Content anchor

Tadeusz Rolke

Przeczytaj w innym języku
Polski
Tadeusz Rolke, fot. Czesław Czapliński  / East News
Tadeusz Rolke, fot. Czesław Czapliński  / East News

Jeden z najwybitniejszych fotografów. Uznawany za prekursora polskiej fotografii reportażowej. Urodził się 24 maja 1929 roku w Warszawie, gdzie mieszka do dziś.

W czasie wojny jako nastolatek był członkiem Szarych Szeregów. Powstanie warszawskie spędził na Sadybie, krótko działał jako łącznik. Mniej więcej w tym czasie zainteresował się fotografią.

"Kupowałem niemieckie magazyny ilustrowane - 'Die Wermacht', 'Der Adler' - o wojskach lądowych i o lotnictwie. Tam były znakomite czarno-białe zdjęcia wojenne" - wspomina.

Wtedy też nabył swój pierwszy aparat - Kodak BabyBox ("Mama go wyniosła z powstania wiedząc, jak to jest dla mnie cenne"). Jego najwcześniejsze zachowane zdjęcia - woźnicy na ulicy Kredytowej, gdzie mieszkał do wybuchu powstania, czy czołgu na platformie pociągu w podwarszawskim Józefowie - pochodzą z 1944 roku.

Po upadku powstania trafił jako gastarbeiter do Niemiec. To tam po raz pierwszy jasno określił swe życiowe marzenie. Gospodyni, u której pracował, nie była zadowolona z jego wydajności jako robotnika.

" 'Co ty będziesz w życiu robić, jak jesteś taki leniwy i słaby?'. Odpowiedziałem: 'Będę jeździć po świecie i fotografować'. Pierwszy raz to sformułowałem. Wobec Frau Gensch. Ona się oczywiście ironicznie uśmiechnęła."

Student historii sztuki

 

Udało mu się to marzenie zrealizować, ale nie od razu. Po wojnie studiował historię sztuki najpierw na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, potem na Uniwersytecie Warszawskim. Studia w 1951 roku przerwało aresztowanie. Rolke trafił do więzienia oskarżony o członkostwo w rzekomym Ruchu Uniwersalistów, któremu przewodniczyć miał Władysław Jaworski, autor pracy "Uniwersalizm gospodarczy", uznanej za wrogą wobec ustroju.

"Okazało się, że byłem na liście Jaworskiego, a cały jego notatnik zarekwirowano. Uznano to za nielegalną organizację. I tak znalazłem się w więzieniu."

Skazany na siedem lat "za przynależność do nielegalnej organizacji i za przechowywanie nielegalnych materiałów z ambasady", wyszedł wcześniej dzięki amnestii. Z wilczym biletem nie mógł kontynuować studiów: "No i wtenczas pomyślałem o fotografii". Zatrudnił się jako robotnik laboratorium fototechnicznego w Polskich Zakładach Optycznych na warszawskim Grochowie, gdzie przepracował kilka miesięcy. Wkrótce, w 1955 roku przeniósł się do Zakładu Przezroczy na Ogrodowej w Warszawie, gdzie pracował już jako fotograf.

Początkujący fotograf mody

Tadeusz Rolke, reklama na dachu Domu Towarowego Smyk, 1960, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta
Tadeusz Rolke, reklama na dachu Domu Towarowego Smyk, 1960, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

W tym czasie zaczął też współpracę z tytułami prasowymi - "Światem Młodych" oraz "Stolicą" (pismo pierwotnie nosiło tytuł "Skarpa" i w całości poświęcone było problemom odbudowy Warszawy). W "Stolicy" w 1956 roku otrzymał etat fotografa; dokumentował m.in. historyczny wiec Gomułki. Współpracował z tym pismem do 1960 roku, kiedy to przeniósł się do "Polski", gdzie pracowali inni znani fotograficy, m.in. Marek Holzman i Irena Jarosińska, a także Eustachy Kossakowski, bliski przyjaciel Rolkego. Współpracował także z tygodnikiem "Świat" oraz miesięcznikiem "Ty i Ja". Dla "Przekroju", wydawanego wówczas w Krakowie, fotografował modę.

Przy fotografowaniu "Aktion Sühnzeichen" ("Akcja Znaki Pokuty") poznał niemieckiego pastora o nazwisku Daumann, który ufundował mu podróż studyjną po Niemczech. W międzyczasie przyszedł kryzys polityczny 1968 roku w Polsce.

"Miałem dość cenzury, miałem dość Marca '68, po którym od razu chciałem wyjechać, ale nie dostałem paszportu, bo byłem już na czarnej liście. A potem dobiła mnie interwencja w Czechosłowacji."

Dekada w Niemczech

Joseph Beuys, 1971, Düsseldorf, Niemcy, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta
Joseph Beuys, 1971, Düsseldorf, Niemcy, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

W 1970 roku Rolke wyjechał na ponad dziesięć lat do Niemiec. Mieszkał głównie w Hamburgu, gdzie mieściły się redakcje znanych pism. Współpracował z różnymi tytułami - "Stern", "Die Zeit", "Der Spiegel". Na emigracji powstały cykle fotograficzne: "Velgen", "Sycylia" (1974-1975) i najważniejszy - "Fischmarkt", o targu rybnym w Hamburgu.

Ożywienie społeczno-polityczne w Polsce związane z powstaniem Solidarności oraz rozwód w niemiecką żoną skłoniły Rolkego do powrotu do Polski. Najpierw bywał tu coraz częściej, realizując m.in. materiał dla "Sterna" z kongresu Solidarności na Politechnice Warszawskiej. W czasie, gdy wiele osób próbowało z PRL wyjechać, on wybrał kierunek przeciwny - po wprowadzeniu stanu wojennego, powrócił do Polski na dobre.

"Na drugi dzień zacząłem chodzić po znajomych, dowiadywać się, co się dzieje. Niewiele osób wzięło mnie za człowieka zdrowego na umyśle. Na tych mi najbardziej zależało. Zwykli ludzie pytali: po coś ty wrócił? Ale te kilka osób wiedziało, po co."

Portrecista gwiazd

Tadeusz Kantor, Nidzica, 1960, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta
Tadeusz Kantor, Nidzica, 1960, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

Po powrocie do Polski nadal pracował głównie dla pism niemieckich - hamburskiego "Art" i "Brigitte". Gdy poznał piosenkarkę Korę robił okładki płyt dla Maanamu.

W latach 90. krótko współpracował z "Magazynem Gazety Wyborczej".

"Skończyło się na kilku zleceniach. - wspomina - Oni nie mieli za bardzo pomysłu, jak to wszystko robić. Sfotografowałem Tomka Tatarczyka, Leona Tarasewicza, Edwarda Dwurnika."

Ale to Agora, wydawca "Gazety", kupiła od Rolkego jego archiwum fotografii.

Swe fotografie Rolke prezentuje także w albumach (w ostatnich latach ukazały się: "Tadeusz Rolke. Fotografie 1944-2005", Warszawa-Frankfurt 2006; "Kobieta to...", Warszawa 2008; "Tu byliśmy. Ostatnie ślady zaginionej kultury", Warszawa 2008) oraz na licznych wystawach. Jego twórczością interesują się i inspirują młodzi fotograficy. Chętnie z nimi współpracuje i wspólnie wystawia.

Polski Cartier-Bresson

Piotr Skrzynecki i Ewa Demarczyk, 1966, Kraków, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta
Piotr Skrzynecki i Ewa Demarczyk, 1966, Kraków, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

Twórczość Tadeusza Rolkego jest bardzo zróżnicowana, ale najbliższa chyba atmosferze reportaży Cartier-Bressona, do czego sam fotograf się przyznaje. W wywiadzie w 2006 roku mówił:

"Najtrudniejszym gatunkiem jest fotografia momentu. Jej mistrzem był Cartier-Bresson. W zeszłym roku w Lublinie miałem aparat, ale nie byłem sam, a to utrudnia fotografowanie. Naprzeciwko mnie szły cztery osoby w płaszczach, bardzo mieszczańskie. I każda z nich coś jadła - jakieś kanapki czy zapiekanki w papierze. Nie zdążyłem tego zrobić. Zabrakło mi refleksu. Minęła mnie fotografia. Tak myślę często o rzeczywistości. To jakaś obsesja?"

Zauważył to też Adam Szymczyk. W tekście "Planeta Rolke" napisał, że jest on "artystą z wymierającej linii fotografików wierzących w wartość fotografii jako zapisu momentu objawienia. Intuicyjnie i inteligentnie potrafi zawsze znaleźć się tam, gdzie planety ustawiają się w jednej linii i sfotografować to. Dzięki takim jak on cuda jeszcze się zdarzają, a pamięć istnieje po to, by było co zapominać. Bez niego żylibyśmy w wiecznej i doskonałej przejrzystej teraźniejszości, jak w telewizji."

Ten "moment", ułożenie planet utrwalone na fotografiach Rolkego, jest często pełen humoru - jak na zdjęciu z Sycylii, na którym głowa kobiety wydaje się leżeć na tacy z pierwszego planu (1974), czy gdy świński łeb zasłania twarz rzeźnika na ukraińskim targu (2003).

Archiwum fotograficzne Rolkego to ponad 60 lat historii Polski i Europy. Fotografował ruiny Warszawy, jej odbudowę (np. zdjęcie z sylwetką Pałacu Kultury i Nauki wyłaniającą się znad ruin), antykomunistyczne wystąpienia, przemiany po 1989 roku. Udawało mu się uchwycić zmieniającą się codzienność. Takie były okładki czy foto-eseje dla "Stolicy", fotografie szarych ulic Warszawy z lat osiemdziesiątych.

Dokumentalista życia artystycznego

Tadeusz Rolke, "Eustachy i Matylda", 1960, Photo: Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta
Tadeusz Rolke, "Eustachy i Matylda", 1960, Photo: Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

W Polsce odegrał szczególną rolę jako fotograf towarzyszący życiu artystycznemu, podobnie jak jego przyjaciel Eustachy Kossakowski. Obaj kojarzeni są głównie z kręgiem warszawskiej Galerii Foksal i obaj opuścili Polskę w zbliżonym momencie. Jak mówiła Anka Ptaszkowska, żona Kossakowskiego i współzałożycielka Foksalu,

"wszelkie efemeryczne akcje Galerii Foksal z happeningami na czele przepadłyby dla historii sztuki, gdybyśmy nie mieli w naszej grupie Eustachego Kossakowskiego i Tadeusza Rolke - dwóch w pełni zaangażowanych fotografów, którzy towarzyszyli wszystkim wydarzeniom. Dokumentacja fotograficzna, której są autorami, ma nie tylko bezcenną wartość historyczną, ale równą jej - wartość artystyczną. Wówczas nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy, traktując ich dzieło utylitarnie."

Rolke fotografował między innymi działania Tadeusza Kantora, wystawy w Galerii Foksal, współpracował z Edwardem Krasińskim. Ale na jego zdjęciach znalazły się też wydarzenia towarzyszące sztuce, publiczność, wernisaże, artyści. Wyspecjalizował się w fotoreportażach oraz fotografiach artystów i dzieł sztuki dla magazynów - stąd w jego archiwum odnajdziemy i Artura Rubinsteina, i Alinę Szapocznikow, i Włodzimierza Borowskiego (słynne zdjęcie z "VIII Pokazu Synkretycznego"), i Jonasza Sterna, i Nikifora, i Josepha Beuysa w swym nieodzownym futrze, ale także ironiczne zdjęcie, na którym muzealnicy oglądają obraz Tadeusza Kantora - czyste płótno, na którym przysiadł gołąb i "narobił".

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych planował wydać książkę Ericha Fromma "O sztuce miłości", ilustrowaną fotografiami z jego archiwum. O książce tej mówił, że "jest w niej taka teza, że miłość jest rodzajem sztuki, która nie jest dana i którą należy przez całe życie trenować". Na jego fotografiach często powracają chociażby zakochane pary, np. ta z Palermo, uchwycona w 1974 roku, całująca się w katakumbach, na tle zasuszonych ciał. Osobnym wielkim tematem, powracającym przez wszystkie lata twórczości są kobiety - od fotografii mody, przez portrety, aż po akty. W ostatnich latach realizował na przykład cykl "Ślady" - serię aranżowanych zdjęć z nagimi modelkami.

W końcu lat dziewięćdziesiątych Rolke zainteresował się tematyką żydowską, problemem braku po niegdysiejszych mieszkańcach Polski. Fotografuje miejsca, w których kiedyś mieszkali i naznaczyli śladem swojej kultury.

"Szukam tych miejsc - mówił w wywiadzie - robię wycinki z tej rzeczywistości, wyrzucam atrybuty współczesności, te anteny telewizyjne, te wszędzie parkujące samochody."

Adam Szymczyk zauważa, że dla Rolkego fotografia jest sposobem opowiadania o świecie. Nie bez znaczenia pozostaje tu wybór motywów, które stają się warte sfotografowania. Szymczyk wymienia:

"Chętnie fotografował aktorów, mimów, lalkarzy, lalki artystów, ich wystawy i akcje, dzieła sztuki w okolicznościach domowych, sprzedawców ulicznych, ich wystawy, ich akcje. Interesował się instynktownie i głęboko retoryką przedstawienia sytuacjami sztucznymi i wymyślonymi, nie-naturalnymi społecznościami. Penetrował komuny, trupy teatralne, badał komedię ludzką w półmroku szemranych lokalików, obserwował wydarzenia i nierzadko wchodził w nie."

Dokument o mistrzu

Kadr z filmu "Dziennik z podróży" Piotra Stasika
Kadr z filmu "Dziennik z podróży" w reżyserii Piotra Stasika, fot. Krakowski Festiwal Filmowy

 W 2013 roku ukazał się film dokumentalny o Tadeuszu Rolke "Dziennik z podróży" w reżyserii Piotra Stasika. To historia przyjaźni 82-letniego mistrza fotografii reportażowej i 15-letniego Michała, zafascynowanego fotografią. Bohaterowie wyruszają w miesięczną podróż po Polsce. Jeżdżą starym kamperem, w którym organizują ciemnię i dokumentują życie miasteczek odwiedzanych na trasie. Nauka fotografowania jest tylko pretekstem, by pokazać ewolucję relacji mistrz-uczeń, towarzyszącą kolejnym fotograficznym zadaniom, które Tadeusz Rolke wymyśla dla swojego towarzysza podróży.

"Dla Michała prywatne warsztaty z Tadeuszem Rolke to przygoda życia, spotkanie z człowiekiem będącym świadkiem – i okiem – przemian społecznych w Polsce czasu PRL-u. Dla Tadeusza to szansa podzielenia się swoją wiedzą i umiejętnościami, a także zbudowania relacji ze światem współczesnym. Rozmowy o przysłonie, kadrach i czasach naświetlania z czasem ustępują coraz bardziej osobistym wyznaniom: o związkach z kobietami, miłości, słabnącym ciele i umyśle" – czytamy na ninateka.pl.

Archiwum Tadeusza Rolke

 

Od 2014 roku na stronie internetowej Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie dostępne jest Archiwum Tadeusza Rolke, które składa się z 62 000 negatywów i 4 000 slajdów, uzupełnionych przez 42 000 negatywów cyfrowych udostępnionych przez Agencję Gazeta (kilka lat wcześniej zakupiła część archiwum artysty). Na zdjęciach znajdują się najwybitniejsze postaci kultury polskiej i światowej, jak Paweł Althamer, Joseph Beuys, Małgorzata Braunek, Zbigniew Cybulski, Kora Jackowska, Kalina Jędrusik, Tadeusz Kantor, Oskar Kokoschka, Zbigniew Libera, Teresa Murak, Janusz Olejniczak, Gerhard Richter, Alina Szapocznikow i Andrzej Wajda.

Ten bezcenny zbiór prac fotografa, pracującego w Polsce i w Niemczech, zawiera prace z okresu, gdy współpracował z pismami –"Stolica", "Polska", "Ty i Ja" i specjalizował się w fotografii reportażowej. Szczególną uwagę poświęcał swojemu miastu rodzinnemu, Warszawie. W archiwum znajduje się także dokumentacja życia artystycznego i świata mody w Polsce od połowy lat 50. XX wieku do dziś, zbiór fotografii z lat 70., gdy Rolke przebywał na trwającej 10 lat emigracji w RFN i współpracował z pismami "Die Zeit", "Der Spiegel" i "Stern".

Osobne miejsce w archiwum zajmują najbardziej znane prace Tadeusza Rolkego, jak "Fischmarkt" (1978), "Ślady" (1984-1995), "Remake" (1983/2009) oraz "Tu Byliśmy" (od 2008).

Obecnie  Rolke wykłada na Wydziale Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Jest współzałożycielem wydawnictwa edition.fotoTAPETA. W 2009 roku został odznaczony złotym medalem Gloria Artis.

Autor: Karol Sienkiewicz, grudzień 2010
Aktualizacja: AS (źródła: leguern.pl, ninateka.pl, artmuseum.pl), październik 2015

 

Wybrane wystawy indywidualne:

  • 2015
    - "Checkpoint Rolke", Galeria Obserwacja, Warszawa
  • 2014
    - "Życie artystyczne i towarzyskie – fotografie z lat 60.", Galeria Ego, Poznań
  • - "Tadeusz Rolke cdn. Fotografia", Tarnowskie Centrum Kultury, Tarnów
  • 2013
    - "Pohib", Galeria Obserwacja, Warszawa
  • - "Jutro będzie lepiej", Galeria Le Guern, Warszawa - "2x15", art house & cafe TWO MOON, Nowy Jork - "Studio Rolke", MOCAK, Kraków
  • 2012
    - "Warszawscy sportowcy", Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa
  • 2010
    - "Czarne Kwadraty", Galeria Le Guern, Warszawa
  • - "Wir waren hier", Der Ort, Berlin - "Sąsiadka", Galeria Fotografii, Kielce
  • 2009
    - "Wszystko jest fotografią", CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa
  • - "To nie wszystko", Miejskie Centrum Kultury, Ostrowiec
  • 2007
    - "Tadeusz Rolke. Fotografie", Galeria MM, Poznań
  • - "Tadeusz Rolke", Dolnośląskie Centrum Fotografii Domek Romański, Wrocław
  • 2004
    - "Rozproszenie", Galeria Artemis, Kraków (w ramach Miesiąca Fotografii w Krakowie)
  • 2003
    - "Tu byliśmy", Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa; Muzeum Narodowe, Bratysława; Festiwal Est-Ouest, Die
  • 2002
    - "Before and After 1945 – Poland", Striped House Gallery, Tokio
  • - "Baja Mare", Fundacja Galerii Foksal, Warszawa - "Fischmarket", Triennale Fotografii, Hamburg (gość specjalny) - "Miejsca", Instytut Polski, Paryż
  • 2001
    - "Sąsiadka", Zachęta, Warszawa; Galeria Stiklo Karoliukai, Wilno (z Chrisem Niedenthalem)
  • 2000
    - Polski Instytut Kultury, Bratysława
  • 1997
    - "Fotografowałem lata sześćdziesiąte i nie tylko... ", CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa; Związek Fotografów Litewskich, Wilno
  • - "Made in Germany", Goethe Institute, Warszawa
  • 1986
    - "Żywym i umarłym", synagoga w Tykocinie; Galeria BWA w Białymstoku; Stowarzyszenie Architektów Polskich, Warszawa (z Jerzym Budziszewskim)
Obrazek użytkownika Culture.pl
Culture.pl
2011/03/17
Facebook Twitter Reddit Share

Tadeusz Rolke

Dzieła

Tadeusz Rolke

Multimedia

Okładka (nid 6409953)

Zwiastun filmu "Dziennik z podróży" w reżyserii Piotra Stasika - Bohaterem dokumentu jest nestor polskiej fotografii, Tadeusz Rolke... Czytaj dalej about: "Dziennik z podróży". Zwiastun filmu o Tadeuszu Rolke [wideo]

Tadeusz Rolke

Artykuły

Mikołaj Długosz "Latem w mieście", 2016

Osobiste spotkania z największym artystą XX wieku, nieprzemijający sentyment do PRL, polska transformacja opowiedziana przez pryzmat przedmiotów, krytyczne wydanie słynnej teorii i przewodnik po São Paulo – oto 12 najważniejszych książek o sztuce, wydanych w 2016 roku. Czytaj dalej about: Najważniejsze książki o sztuce w 2016 roku

Red. Éric de Chassey, Marta Dziewańska "Andrzej Wróblewski: Recto / Verso", wyd. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i Reina Sofia, 2015

Najbardziej cieszą powieści poświęcone największym artystkom XX wieku. Oprócz monografii Kobro, Stryjeńskiej i Szapocznikow – co jeszcze warto przeczytać? Czytaj dalej about: Najważniejsze książki o sztuce w 2015

Dziesięcioro młodych twórców będzie współpracować z dziesięciorgiem mistrzów. "1 na1. Mistrz Uczeń" to nowy projekt Towarzystwa Inicjatyw Twórczych "ę". Czytaj dalej about: Mistrzowie prowadzą młodych twórców

Czy strój może być deklaracją polityczną? Czy można być modnym w czasach, gdy na półkach w sklepach dostępne są jedynie ubrania robocze? Czy wyglądem można manifestować wolność? Czytaj dalej about: "Political Dress"

Tadeusz Rolke

Wydarzenia

Brak podobnych artystów.