali kolejni aktorzy i aktorki: Ewa Skibińska, Anna Ilczuk, Marcin Pempuś czy Andrzej Kłak.

Udało mi się zobaczyć Wycinkę na jednym z zamykających pokazów we wrocławskiej siedzibie, w listopadzie 2016 roku (ostatni raz spektakl zagrano natomiast w Sao Paulo w marcu 2018 roku). Do dziś jest to dla mnie jedno z ważniejszych, formacyjnych wręcz teatralnych przeżyć. Na widowni siedział wówczas także Cezary Morawski – ale w trakcie przedstawienia ostentacyjnie wyszedł z sali. Być może dlatego, że słowa, które padały ze sceny – te, że dyrektorów teatru wybierają urzędnicy, którzy nie mają pojęcia o kulturze – boleśnie zlewały się wówczas z pozateatralną rzeczywistością.

Ze teatru do telewizji – i z powrotem

„Wycinka”, reż. Krystian Lupa, 2025, fot. A. Petrovych / TVP

Decyzję o wznowieniu Wycinki podjął dyrektor Teatru Telewizji, Michał Kotański. Przedstawienie zarejestrowano w studio, skrócono je jednak z ponad czterech godzin do trzech. Następnie wyemitowano w dwóch częściach w dwa grudniowe poniedziałki w 2025 roku (nadal można obejrzeć Wycinkę w darmowym serwisie VOD). Projekt przestrzeni był ten sam, choć scenografia musiała zostać specjalnie zrekonstruowana na potrzeby telewizyjnej wersji. Oryginalną wersję bowiem zniszczono.

Zaraz potem spektakl przeniesiono do wrocławskiej Piekarni, gdzie tymczasową – od dekady – siedzibę dzieli z innymi instytucjami (na przykład z Wrocławskim Teatrem Pantomimy) Teatr Polski w Podziemiu, który rozpoczął działalność w 2017 roku, i w którym pracują osoby wcześniej zatrudnione w Polskim za dyrekcji Mieszkowskiego. Wycinkę zagrano tam w lutym 2026 roku trzy razy.

Bez wątpienia Wycinka wciąż pozostaje aktualna pod kątem społeczno-politycznych diagnoz czy refleksji o kondycji ludzkiej i środowisku artystycznym. Ale jest też symbolem teatru sprzed ponad dekady – widowiskowego, inteligentnego, ostrego, bezkompromisowego, a do tego świetnie zagranego – takiego, po którym nie przejechał jeszcze polityczny walec, a lęki o to, czy gdy zmieni się władza, kolejna instytucja nie zostanie po prostu wymazana z kulturalnej mapy Polski, nie były jeszcze tak wyraźne. Powrót Wycinki budzi zatem oczywistą tęsknotę za tym, co było.

Zresztą sam Lupa także nie jest już dzisiaj w miejscu, w którym był 12 lat temu. Jego autorytet częściowo osłabł po tym, jak w 2023 roku w ostatniej chwili dyrekcja szwajcarskiego La Comédie de Geneve odwołała premierę reżyserowanych przez niego Les Émigrants według powieści W.G. Sebalda – z powodu zarzutów o przemoc.

Zrób siebie jeszcze raz

„Zrób siebie”, choreografia: Marta Ziółek, fot. Pat Mic / Komuna Warszawa

Równie aktualna co Wycinka – a może nawet bardziej niż dziesięć lat temu – pozostaje wymowa Zrób siebie w choreografii Marty Ziółek z Komuny Warszawa. Przedstawienie to było grane kilkadziesiąt razy w różnych polskich miastach – ja po raz pierwszy widziałam je na żywo w 2017 roku w krakowskiej Cricotece – i za granicą: w Nowym Jorku, Bukareszcie czy Tel Awiwie. To bardzo dużo, jak na rzecz performatywno-choreograficzną.

„Po bilety do Komuny Warszawa ustawiały się kolejki – rzadko kiedy takie zainteresowanie budzi taniec współczesny, który wciąż jest postrzegany jako sztuka niszowa” – pisał Witold Mrozek w 2016 roku na łamach „Gazety Wyborczej”. Faktycznie spektakl był fenomenem, nic więc dziwnego, że jego wznowienie w 2026 roku zapowiadano jako „powrót legendy”.

Co przesądziło o sukcesie Zrób siebie? Po pierwsze: był to spektakl choreograficzny, który opierał się na czytelnym konstrukcie dramaturgicznym (autorstwa Anki Herbut). Odniesienia do reżimów cielesnych wspieranych przez pędzący kapitalizm i przez kształtujące naszą percepcję media społecznościowe były łatwo rozczytywane – chociaż Herbut z Ziółek głównym nośnikiem znaczeń uczyniły ciało, niemal do zera redukując warstwę słowną. Po drugie: energia zespołu performerskiego była – i jak się okazało w maju 2026 roku, jest nadal – bezczelna, świeża i zaraźliwa.

Jeszcze przed wejściem na widownię pomiędzy publicznością przemieszcza się piątka performerów: High Speed (Paweł Sakowicz), Coco (Ramona Nagabczyńska), Lordi (Katarzyna Sikora), Glow (Rob Wasiewicz) oraz Beauty (Agnieszka Kryst). Zatrzymują się przy niektórych osobach, wpatrują im się w oczy, recytując szeptem w zapętleniu kapitalistyczne mantry.

Każda z postaci budowana była w oparciu o inne jakości ruchowe i performatywne. Po ich wejściu na scenę dowiadujemy się, że przewodniczką po tym całym doświadczeniu – zawieszonym gdzieś pomiędzy bezwzględnym treningiem fizycznym, blokiem reklamowym, koncertem a taneczną imprezą – jest skrywająca się początkowo za maską i mówiąca zmodulowanym głosem Angel Dust (Marta Ziółek). Muzycznie zaś wspiera artystów siedząca z boku, co jakiś czas wykonująca solowe partie wokalne, Magdalena Maria Kozłowska.

Post-, auto-, a co dalej?

Zdjęcie promujące przedstawienie „Zrób siebie” w choreografii Marty Ziółek, fot. Witek Orski, Dawid Grzelak

W 2016 roku nakładem warszawskiej Akademii Teatralnej i Instytutu Teatralnego ukazała się książka Post-teatr i jego sojusznicy pod redakcją Tomasza Platy, a chwilę wcześniej Joanna Krakowska opublikowała w Dwutygodniku esej Auto-teatr w czasach post-prawdy. I Krakowska, i Plata próbowali w tych publikacjach przyszpilić nowe teatralne tendencje. To, co charakterystyczne dla post-teatru i po części również auto-teatru, to tematyzowanie obecności osób na widowni. Performerki i aktorzy nie udawali, że nikt tam nie siedzi, wręcz przeciwnie – nieraz łapali kontakt wzrokowy z publicznością, zapraszali ją na scenę, zwracali się do niej w mniej lub bardziej bezpośredni sposób. Psychologiczną reprezentację zastąpiła tu w wielu przypadkach gra z obecnością – tak wykonawców, jak i odbiorców.

Ten sposób myślenia widać w Zrób siebie. Nie tylko zresztą w tych początkowych scenach, rozgrywających się jeszcze przed wejściem na widownię, o których pisałam wyżej, ale także później – gdy performerzy i performerki patrzą i mówią do poszczególnych widzek, czy nawet zapraszają wybrane osoby na scenę.

Wśród reprezentantek nowego nurtu teatralnego badacz i badaczka wymieniali między innymi: Martę Ziółek, Annę Karasińską, Martę Górnicką, Annę Smolar, Justynę Sobczyk czy Wojtka Ziemilskiego. „[N]iemal nikt z nich nie ukończył wydziału reżyserii polskiej szkoły teatralnej […] Nieco prowokacyjnie można powiedzieć, że to pierwsze od dawna młode pokolenie w polskim teatrze, które odnosi sukces artystyczny, a nie zostało wychowane przez Krystiana Lupę” – pisał Plata.

Dlatego też, oglądając po dekadzie wznowione Zrób siebie, wyraźniej poczułam rozczarowanie, które często towarzyszyło mi w mijającym sezonie. Ale nie tym, co zobaczyłam na scenie – jak wspomniałam energia i precyzja osób performerskich są imponujące – tylko niespełnioną obietnicą, którą kiedyś oferowały tego typu performatywno-konceptualno-choreograficzne projekty. Takie, w których ważniejsza niż tekst literacki była energetyczna i afektywna wymiana między sceną a widownią, gra z formą czy budowanie bardziej performatywnych sytuacji.

Joanna Leśnierowska: Choreografia przetrwa, ale muszą przetrwać także ci, którzy ją tworzą [WYWIAD]

W polskim teatrze – zwłaszcza tym młodym – obserwujemy bowiem wyraźny skręt ku tradycyjnym i konserwatywnym estetycznie oraz politycznie formatom. Performatywne języki ustąpiły miejsca psychologizującej klasyce odgrywanej w konwencjonalny, a czasem nawet anachroniczny, sposób. Oczywiście – nie wszędzie. Daleka jestem od generalizowania, ale piszę tu o tendencji, która wyraźnie nasiliła się po pandemii. Z jednej strony, nie dziwię się debiutującym twórcom i twórczyniom, że wolą tworzyć spektakle na podstawie znanej, klasycznej literatury, że nie chcą eksperymentować z formą i wybierają bezpieczniejszą drogę. Ale z drugiej – coraz bardziej brakuje mi w polskim teatrze projektów, w których artyści podejmują twórcze ryzyko, idą w poprzek oczekiwaniom.

Na tym tle o wiele ciekawiej wypada dzisiaj polskie środowisko choreograficzne – jeśli gdzieś dokonują się estetyczno-polityczne przekroczenia i poszukiwania, to właśnie tam. Zresztą nieprzypadkowo to właśnie grający w Zrób siebie tancerze i tancerki są dzisiaj czołowymi postaciami rodzimego pola sztuki.

Dziesięć słów o tańcu współczesnym

Ziółek – choć na moment zeszła z artystycznej ścieżki, znów na nią powraca. W lipcu 2026 roku w warszawskim Pawilonie tańca i innych sztuk performatywnych premierę będzie miał jej choreograficzny rytuał zatytułowany Zwodnicze syreny.

Kryst – pracuje jako choreografka przy spektaklach Jakuba Skrzywanka, Eweliny Marciniak czy Leny Frankiewicz, tworzy też z powodzeniem swoje solowe performanse (takie jak przykładowo kielecko-warszawska Expiria). Sakowicz – stale współpracuje z Łukaszem Twarkowskim i Anną Smolar, a do tego sam reżyseruje w instytucjonalnych teatrach (Boa w Narodowym Starym Teatrze, Laguna w TR Warszawa) i rozwija autorską praktykę.

Nagabczyńska – zrobiła w ubiegłym roku jeden z najciekawszych performansów tanecznych ostatnich lat, Kocham Balet, a niedawno premierę miała jej nowa praca – Czyste, o której pisałam na łamach Culture.pl.

Wasiewicz jest zatrudniony w warszawskim Teatrze Studio, gdzie tworzy zapadające w pamięć aktorskie kreacje (Ojciec w Końcu z Eddym Smolar, Damianek w Magicznej ranie Radka B. Maciąga, Harry w Requiem dla snu Skrzywanka).

Sikora – aranżuje ruch w spektaklach Michała Buszewicza, Piotra Domalewskiego czy Jagody Szelc. Zrobiła też znakomity i niekonwencjonalny Dotyk za dotyk. Dansing (2023) w Teatrze Współczesnym w Szczecinie, podczas którego można było poczuć i pobawić się jak na tytułowej potańcówce.

Wreszcie Kozłowska – pracuje głównie za granicą, choć polska publiczność mogła ją ostatnio oglądać w świetnym Teach me not (2025) Wojtka Grudzińskiego, o którym również pisałam w Culture.pl.

Okazuje się więc, że ryzyko popłaca. A sądząc po entuzjazmie i aplauzie, z jakim przyjęto majowe wznowienie Zrób siebie, chyba nie tylko mi brakuje takiej energii w teatrze.

Źródła: Mateusz Węgrzyn, Instalacja podłości. Rozmowa z Krystianem Lupą, „Dwutygodnik” nr 145, październik 2014; Konrad Radecki-Mikulicz, Cezary Morawski. Jak wybrano dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu, „oko.press” 26.08.2016; Magda Piekarska, Teatr Polski. Krystian Lupa: jesteście nieuczciwi albo ślepi, „Gazeta Wyborcza” 24.08.2016; Magda Piekarska, Mirosław Wlekły, Protest w Teatrze Polskim przeciwko Cezaremu Morawskiemu. Nasz teatr jest podzielony równo, jak ten kraj, „Duży Format” 14.11.2016; Teresa Fazan, 25xXXI. Spektakle ćwierćwiecza: ZRÓB SIEBIE, „Teatr”, grudzień 2025; Witold Mrozek, Nagły atak tanecznej stylówki, „Gazeta Wyborcza” 30.05.2016; Joanna Krakowska, Auto-teatr w czasach post-prawdy, „Dwutygodnik” wrzesień 2016; Tomasz Plata (red.), Post-teatr i jego sojusznicy, Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 2016.

Język Polish