100 lat PKP. Pociągiem przez polską literaturę młodzieżową

resztki_most_kolejowy_z_lat_30._xx_w._maurycy_baumer_polona.pl_0.jpg, default, Most kolejowy w Zaleszczykach, lata 30. XX wieku, fot. Maurycy Baumer, polona.pl

#dziedzictwo

Może nie mieliśmy swoich bitników, podróżujących pociągami towarowymi przez cały kraj, ale kolej i u nas rozpalała wyobraźnię. Szczególnie u młodych czytelników.

Po co wsiadać do pociągu (byle jakiego)? Polska literatura podaje mnóstwo powodów: żeby uciec z domu, zakochać się, wyjechać na kolonie, znaleźć własnego ojca albo cudze dziecko, napaść na wagon pocztowy – albo żeby zjeść jajko. Oczywiście na twardo*.

Dwudziestego czwartego września 2026 roku Polskie Koleje Państwowe świętują jubileusz. Dokładnie sto lat wcześniej prezydent Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie powołujące przedsiębiorstwo Polskie Koleje Państwowe – „samoistną osobę prawną” z siedzibą w Warszawie.

Przez te sto lat zmieniły się pociągi, dworce, rozkłady i sposób podróżowania. Rzeczy najpiękniejsze mają jednak to do siebie, że pozostają niezmienne. Wielkie rozstania i podróże w nieznane, machanie przez brudną szybę, herbata w zakręconym na amen termosie, spór o miejsce przy oknie, komunikat o opóźnieniu („Ile? Czy pani usłyszała?”) i westchnienie unisono tuż po nim, inny pasażer siedzący na naszym miejscu, my siedzący na miejscu innego pasażera, zasypianie przy stukocie kół i lęk (albo nadzieja!), że prześpimy właściwą stację, przekonanie, że nasz wagon zatrzyma się dokładnie tam, gdzie stoimy – i odkrycie, że znowu nie.

Wszystko jest inaczej. Trafiliśmy do Koluszek, pojechaliśmy w inną stronę, zatrzymaliśmy się gdzieś w polu i w ogóle nic nie przebiega tak, jak powinno. Albo: wreszcie właśnie tak, jak powinno. Będzie co opowiadać!

Ab ovo

Zacznijmy od rzeczy najważniejszych: prowiantu. Kornel Makuszyński w Awanturze o Basię próbował ustalić, dlaczego człowiek ledwie wsiądzie do pociągu, natychmiast robi się głodny. Konkluzja przyszła szybko: „jedzenie, szczególnie jajek na twardo, znakomicie skraca podróż”. Gorzej z mlekiem – okazuje się, że wylane na tekturkę z adresem może mocno skomplikować życie przynajmniej kilku osób, a nawet doprowadzić do jednego małżeństwa. Dlatego nauczeni doświadczeniem: w pociągu jemy, ale nie pijemy – ani mleka, ani innych „jasnych” napojów.

W powieści Hanny Ożogowskiej Chłopak na opak kolejowy apetyt ma się równie dobrze.

Jacek i Tomek w Wielką Sobotę wymykają się z domów i ruszają do Turku na wyprawę (w drodze, jak sama nazwa wskazuje, po skarb ukryty gdzieś w Turcji). Kupują bilety, wsiadają z plecakami i zepsutym kompasem, a kiedy pociąg rusza, natychmiast dzielą wielkanocny mazurek (miał być dla babci), bo – jak tłumaczy Jacek – „w daleką drogę to jest rzecz za krucha”.

Dystans między współpasażerami zwykle również nie wytrzymuje długo. Makuszyński w Awanturze o Basię opisuje cały „ceremoniał zachowany od czasu wynalezienia kolei żelaznej”: kiedy do przedziału wchodzi ten obcy, rozmowy na moment cichną, po czym prędzej czy później – zwykle prędzej – pada jedno z najważniejszych pytań ludzkości: „Czy pan(i) daleko jedzie?”.

A czasem wcale nie trzeba wsiadać. Na dworzec można wybrać się także po to, by po prostu popatrzeć. W innej książce Hanny Ożogowskiej, Głowie na tranzystorach, Marcin proponuje: „Chodźmy na peron. Tam zawsze jest coś ciekawego”. I rzeczywiście: są kasy, kiosk z gazetami, tłum, elektryczne wagony, pasażerowie usiłujący dostać się do środka, a wśród nich – ku zdziwieniu chłopców – nauczyciel (a właściwie profesor!) geografii z walizką, wybierający się do córki do Włoch. „Z gegrą mamy do końca roku spokój, bo przecież Tomasz z Włoch nie wróci tak prędko. To kosztowna podróż” – kwituje Marcin, nie kryjąc satysfakcji. Dopiero potem okazuje się, że geografia spłatała chłopcom figla: profesor jechał do Włoch, owszem – tyle że tych warszawskich.

Jak widać, nie wszystkie kolejowe przygody przebiegają bez wykolejeń. Również pisarskich. W Imieninach Jerzy Hajduk oznajmia, że jedzie pociągiem do Środy, bo „ma tam matkę” – choć czytelnicy Jeżycjady pamiętają przecież, że jest sierotą. Po protestach Musierowicz musiała więc wrócić do sprawy trzy tomy Jeżycjady dalej. W Tygrysie i Róży Hajduk, nauczyciel fizyki i dyrektor szkoły, wyjaśnia, że chodziło o „matkę ucznia”. „Belferski skrót myślowy” – tłumaczy, a my nie mamy wyjścia, tylko mu uwierzyć na słowo.

Tobołki i uczucia

Środa Środą, ale najpierw trzeba gdzieś upchnąć walizkę. Bo równie ważne jak to, dokąd się jedzie, bywa to, co człowiek ze sobą niesie. Na dworcu w Brulionie Bebe B. Małgorzaty Musierowicz między pasażerami stoją walizki, pakunki i „pudła z telewizorami radzieckimi”, o jedno z nich Bebe zresztą potyka się, biegnąc za odjeżdżającym pociągiem (i mężczyzną swojego życia).

No i odjechał! Zaczyna się to, co dworce lubią najbardziej: bieganie po peronie, wołanie przez okno, wyskakiwanie z wagonu i wyznania składane, jak zwykle, o kilka minut za późno. Bebe goni za odjeżdżającym pociągiem Damba, przeciska się między walizkami i pakunkami, krzyczy „Dambo!!! Zostań!!!”. Dambo ostatecznie zostaje: wyskakuje z pociągu, zachęcony przez ojca, który stwierdza: „Ja na twoim miejscu już dawno bym wyskoczył” (a kto nie?).

Natalia, jedna z czterech sióstr Borejko i koleżanka Bebe z licealnej klasy, nie ma złudzeń: „Rozstania na dworcu są takie melodramatyczne”. Nie przeszkadza jej to jednak – tym razem w Nutrii i Nerwusie – stać z Filipem pod dworcowym zegarem, który odmierza ostatnie minuty, i prowadzić najważniejszą rozmowę życia (przynajmniej jak dotąd) dokładnie w momencie, kiedy pociąg już wjeżdżał na peron.

Film dla niedorosłych! Kto rządzi polskim kinem dziecięcym?

Proza i poezja wagonu

Na szczęście nawet największe uczucia muszą w końcu ustąpić sprawom bardziej przyziemnym. Trzeba znaleźć swoje miejsce, schować bagaż, a czasem sprawdzić, czy to na pewno wagon dla niepalących (to się akurat zmieniło!). W Chłopaku na opak dzieci trafiają do przedziału oznaczonego „Dla palących” (dzisiaj już takich nie ma, ale kiedyś były w każdym pociągu). Romek upewnia się u konduktora, czy rzeczywiście wolno tam palić, na co ten – podchwytując żart – proponuje mu nawet Sporty (spokojnie: Romek nie pali, do bohaterów Hłaski mu daleko).

W Nutrii i Nerwusie w toalecie nie ma wody (to akurat wciąż spotykana sytuacja), Natalia z siostrzenicami – Pyzą i Tygrysem – przenoszą się do pierwszej klasy, a potem idą do Warsu po Sprite’a, czekoladowe ciasteczka oraz parówki z musztardą i bułką. „Wszystko razem było bardzo drogie” – odnotowuje narrator zwięźle.

Kiedy krajobraz za oknem przestaje wystarczać, zostaje lektura. Na dworcowych stoiskach leżą obok siebie „lśniące pisma pornograficzne oraz literatura wagonowa”, choć sama Natalia Borejko podróżuje akurat z „ukochaną lekturą podróżną”, czyli Gorączką romantyczną Marii Janion (ostatni raz wznowiona w 2007 roku). W książce – jak przystało na dzieło o romantyzmie – chowa bilety. W Zapałce na zakręcie Krystyny Siesickiej Marcin zaopatruje Madę na drogę w „Przekrój” i ostatnią książkę Romana Bratnego.

Ale po co czytać kolejowe sensacje, skoro można urządzić własną? W Lesiu Joanny Chmielewskiej pracownicy biura projektowego, sami uczestniczący w konkursie architektonicznym, odkrywają, że konkurencyjny zespół zamierza wysłać pracę skopiowaną z włoskiego projektu. Postanawiają ją przechwycić i dochodzą do wniosku, że najłatwiej będzie ukraść ją podczas transportu – z wagonu pocztowego. Zaczynają więc zbierać informacje o trasie, ochronie przesyłek i miejscu wagonu w składzie, a w pewnej chwili rozważają nawet wykolejenie. Kiedy jednak okazuje się, że pociąg jest osobowy, natychmiast pada: „W takim razie wykolejenie odpada. Bez ofiar w ludziach!”.

Port, radio, kolej. Stulecie polskiej nowoczesności

Pociąg dalszy nastąpi

Skoro ofiar nie ma, zostają tylko stukot kół, ciemne szyby, światła mijanych stacji i poczucie, że przez kilka godzin naprawdę jest się między jednym miejscem a drugim. A to całkiem wygodne miejsce dla opowieści.

I nawet jeśli dziś zamiast opuszczonych okien jest (czasami) klimatyzacja, zamiast papierowego rozkładu trasa w telefonie, a zamiast chusteczki na peronie serduszko wysłane przez dowolny komunikator, pewne sceny wciąż wyglądają znajomo. Pani w granatowym prochowcu biegnie. Pan w zielonej budrysówce odjeżdża. Ktoś inny zerka na zegar i liczy, że zdąży jeszcze powiedzieć najważniejszą rzecz.

A jeśli nie zdąży – cóż. Zawsze pozostaje następny pociąg.

Język Polish

pociąg

pkp

literatura młodzieżowa