Co zbudowały kobiety

patchwork-architektura-jadwigi-grabowskiej-hawrylak-muzeum-architektury-wroclaw-2016-06-13-010.jpg, full-width, Zespół mieszkalny na placu Grunwaldzkim, projekt: Jadwiga Grabowska-Hawrylak, fot. Chris Niedenthal, 1982, Co zbudowały kobiety

#architektura

Dla użytkownika budynków nie ma wielkiego znaczenia, czy jego projekt wyszedł spod ręki kobiety czy mężczyzny. Dlaczego jednak tak mało znanych budynków stworzyły architektki?

Najważniejszą nagrodą, jaką współcześnie może w Polsce otrzymać architekt, laurem stanowiącym uwieńczenie dorobku jest Honorowa Nagroda SARP. Przyznawana dorocznie od 1966 roku trafiła już w ręce kilkudziesięciu projektantów, którzy w ten sposób zapisani zostali w architektonicznym panteonie sławy. Na liście laureatów Honorowej Nagrody SARP znajduje się tylko pięć kobiet, a zaledwie dwie z nich otrzymały nagrody indywidualne (pozostałe trzy panie nagrodzono do spółki z ich mężami, z którymi pracowały). Już choćby z tego powodu warto bardziej docenić pracę architektek – np. poprzez zwrócenie uwagi, które z powszechnie rozpoznawalnych budowli są dziełem kobiet.

Osiedle Latawiec, Warszawa

Thumbnail — Osiedle Latawiec, Warszawa, projekt: Eleonora Sekrecka, fot. Zbyszko Siemaszko/Forum

Choć stanowi część nigdy w pełni nie zrealizowanego socrealistycznego założenia Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, zbudowane w latach 1953–1955 warszawskie Osiedle Latawiec ma własny, wyjątkowy klimat. Projektująca je Eleonora Sekrecka sięgnęła po nietypowy dla realizmu socjalistycznego wzór: paryski Place des Vosges. Inspirując się pochodzącą z początku XVII wieku zabudową tego najwcześniej wytyczonego placu w stolicy Francji Sekrecka stworzyła w zacisznym zakątku śródmieścia Warszawy kwartał zabudowy o wyjątkowym układzie urbanistycznym, z góry rzeczywiście przypominającym latawiec. Osiedle wyróżnia szeroka, otoczona drzewami aleja i wysokie, monumentalne domy o wysokich dachach i elewacjach z cegły i jasnego kamienia.

Sady Żoliborskie, Warszawa

Halina Skibniewska, Osiedle Sady Żoliborskie w Warszawie, 1969, fot. Marian Sokołowski CAF/PAP

Tego osiedla nie trzeba pewnie nikomu przedstawiać – to nie tylko jeden z najbardziej w Polsce znanych powojennych kompleksów mieszkaniowych, ale też jedno z dwóch (obok wrocławskiego Manhattanu) osiedli, o których każdy wie, że są dziełem architektek. Warto pamiętać, że Halina Skibniewska, autorka słynnych Sadów, nie tylko projektowała osiedla, ale i wykładała na Politechnice Warszawskiej, tworzyła analizy urbanistyczne oraz mało w tamtych czasach popularne projekty usprawnień dla osób niepełnosprawnych. Wydała też kilka książek o projektowaniu przestrzeni mieszkaniowych, w których szukała optymalnych rozwiązań funkcjonalnych dla małych lokali. Była także posłanką, wieloletnią wicemarszałkinią Sejmu i działaczką społeczną. Działalność projektowa i polityczna Haliny Skibniewskiej były bardzo spójne: architektka starała się w czasach normalizacji i prefabrykacji szukać i bronić form architektury przyjaznych użytkownikowi. Wyniki tych prac każdy może do dziś zobaczyć choćby na warszawskim Żoliborzu.

Osiedle Manhattan, Wrocław

Jadwiga Grabowska-Hawrylak to druga, obok Haliny Skibniewskiej, powszechnie rozpoznawalna polska architektka. Wrocławskie osiedle przy Placu Grunwaldzkim, zwane Manhattanem, którego projekt przez całą wiosnę 2019 roku pokazywany będzie w nowojorskim Center For Architecture, to jej najbardziej znana realizacja. Tak jak osiedle Sady Żoliborskie Skibniewskiej wyróżniało się ludzką skalą i aranżacją przestrzeni wyjątkowo przyjazną użytkownikowi, tak wrocławski Manhattan jest osiedlem w wielkomiejskim stylu. W nowoczesnych wieżowcach architektka pokazała, że również z elementów prefabrykowanych można stworzyć bryły oryginalne, wyróżniające się i wzbogacające miejską przestrzeń.

Nowy Dom Poselski, Warszawa

Małgorzata Handzelewicz-Wacławek pochodziła z architektonicznej rodziny, była wychowanką i współpracownicą samego Bohdana Pniewskiego, wykładowczynią na Politechnice Warszawskiej, współautorką m.in. Domu Chłopa czy osiedla Targówek Mieszkaniowy w Warszawie. Handzelewicz-Wacławek zaprojektowała m.in. tzw. Nowy Dom Poselski, budynek hotelowy położony na terenie kompleksu sejmowego przy ulicy Wiejskiej (sam projekt powstał w 1973 roku, gmach oddano do użytku dopiero w 1989 roku).

Mimo że sam budynek Sejmu ma formy eleganckie i zdobne w detal, a sam fakt projektowania w tak prestiżowym sąsiedztwie mógł paraliżować, architektka hotelowi dla posłów nadała formę nowoczesną, a zarazem pełną ciepła. Handzelewicz-Wacławek skomponowała go ze spiętrzających się, prostych, modernistycznych brył, którym oryginalny wygląd nadały obite blachą miedzianą elewacje. W miedzianych płytach wytłoczono geometryczny wzór, korespondujący z detalami głównego gmachu Sejmu.

Pomnik Umschlagplatz, Warszawa

Hanna Szmalenberg jest absolwentką Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej (dyplom obroniła u Małgorzaty Handzelewicz-Wacławek) i córką właściciela słynnego na całą Warszawę warsztatu kowalstwa artystycznego. Być może dlatego zawsze interesowało ją pogranicze architektury i rzeźby. To ona zaprojektowała – we współpracy z rzeźbiarzem, Władysławem Klamerusem – wyrazisty w swojej prostocie pomnik na Umschlagplatzu. Architektoniczno-rzeźbiarska kompozycja, upamiętniająca miejsce wywózki warszawskich Żydów do obozów zagłady, nasycona jest symbolami, które harmonijnie wpisano w to założenie przestrzenne.

Kompleks zabudowy mieszkaniowej na Starych Jeżycach, Poznań

Lata 90. to nie był łatwy czas dla polskiej architektury. Z jednej strony ostatecznie przestały wtedy obowiązywać rygory prefabrykacji i normalizacji, można też było wreszcie sprzeciwić się dominacji modernizmu, z drugiej jednak brakowało zarówno dobrej jakości materiałów, jak i… umiejętności posługiwania się nimi (ostatnie pokolenie budowniczych pracowało właściwie tylko z wielką płytą). Jakość powstających wtedy obiektów była więc bardzo zróżnicowana.

W kwartale ulic Jeżycka-Mylna-Poznańska-Kochanowskiego na poznańskich Jeżycach powstał wtedy niezwykły kompleks zabudowy mieszkaniowej, projektu poznańskiej architektki Izabeli Klimaszewskiej (prowadzącej pracownię do spółki z Tadeuszem Biedakiem). Choć wpisany w gęstą, historyczną zabudowę, stylistycznie odpowiada swoim czasom: Klimaszewska odważnie zderzyła zdobne elewacje kamienic z dynamicznymi, kolorowymi ścianami nowych domów. Osiedle od strony ulicy dopasowano do pierzejowego układu zabudowy, od strony podwórka zaś architektka utworzyła zielone zakątki i podwórka, oferujące mieszkańcom osiedlową przestrzeń publiczną.

Budynek biurowy Rodan System, Warszawa

Wyjeżdżających z Warszawy na południe ulicą Puławską żegna koszmarny chaos architektoniczny. Tę trasę wylotową otaczają zabudowania o najstraszniejszych kształtach, niepasujące do siebie nawzajem, ukryte wśród kakofonii reklam, szyldów, ogłoszeń, tablic i banerów. W tym brzydkim krajobrazie nawet niewprawne oko łatwo dostrzeże wyróżniającą się bryłę budynku biurowego Rodan System. Choć gmach ma dość dynamiczną sylwetkę z ostrym narożem, jego forma jest stonowana i powściągliwa. Ciemne elewacje z szarej cegły betonowej przebito siecią niedużych, kwadratowych okien, wyposażono też w stalowy stelaż pod pnące rośliny. Obiekt powstał w latach 1997–1998.

Ten stanowiący estetyczne wytchnienie w podmiejskim bałaganie elegancki, szary budynek jest dziełem Magdaleny Staniszkis, która od dawna jest nie tylko architektką, lecz także cenioną urbanistką, ekspertką, autorką planów urbanistycznych rozwoju Warszawy.

Bazylika w Licheniu

Najbardziej znana i największa świątynia w Polsce jest dziełem architektki. Barbara Bielecka pierwsze szkice licheńskiej bazyliki wykonała już w 1993 roku; od początku nadzorowała prace nad powstaniem monumentalnej budowli od 1994 roku do ukończenia budowy w 2004 i później też – zamieszkała tuż obok kościoła. Architektka w wywiadzie dla "Dużego Formatu" w 2007 roku mówiła:

Poświęcałam tej budowie całą siebie przez 15 lat od rana do wieczora. Nie mam męża ani dzieci. Moim dzieckiem jest bazylika.

Bielecka zaprojektowała nie tylko gigantyczny gmach (162-metrowa fasada kryje wysoką na 44 metry i długą na 139 metrów nawę) i rekordowo wysoką wieżę, ale i przebogaty wystrój świątyni.

Język Polish

architektura mieszkaniowa

architektura polska xx wieku

Halina Skibniewska

Jadwiga Grabowska – Hawrylak

pomniki

osiedle