Bracia Quay: Wszechświat Schulza w miniaturze [WYWIAD]

brothers_quay_4.jpg, default, Bracia Quay, fot. Piotr Wołodźko / IAM

Gdzie podróżują autorzy jedynych w swoim rodzaju filmów animowanych? Czego możemy spodziewać się po ich najnowszej produkcji filmowej związanej z Brunonem Schulzem?

Oparty na zbiorze opowiadań Bruna Schulza "Sanatorium Under The Sign Of The Hour Glass" to połączenie animacji poklatkowej z filmem fabularnym. Premiera najnowszego filmu Stephena i Timothy'ego Quayów odbyła się na Weneckim Festiwalu Filmowym, gdzie otrzymał specjalne wyróżnienie Musa Cinema & Arts Award dla artystów interdyscyplinarnych. To trzecie pełnometrażowe dzieło braci Quay; ich ostatnia pełnometrażowa produkcja to "Stroiciel trzęsień ziemi" z 2005 roku. Operatorem "Sanatorium Under The Sign Of The Hour Glass" jest Bartosz Bieniek. Muzykę do filmu skomponował Timothy Nelson, wykorzystane zostały również utwory Alfreda Sznitkego. W części fabularnej występują Tadeusz Janiszewski, Wioletta Kopańska i Andrzej Kłak. Instytut Adama Mickiewicza jest koproducentem filmu.

Filip Lech: Myślę, że w licznych wywiadach z polskimi mediami zdążyliście już powiedzieć niemal wszystko o Brunie Schulzu i inspiracjach polską kulturą. Chciałbym się jednak zapytać, w jaki sposób zmieniła się wasza interpretacja dzieł Schulza od czasów, kiedy w 1986 roku zrealizowaliście "Streets of Crocodiles" ("Ulica krokodyli")?

Stephen i Timothy Quay: To dość ciekawe, bo od razu po nakręceniu "Street of Crocodiles" zaczęliśmy pracować nad scenariuszem opartym na "Sanatorium pod klepsydrą". Projekt leżał odłogiem latami, nic się nie działo, nie byliśmy w stanie go rozwinąć.

Podejrzewam, że od tamtego czasu nie było ani jednego dnia, w którym nie myślelibyśmy o Schulzu. Kino to sztuka obrazów, staramy się być wierni oniryczności zawartej w jego literaturze, taki rodzaj wyobrażeniowości daje artyście bardzo dużą swobodę. Chcielibyśmy jednak zaznaczyć, że zdecydowanie oddzielamy literaturę od kina, nie tworzymy dosłownej adaptacji "Sanatorium…". Wykorzystujemy świat Schulza jako teatralną ramę, przez którą prześwitują nasze wizje. To praca zawierająca dużo subiektywizmu, staramy się nie kwestionować na każdym kroku swoich interpretacji, działając zarazem instynktownie i spontanicznie.

Czy wasi rodzice czytali wam bajki, kiedy byliście dziećmi?

Nie, nigdy. Myślę, że w dzieciństwie najbardziej zbliżonym doświadczeniem do słuchania bajek były dla nas filmy Disneya. Mam wrażenie, że odrzuciliśmy ten świat w odpowiednim wieku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stopklatka z filmu "Sanatorium Under The Sign Of The Hour Glass" braci Quay, fot. materiały promocyjne

Obrazek

4_sanatorium_under_the_sign_of_the_hourglass_c_quay_brothers.jpg

Jesteście bliźniakami, może nawzajem opowiadaliście sobie jakieś historie?

Dorastaliśmy w wizualnym świecie, obrazy były nam zawsze bliższe niż świat literatury, który odkryliśmy dopiero w college’u, czytając "Dzienniki" Franza Kafki. Po raz pierwszy zetknęliśmy się z tak intensywnym wszechświatem, bardzo subiektywnym. Nic dziwnego, że później świat Brunona Schulza wydawał nam się tak bliski.

"Dzienniki" Kafki były pierwszą książką, która na was wpłynęła?

Tak, jeśli chodzi o poważną literaturę. Kiedy byliśmy na uczelni w Filadelfii, przeczytaliśmy artykuł omawiający pewien plakat, autor określił go mianem "kafkowski". Poszliśmy do biblioteki, żeby zapytać się, co to znaczy "kafkowski", bibliotekarz kazał nam sprawdzić w słowniku. W słowniku nie było takiego hasła, ale dwa tygodnie później na półkach tej samej biblioteki znaleźliśmy książki Kafki. To było wspaniałe odkrycie, przy okazji doskonale pokazujące, jakim zacofanym miastem była wtedy Filadelfia – nawet bibliotekarz nie znał Kafki.

"Dzienniki" Kafki są lekturą, do której można codziennie wracać.

Tak, możesz wyciągnąć książkę z półki i otworzyć ją na losowej stronie, a zawsze znajdziesz coś ciekawego. Po angielsku ukazało się właśnie nowe tłumaczenie, zawierające też fragmenty ocenzurowane przez Maksa Broda. Jego autorem jest Ross Benjamin, nie mieliśmy jeszcze szansy ich przeczytać, ale nie możemy się doczekać tej lektury.

"Xięga Bałwochwalcza Brunona Schulza" w Krakowie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Mieliście okazje odwiedzić Drohobycz.

Tak, ale byliśmy bardzo zawiedzeni, nie pozostał tam żaden ślad po Schulzu. Czuliśmy niemal próżnię, spowodowaną tą nieobecnością. To nie jest wina Ukraińców, dla nich był obcokrajowcem, elementem, którego nie potrzebowali. Spotkaliśmy tam Alfreda Schreyera, Schulz był jego gimnazjalnym nauczycielem. Schreyer miał już wtedy 85 lat, opowiadał o swoim dzieciństwie, wspomnienia były mgliste. Wspominał, że Schulz opowiadał im bajki.

Na wystawie w Muzeum Literatury w Warszawie prezentowano niezwykłą fotografię: Schulz siedzi w klasie, dookoła kilkunastu uczniów. To zdjęcie uzmysławia, na czym polegała jego codzienność. Był nauczycielem plastyki i robót ręcznych, pokazywał, jak wykonywać proste czynności stolarskie i tak dalej. Nie wykładał sztuki, jak moglibyśmy sobie wyobrażać. Nie wyglądają na zafascynowanych lekcją, ale Schulz wygląda na osobę zdolną do zahipnotyzowania ich swoją opowieścią.

Czy bracia Quay mają swoje ulubione miejsce na świecie?

To bardzo zaskakujące pytanie, jeszcze nikt nam go nie zadał. Pracowaliśmy nad scenariuszem do "Sanatorium" w wielu miejscach świata, przy okazji wykładów czy pokazów filmowych. Najlepiej pracowało się nam w Rzymie, nie mam pojęcia dlaczego, ale to miasto sprzyjało naszemu pisaniu. Nie mogliśmy pisać w Londynie.

W jakiej części Rzymu?

Mieszkaliśmy niedaleko Piazza Navona i Campo de’ Fiori. Szliśmy do winiarni, rozkładaliśmy na stole notatki i po prostu rozmawialiśmy. Wieczorem wracaliśmy do mieszkania, tam byliśmy bardziej dokładni i skupieni.

Co zachwyca was w Rzymie?

Regularnie przyjeżdżamy na jednodniowe zajęcia dla amerykańskich studentów z Temple University w Filadelfii – pokazujemy im swoje filmy i rozmawiamy. Zawsze zostajemy kilka dni dłużej. Praca na uczelni jest wymówką dla kontynuowania pracy twórczej w sprzyjających warunkach. Rzym daje wolność, której nie ma w Londynie, znika w nim poczucie odrabiania pracy domowej. Jesteśmy tam, żeby zwiedzać, a niczego bardziej na świecie nie lubimy niż błądzenie po miejskich ulicach. To w niespotykany sposób wpływa na wyobraźnię – nagle dostrzegamy jakiś szczegół, który możemy między sobą omówić, w ten sposób otwierając szufladki w umyśle, których wcześniej nie przeczuwaliśmy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stopklatka z filmu "Sanatorium Under The Sign Of The Hour Glass" braci Quay, fot. materiały promocyjne

Obrazek

3_sanatorium_under_the_sign_of_the_hourglass_c_quay_brothers.jpg

Mam wrażenie, że zdecydowanie wolicie przebywać w mieście niż na łonie natury.

Zdecydowanie, o wiele bardziej. Miasto pozwala na przypadkowe spotkania, zbiegi okoliczności. Skręcasz za róg i nagle dzieje się coś dziwnego, coś czego się nie spodziewałeś. Natura nie daje takiej możliwości, nie ma wąskich uliczek, w które możesz skręcić. Nie możesz skręcić, bo wszystko jest przed tobą – to bardzo rozległa i długa perspektywa.

A co z Londynem? Mieszkacie tam ponad pół wieku, lubicie to miasto?

Londyn to miejsce, w którym pracujemy w naszym studiu z lalkami i gdzie nasze filmy zaczynają nabierać realnych kształtów. To nie musiał być Londyn, ale to właśnie tam studiowaliśmy i to właśnie w Londynie czujemy się jak w domu. Po prostu nie lubimy Stanów Zjednoczonych. A ponieważ nie mówimy w innych językach, wybraliśmy Anglię. Podobało nam się, że Wielka Brytania jest na skraju Europy. Teraz jest na skraju niczego.

To wielkie miasto.

Nieustannie siedzimy w studiu, czasem spędzamy w nim po 18 godzin. Studio stało się naszym światem, fabryką naszej twórczości, miejscem fundamentalnym. Tworzymy tam wszechświat w miniaturze, staramy się, żeby był większy niż rzeczywistość.

Czyli nie macie swojego ulubionego londyńskiego pubu.

Nie, zdecydowanie nie. Poza tym chodzimy tylko do pubów, w których jest duży wybór belgijskich piw, nie lubimy angielskiego piwa.

Nawet Guinnessa? To oczywiście irlandzkie piwo, ale dostępne chyba w każdym pubie…

Tak, dla Guinnessa możemy zrobić wyjątek.

Lubicie podróżować?

Bardzo! Wizyta w Polsce to nasza pierwsza podróż od trzech lat – nie przemieszczaliśmy się w czasie pandemii. Najczęściej podróżujemy służbowo, w związku z jakąś retrospektywą, np. w Paryżu. To wspaniałe miasto do zwiedzania. Pracując nad "Instytutem Benjamenta" (1995), podróżowaliśmy po Szwajcarii, byliśmy w Zurychu, Bernie czy Bazylei – poznawanie wszechświata Roberta Walsera było bardzo ciekawe. W podobny sposób można zwiedzić świat Brunona Schulza, którego częścią był również Wiedeń, gdzie przebywał jako uchodźca wojenny, a później student.

Zwiedziliśmy dużą część Polski. Bardzo lubimy Łódź, fabryczne pozostałości w tkance tego miasta są szalenie intrygujące.

"Sanatorium pod klepsydrą" na zdjęciach Wojciecha Plewińskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Większość waszych opowieści krąży wokół pracy. Czy zdarza wam się wyjeżdżać na wakacje?

Czasami (śmiech). Czasami się rozdzielamy, żeby trochę odpocząć w jakimś innym miejscu. Na przykład w jakimś północnowłoskim mieście, takim jak Bolzano. Takie miejsca są jak plac zabaw dla umysłu, dostarczają potrzebnych bodźców i atrakcji. To może być również Barcelona, Madryt, Florencja, Siena – miasta, w których znajdziemy nadzwyczajne kolekcje muzealne. Szczególnie lubimy Quattrocento, włoski renesans.

Czy macie jakieś marzenia związane z podróżami?

Nie, nie za bardzo. Podróże zawsze prowadzą nas do sztuki, pchną nas z powrotem do studia. Podróżowanie po obcych krajach jest jak podróżowanie przez biblioteki. Swoją drogą, wizyta w bibliotece to jeden z najlepszych sposobów na odbycie podróży. Podobnie jak wizyta w kinie albo słuchanie muzyki. Obcowanie z muzyką, kinem, sztuką dawną i współczesną to proces permanentnego odkrywania czegoś nowego.

Język Polish