Roman Bratny - Życie i twórczość | Artysta

Prozaik, poeta i publicysta. Zasłynął jako autor książki "Kolumbowie. Rocznik 20", od której nazwę wzięło pokolenie wojenne. Za najważniejsze zadanie literatury uważał towarzyszenie współczesności. Jego dorobek twórczy liczy ponad sto różnych wydań: poezji, zbiorów opowiadań, spektakli teatralnych i powieści.

pt., 08/05/1921 - 12:00 - ndz., 11/05/2017 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Roman Bratny, 1970, fot. Aleksander Jałosiński / Forum

Text positon (deprecated)

Center

Roman Mularczyk – bo tak do 1954 roku brzmiało jego nazwisko – był synem Józefa Mularczyka, legionisty, pułkownika kawalerii Wojska Polskiego, i Wandy z domu Repetowskiej. Jego młodszym o dziewięć lat bratem był Andrzej Mularczyk (późniejszy scenarzysta i współscenarzysta m.in. filmów "Sami swoi" czy "Katyń"). Roman urodził się 5 sierpnia 1921 roku w Krakowie. Dzieciństwo spędził w Garwolinie, w koszarach I Pułku Strzelców Konnych, którego dowódcą był jego ojciec. Poznawał tajniki życia garnizonu i realia wojskowej dyscypliny, tam też zafascynował się jeździectwem. W 1937 roku Józef Mularczyk został oddelegowany do Grudziądza, gdzie przeniósł się ze starszym synem, który uczęszczał tam do Liceum Klasycznego imienia Króla Jana III Sobieskiego. W tym okresie młody Bratny nauczył się dobrze niemieckiego, co w przyszłości nieraz uratuje mu życie. Był to także czas samotności, odizolowania od dawnych kolegów, co przełożyło się na ucieczkę w poezję. Szczególnie zaczytywał się w twórczości Juliana Przybosia, a jego pierwsze dojrzalsze próby poetyckie były właśnie świadomym naśladowaniem awangardowego poety. Dość o jego fascynacji mówi fakt, że przepisał w czasie okupacji cały tom poety. W "Pamiętnikach moich książek" wspominał:

Text

Byłem naczytany Przybosiem, może nawet "napisany" Przybosiem, bo jego tomik "W głębi lasu" (rzeczywisty tytuł "W głąb las" – przyp. AB) przepisywałem odręcznie w bibliotece na Koszykowej do późnej przedpolicyjnej godziny. I te powroty z zapisanymi kartkami przez zaciemnione milczące miasto…

Niewiele jednak ostało się z jego wczesnej poetyckiej twórczości – autor sam przyznał, na marginesie jednego ze swoich dzienników z 1942 roku, że zniszczył 200 wierszy, a zachował 15 reprezentacyjnych.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Roman Mularczyk (Bratny), 1932, fot. Narcyz Witczak-Witaczyński / Wikipedia

Obrazek

narcyz_witczak-witaczynski-romek_mularczyk-107-470-1-s.jpg

Czasy wojny

W 1939 roku zdał maturę i, ku zaskoczeniu rodziców, zamiast wybrać kierunek ze studiów humanistycznych, planował kształcić się na Akademii Nauk Politycznych. Pomaturalne lato spędził w obowiązkowym junackim hufcu pracy, gdzie budował fortyfikacje na Kresach. We wrześniu przeprowadził się do matki do Konstancina, willi "Boryczówki" (w czasie okupacji była miejscem spotkań poetów działających w podziemiu, działała tu też przez pewien czas radiostacja). Jak pisze Emil Marat, autor biografii "Bratny. Hamlet rozstrzelany", "pierwsze dwa lata wojny spędził głównie na czytaniu literatury […], udzielaniu korepetycji, podejmowaniu prób handlu, grze w piłkę i zapamiętałym pisaniu wierszy". Początkowo jego konspiracyjna działalność nie była związana ze środowiskiem literackim – nie wszedł na przykład do kręgu wokół podziemnego Uniwersytetu Warszawskiego, który tworzyli młodzi SiN-owcy z organizacji "Sztuka i Naród". W 1942 roku ukończył kurs Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty AK, wstąpił też do konspiracyjnej prawicowej organizacji wojskowej Miecz i Pług.

Organizacja ta pełniła między innymi funkcje wydawnicze i inwestowała w podziemne drukarnie. Wśród licznych pism wydawanych przez MiP była "Kuźnia", z którą w latach 1943–1944 współpracował Bratny, zaś w 1944 roku współzałożył i objął funkcję redaktora innego wydawanego przez MiP pisma, "Dźwigarów". Jak pisze Marat, pismo wyrastało "z założenia programowego mówiącego, że sztuka nie może być autonomiczna wobec rzeczywistości, lecz powinna służyć jej kształtowaniu". Bratny mógł wówczas rozwinąć swoje umiejętności organizacyjne i wykazać się talentem literackim. W 1943 roku zadebiutował publicystycznie tekstem "Pisać pięścią".

"Dźwigarom" Bratny zawdzięczał również publikację swojego debiutu poetyckiego, "Pogardy". Wydanie zawierało trzy części: wiersz programowy "Wrogom", wiersze z 1939 roku i wiersze z lat 1940–1944. Głównym motywem tomiku jest walka jako nakaz, który wydała historia i spadające na młodych poczucie braterstwa. Zenona Macużanka, autorka wydanej w 1982 roku biografii pisarza, zauważała:

Text

Solidarność młodych w walce, ten motyw w ogóle znamienny dla pokolenia Kolumbów, w twórczości Bratnego odegra szczególnie dużą rolę. […] autor "Pogardy" nie ma pretensji stania się "lirykiem bojówkowego życia" […]. Bratny do tego dążył z całej mocy i ta właśnie rola jest nie tylko świadomie przezeń podejmowana, ale z przekonaniem kreowana.

W swojej poezji Bratny skłaniał się w stronę awangardy, stronił od liryzmu otwartego. Tadeusz Gajcy tak recenzował jego debiutancki tomik:

Text

Bratny reprezentuje psychikę drapieżną i witalistyczną. Atmosfera kul i walki, roztaczająca się w jego poezji, podparta autopsją, daje wygłos dzielności wewnętrznej, której brak jednak w płaszczyźnie artystycznej.

Wydanie "Pogardy" było też pierwszym oficjalnym użyciem pseudonimu "Bratny". Marat przytacza historię opisaną przez pierwszą żonę Bratnego:

Text

Joanna Żwirska wspominała, że po pierwszej wizycie Topornickiego/Gajcego w Konstancinie odprowadzali gościa na kolejkę do Warszawy. Ten zapytał Romana, dlaczego on nie wybrał sobie żadnego pseudonimu. "Jędrek [Andrzej Mularczyk – przyp. AB] łazi po krzakach w parku, już wychodzimy na uliczkę do stacji, Roman ogląda się i woła na niego: – Ej, brat, gdzie jesteś, brat…". Gajcy miał wtedy rzucić: "Brat-ny!". "Tak więc na tej drodze przy odprowadzaniu Karola narodził się pseudonim literacki Romana".

We wrześniu 1954 roku pisarz urzędowo zrezygnował z nazwiska Mularczyk i już oficjalnie przyjął konspiracyjne nazwisko.

Gdy wybuchło powstanie, uczestniczył w nim od początku do końca, dowodząc w Śródmieściu oddziałem "Bełt". Po kapitulacji został wywieziony jako oficer AK i przebywał kolejno w obozach w Lamsdorf, Sandbostel i Lubece, gdzie ostatecznie został wypuszczony na wolność.

Owocem literackim tego czasu był tom opowiadań pt. "Ślad" (wydany w 1946 roku przez Eugeniusza Kuthana w serii "Pisarze Polski Podziemnej"), wyrażający potrzebę opowieści wprost o doświadczeniach jego generacji – "burzliwy polityczny obrachunek z czasem minionym i liryczna elegia na cześć tych, co zginęli". Wtedy też powstał tekst publicystyczny "Hamlet rozstrzelany", obrachunek Bratnego z powstaniem, który jednak nie doczekał się opublikowania w całości.

Po wojnie

Po wyzwoleniu obozu przez aliantów Bratny wyjechał do Paryża, przez pewien czas służył w Polskich Siłach Zbrojnych na terenie Francji, po czym wrócił do Warszawy. Zrealizował plan sprzed wojny i w 1949 roku ukończył Akademię Nauk Politycznych. Od sierpnia 1946 roku został redaktorem czasopisma "Pokolenie", w 1947 roku dostał się do zespołu redakcyjnego czasopisma "Nurt", a w 1948 roku do "Odrodzenia". W 1948 roku wydał także trzy tomiki wierszy: "Losy", "W karty z historią", "15 batalionów".

Pod koniec lat 40. Bratny pisał dużo, nie tylko w poczuciu misji, ale także by mieć z czego żyć. Jak zauważa Marat, duża część jego prozy i poezji stworzonych do 1955 roku nosiła znamiona socrealizmu, stąd gdy w 1949 roku na Zjeździe Literatów Polskich w Szczecinie ideologia ta została narzucona jako obowiązująca doktryna sztuki, Bratny doskonale już się odnajdywał w tej materii. Marat zaznacza, że mimo "zadaniowej" socrealistycznej twórczości Bratny wciąż tworzył dzieła oryginalne, ciekawe i nieschematyczne.

Na zjeździe postulowano także wsparcie aktywności teatralnej, uznając teatr za medium, którym można w prosty sposób dotrzeć do ludzi mniej wykształconych. W 1949 roku Bratny wyjechał do Szczecina, gdzie objął funkcję kierownika literackiego Teatru Polskiego. W tym roku ukazała się jego jednoaktówka "Pobita kra" oraz tom poezji "Słowo miliarda". Wręcz hurtowo zaczął pisać tzw. świetlicówki, czyli krótkie, jednoaktowe utwory przeznaczone do wystawiania w zakładowych i wiejskich świetlicach czy stołówkach. W 1950 wydał sztukę "Zwycięstwo Gralaków", zaś w roku 1952 roku "Przeciw krzywdzie", "Sześć godzin ciemności" i zbiór jednoaktówek "Ludzie, którzy rosną".

Szczecin był także o tyle znaczącym epizodem, że tam właśnie poznał Alicję Wahl, malarkę, z którą związany był w latach 1954–1968. Trzy lata po ślubie na świat przyszła ich córka, Julia.

Po powrocie ze Szczecina Bratny pisał opowiadania (m.in. "Kryśka Brzytew") i wiersze. W latach 1950–1952 wchodził w skład redakcji "Nowej Kultury".

Głos pokolenia

W maju 1957 roku do księgarń trafiła najważniejsza powieść Bratnego, której znaczenie dostrzeżone zostało także poza światem literackim – uznana została bowiem za głos całego pokolenia. Na książkę "Kolumbowie. Rocznik 20" składały się trzy części. Pierwsza z nich, "Śmierć po raz pierwszy", przedstawiała czasy okupacji, druga, "Śmierć po raz drugi", powstanie, zaś trzecia część, zatytułowana "Życie", ukazywała powojenne losy bohaterów. Mimo fabularyzacji przedstawionych zdarzeń oczywistym jest, że autor opierał historię na własnych doświadczeniach, a bohaterowie powieści wzorowani byli na prawdziwych postaciach z bliskiego kręgu Bratnego. To nie przekreśla jednak jednej z najważniejszych cech książki – jej uniwersalności.

Przede wszystkim książka opisywała przeżycia pokolenia, którego młodość przypadła na czas wojny, a tytuł powieści szybko przeszedł do języka potocznego jako nazwa tej generacji. Szybko stała się bestsellerem, a znaczna większość recenzji była przychylna czy wręcz entuzjastyczna. Jak pisała Macużanka, w "Kolumbach" dostrzegano "plastykę szczegółów, wartkość i dramatyczność narracji, trafność obserwacji", a także "serdeczną żarliwość". Marat zauważa, że tym, co buduje siłę książki Bratnego, jest

Text

fakt, iż bez względu na ideologiczne wątki dotyczące AK, operacji Burza i tak dalej […] powieść uświadomiła i być może w jakiejś mierze ocaliła pamięć o tym, co było rdzeniem podziemnej aktywności wojennego pokolenia młodych inteligentów: przekonanie, że wolność jest kwestią społeczną, ale w tym społecznym kontekście – również, a może przede wszystkim – indywidualną.

Warto też poświęcić uwagę samej terminologii – w metaforze "Kolumbów" pierwszym skojarzeniem jest Kolumb jako odkrywca, ale Macużanka zauważa też inne powiązanie: błąd w rachunkach przewidywań i dotarcie do innej ojczyzny, niż Kolumbowie zamierzali. Pisała:

Text

Ta […] nazwa, mimo zastrzeżeń, jakie padały tuż po ogłoszeniu powieści, oddaje atmosferę mozolnej wędrówki do czegoś upragnionego, choć nieznanego, zawiera obraz drogi do niewiadomego celu, w trudnych warunkach. Wreszcie w nazwie tej mieści się ładunek ciekawości i odwagi, brawury i cierpliwości, w końcu zaś pełnego poświęcenia się sprawie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Roman Bratny, 1970, fot. Aleksander Jałosiński / Forum

Obrazek

roman-bratny-fot-aleksander-jalosinski-1970-forum-0429981147-s.jpg

Pisarz do końca

Po sukcesie "Kolumbów" Bratny kontynuował analizę swojego pokolenia w innych utworach. Wśród powieści są m.in. "Szczęśliwi torturowani" (1959), próba bilansu moralno-ideowego pokolenia Kolumbów, jak określił Marat: rodzaj postscriptum do powieści o AK, którzy, ze względu na niedawny jeszcze sukces "Kolumbów", również zostali ciepło przyjęci. Niedługo później ukazała się powieść "Życie jeszcze raz" (1962), nawiązująca tytułem do trzeciej części "Kolumbów". Znamienne dla niej było poszerzenie obszaru życia społecznego, które przedstawiał autor – dotąd bohaterami byli przede wszystkim ludzie z kręgu akowskiego, tu jednak bohaterowie wywodzili się z kręgu inteligenckiego i mieli nieco odmienne życiorysy.

W 1963 roku Bratny został zastępcą redaktora naczelnego "Kultury" i pełnił tę funkcję do 1971 roku. W 1974 roku objął funkcję kierownika literackiego Teatru Powszechnego w Warszawie.

Poza literaturą zajmował się także myślistwem – była to duża część jego życia i nieodłączny element jego wizerunku (jak i łatka uwodziciela czy opinia macho). W Karwiku nad jeziorem Seksty kupił działkę z posiadłością, idealną bazę wypadową na polowania. Dość powiedzieć, że całe życie należał do koła Klubu Myśliwskiego Dziennikarzy oraz Koła Łowieckiego Literatów, a w 1999 roku otrzymał od Polskiego Związku Łowiectwa Medal Zasługi Łowieckiej za "w uznaniu głębokiej wiedzy myśliwskiej, którą przekazuje kolejnym pokoleniom myśliwych, pasji i zdolności organizacyjnych, sprawności prowadzonych przez niego polowań i ogromnych umiejętności integracyjnych". Wśród jego książek powiązanych z myśliwską tematyką są m.in. "Hobby wielkie jak łoś" (1976), "Niespokojne tropy" (1959), zbiór opowiadań "Co las mi powiedział" (1987) oraz zbiór felietonów "Rok myśliwego" (1993).

Pod koniec lat 60. pisarz związał się z Ewą Bratny, z którą już do śmierci był w związku małżeńskim. Mieli razem córkę, Berenikę.

Sporadycznie podróżował – na Bliski Wschód, do Ameryki Południowej, na Syberię. Z czasem jednak coraz bardziej cenił spokój kręgu domowego i odszedł od aktywności w życiu publicznym. Dalej jednak pisał. W 1978 roku wydał powieść "Radość nagrobków" w nurcie groteski, psychologiczno-kryminalne "Na bezdomne psy" (1977) czy minipowieść "Kiepskie zmartwychwstanie" (1980) o katastrofie lotniczej, w której zginęła polska delegacja kulturalna. Były to czasy przeciągającego się kryzysu lat 70. – minęła fala literackich obrachunków z przeszłością i różnicowania się postaw oraz indywidualizacji ideowych poszukiwań. W tym okresie Bratny, z właściwą sobie samodzielnością, wychodził z założenia, że najgorszym wyjściem dla pisarza jest milczenie. Nie przestawał też pisać – w latach 80. i 90 publikował liczne powieści i opowiadania, m.in. "Rok w trumnie" (1983) i "Miłowanie kata" (1986). Wydał także dwa tomy "Pamiętników moich książek" (tom I – 1978, tom II – 1983), czyli swoich wspomnień, które Marat określa "kompendium «słusznych» interpretacji jego książek i motywacji, jakie towarzyszyły ich tworzeniu". W 1995 roku wydał swoją ostatnią, a drugą najważniejszą po "Kolumbach" powieść, "Anioła w butach z ostrogami". Ostatnie dzieło – bardzo wymownie – było rozliczeniem pisarza z życiem. Można by je niemal nazwać autobiografią, jednak od tego oddzielało je znamienne w całej twórczości Bratnego fabularyzowanie wspomnień.

Został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1959), Orderem Sztandaru Pracy II klasy (1964), Brązowym Medalem Za Zasługi Dla Obronności Kraju (1966), Orderem Sztandaru Pracy I klasy (1986) oraz Medalem Zasłużony dla Kultury Narodowej (1987).

Zmarł 5 listopada 2017 roku, został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Wybrana twórczość:

Poezja:

1944 – "Pogarda"

1948 – "Losy"

1948 – "W karty z historią"

1948 – "15 batalionów"

1949 – "Słowo miliarda"

1951 – "Człowieku, żyć będziesz"

Dramaty:

1949 – "Pobita kra"

1950 – "Zwycięstwo Gralaków"

1951 – "Człowieku, żyć będziesz"

1952 – "Przeciw krzywdzie"

1952 – "Ludzie, którzy rosną"

1952 – "Sześć godzin ciemności"

1960 – "Przesłuchanie Pana Boga"

1960 – "Trzecia strona"

1974 – "Urodziny"

Zbiory opowiadań:

1946 – "Ślad"

1953 – "Ile serce wytrzyma"

1953 – "Rola główna"

1953 – "Kryśka Brzytew"

1964 – "Historia najnowsza Polski u Antka Półgłówki"

1969 – "Przesłuchanie Pana Boga"

1972 – "Sześć osób pierwszych"

1972 – "Hobby wielkie jak łoś"

1972 – "Radość nagrobków"

1979 – "Czwartki ubogich"

1983 – "Koszenie pawi"

1984 – "Twarde ojczyzny"

1987 – "Co las mi powiedział"

1988 – "Przyducha"

1988 – "Bez diabła"

1990 – "Puste poduszki"

1990 – "Szaleństwo Rewizora"

1992 – "Tryptyk paradoksalny"

1994 – "Dzieci Ojca Świętego"

1994 – "Historie miłosne pod psem"

Powieści:

1955 – "Krok ostateczny"

1957 – "Kolumbowie. Rocznik 20"

1959 – "Szczęśliwi torturowani"

1963 – "Śniegi płyną"

1962 – "Brulion"

1965 – "Nauka chodzenia"

1967 – "Życie raz jeszcze"

1968 – "Ciągle wczoraj"

1970 – "Trzech w linii prostej"

1973 – "Losy"

1976 – "Lot ku ziemi"

1976 – "Kiosk na Dębowego"

1977 – "Na bezdomne psy"

1980 – "Kiepskie zmartwychwstanie"

1980 – "Dzieci świętej"

1981 – "Bronić siebie"

1983 – "Rok w trumnie"

1986 – "Miłowanie kata"

1987 – "Wśród nocnej ciszy"

1987 – "Upadek «Ludowej»"

1988 – "Nagi maj"

1993 – "Wielebny Romeo"

1993 – "Replika zbrodni: przypowieść kryminalna"

1995 – "Anioł w butach z ostrogami"

Wspomnienia:

1978 – "Pamiętnik moich książek". Tom I

1983 – "Pamiętnik moich książek". Tom II

Źródła:

Macużanka, Z. (1982). "Roman Bratny". Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Marat, E. (2024). "Bratny. Hamlet rozstrzelany". Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.