Mirosław Bałka - Życie i twórczość | Artysta

Jeden z najważniejszych współczesnych polskich rzeźbiarzy. Zajmuje się również rysunkiem i filmem eksperymentalnym. Urodził się 16 grudnia 1958 roku w Warszawie. Mieszka i pracuje w Otwocku i w Warszawie.

Zdjęcie nagłówka

Tytuł w nagłówku

Mirosław Bałka

Szerokość zdjęcia

mały obrazek

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Mirosław Bałka, fot. Włodzimierz Wasyluk

W latach 1980–1985 studiował na Wydziale Rzeźby warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom w pracowni prof. Jana Kucza uzyskał w 1985 roku. W latach 2005–2007 był profesorem wizytującym na Wydziale Rzeźby i Działań Przestrzennych Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu. Pracownię Działań Przestrzennych prowadził następnie od roku 2011 do 2022 na Wydziale Sztuki Mediów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

Otrzymał stypendium Miesa van der Rohe w Krefeld. Członek Akademie der Künste w Berlinie. W 1993 roku reprezentował Polskę na Biennale Sztuki w Wenecji. W 1995 roku otrzymał Paszport „Polityki" w dziedzinie sztuk wizualnych.

Prace Mirosława Bałki znajdują się w największych międzynarodowych kolekcjach sztuki, m.in.: Hishhorn Museum and Sculpture Garden (Waszyngton), Tate (Londyn), Museet for Samtid-kunst (Oslo), Stedelijk Van Abbemuseum (Eindhoven), The Museum of Contemporary Art (Los Angeles), Kaiser Wilhelm Museum (Krefeld), Museum of Modern Art (Nowy Jork), Muzeum Sztuki (Łódź).

Inicjacja

Ciało, pamięć, przemijanie, tworzenie prywatnej mitologii to najistotniejsze wątki twórczości Mirosława Bałki, które odnaleźć można już w najwcześniejszych jego realizacjach. Wszystkie zawarte w nich znaki, kody, odniesienia mają źródła w biografii artysty i tylko poprzez nią stają się w pełni czytelne.

Pamiątka Pierwszej Komunii, praca dyplomowa Bałki z 1985 roku, którą obecnie można oglądać w stałej kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi, przedstawia niemal naturalnej wielkości figurę chłopca w komunijnym garniturze stojącego przy niewielkim stoliku. Wykonana z barwionego cementu postać opiera prawą rękę o blat, przygotowując się do pamiątkowego zdjęcia. Do cementowej marynarki artysta przymocował czerwone serduszko – poduszeczkę krawiecką do szpilek, a w blat stolika wmurował fotografię dziecka.

Prezentacja pracy dyplomowej przybrała formę starannie zaplanowanego przez artystę wydarzenia. Na obronę dyplomu Bałka zaprosił grono profesorów do opuszczonego domu w Żukowie. Pedagodzy przyjechali wynajętym autobusem, ale na miejsce musieli jeszcze dojść kilometr piechotą. W drodze minął ich artysta jadący na małym rowerku przebrany w komunijny strój. Przy wejściu do domu każdy otrzymał szpilkę, którą miał wkłuć w poduszeczkę-serce. Obrona dyplomu, czyli uzyskanie dojrzałości artystycznej, stała się rytuałem podobnym do ceremonii potwierdzającej dojrzałość religijną.

W 1986 roku razem z Mirosławem Filonikiem i Markiem Kijewskim utworzył grupę artystyczną Neue Bieremiennost' (wystawiał w ramach aktywności grupy do 1989 roku). W tym okresie Bałka uczestniczył w ruchu tzw. Nowej Ekspresji, tworząc z betonu i juty metaforyczne rzeźby figuratywne i kompozycje rzeźbiarskie. Powstały wówczas takie prace, jak m.in. Zła nowina (1986), Kominek (1986), Św. Wojciech (1987), Salt Seller (1988/89) czy Pasterka (1989). Człowiek i jego egzystencja pokazane zostały tu w perspektywie dramatycznej opozycji między tym, co cielesne, a tym, co duchowe.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mirosław Bałka, "Św. Wojciech", 1987, wł. Muzeum Sztuki w Łodzi., Fot: Piotr Tomczyk

Obrazek

Mirosław Bałka, "Św. Wojciech", 1987, wł. Muzeum Sztuki w Łodzi., Fot: Piotr Tomczyk

Ślady i pozostałości

Około roku 1990 Bałka zmienił język wypowiedzi artystycznej, zrezygnował z operowania dosłownym przedstawieniem figury ludzkiej na rzecz języka bardziej abstrakcyjnego i zarazem bardziej wieloznacznego. Pierwszą pracą, w której artysta całkowicie odszedł od figuracji, był Good God (Galeria Dziekanka, Warszawa). Od tego momentu Bałka konsekwentnie posługuje się słownikiem zredukowanym do najprostszych form i środków wyrazu. Ciało obecne jest w jego pracach nie poprzez swoją reprezentację, ale w sposób pośredni i zaszyfrowany. Jaromir Jedliński pisał:

Odtąd znaki, ślady, wymiary, temperatury, skrystalizowane substancje, zużyte materiały, czasem dźwięki, czasem wonie, zastąpiły reprezentację ciała. Ciało odeszło – pozostała cielesność.

Artysta interesuje się formami, które na drodze życia towarzyszą ciału (np. łóżko, trumna, urna) oraz śladami, jakie ciało zostawia (pot, mocz, sperma, łzy). Do konstruowania prostych, ascetycznych obiektów czy instalacji wykorzystuje wymiary własnego ciała, które spełniają rolę stałego modułu-wzorca. To nadaje pracom Bałki walor silnie osobisty. Podkreśla go jeszcze wyjątkowa rola, jaką w jego twórczości odgrywa dom rodzinny w Otwocku, w którym artysta wychował się, a potem urządził swoją pracownię. Dom ten, wpisana weń historia, jego warstwa materialna i wymiary są dla niego stałym źródłem inspiracji twórczej. Do tego stopnia, że odtworzył bryłę rodzinnego domu w skali 1:1 na swojej indywidualnej wystawie w warszawskiej Zachęcie w 2001 roku.

Nosiła ona tytuł Around 21°15'00''E 52°06'17''N + GO-GO (1985–2001) i została zaaranżowana w dwóch częściach. Tytuł pierwszej, Around 21°15'00''E 52°06'17''N, to współrzędne geograficzne rodzinnego domu Bałki w Otwocku. Druga cześć wystawy nosiła tytuł GO-GO (1985–2001) i była przewrotnie potraktowaną przez artystę grą z konwencją retrospektywy. Pojawiły się na niej lastrykowe nagrobki wszystkich indywidualnych wystaw Bałki – ich tytuły i czas trwania zostały wykute przez ojca artysty.

Pamięć, przemijanie, utrwalanie śladów to jedne z głównych tematów sztuki Bałki. Czerpiąc ze źródła wewnętrznego doświadczenia, artysta podniósł elementy osobistej egzystencji do rangi uniwersalnego przekazu.

W jego pracach niezwykle ważną rolę odgrywają materiały, z których je realizuje. Lastryko, mydło, popiół, sól, włosy, filc, stare deski, zardzewiałe pręty i płyty nabierają w kontekście opowieści o człowieku nowych znaczeń. Bałka chętnie stosuje materiały posiadające własną historię, często pochodzą one z jego domowego otoczenia. W wielu realizacjach wykorzystuje też ciepło i zapach. Na 45. Biennale w Wenecji w 1993 roku zaprezentował m.in. Korytarz mydlany i lastrykowe płyty podgrzane elektrycznie do temperatury ludzkiego ciała. Stałą temperaturę 37 stopni ma też pomnik w Sztokholmie upamiętniający ofiary katastrofy promu Estonia, który artysta zrealizował w 1998 roku po zwycięstwie w międzynarodowym konkursie.

W 1999 roku w Galerii Foksal miała miejsce wystawa Mirosława Bałki Sza. Ten projekt także odnosił się do tematu śmierci. We wnętrzu galerii zawisły girlandy z łańcuchów wykonanych z gazetowych nekrologów sklejonych klejem kostnym. Artysta i kuratorzy galerii kleili je wspólnie jak łańcuchy choinkowe. Przez wycięte w oknach okrągłe otwory wpadało zimne powietrze, w galerii panował przejmujący chłód. Na wernisaż artysta zaprosił grupę cyrkowych kuglarzy, połykaczy ognia, których występ był niejako wstępem do ceremonii pogrzebowej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mirosław Bałka, "I Knew It Had 4 In It", 2008, © dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa, fot. CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie

Obrazek

balka miroslaw prace wideo 15_6064769.jpg

Holokaust

W wędrówkach Bałki po śladach pamięci zbiorowej pojawia się też echo Zagłady, pobrzmiewające w twórczości tego artysty w obojętnie na pozór brzmiących tytułach takich realizacji, jak Die Rampe (1994), Selection (1997) czy Winterreise (2003). Ta ostania praca, prezentowana w Galerii Starmach w Krakowie, to efekt zimowej wycieczki Bałki do Brzezinki, gdzie powstały trzy filmy wideo: Staw, Bambi 1 i Bambi 2. Widać na nich jeziorko, do którego wsypywano prochy skremowanych ofiar, i spacerujące sarny, podchodzące do otaczającego obóz drutu kolczastego. Projekcjom filmów towarzyszą trzy obiekty, Talerze głodnego, obracające się jednostajnym ruchem przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Podczas wernisażu śpiewano na dziedzińcu galerii pieśni Schuberta z cyklu Winterreise / Podróż zimowa opowiadające o samotności człowieka.

Z kolei na wystawie Lebensraum w Fundacji Galerii Foksal (2003) Bałka przedstawił rzeźbę w formie nagrobka z podświetlonego pleksi, przypominającą lampę. Na nagrobku położył plastikową żabkę. Przez jedno z okien galerii wychodziła na zewnątrz inna prostokątna forma z pleksi, nasuwająca skojarzenia z trampoliną. Trzecim elementem wystawy był podświetlony, odwrócony krzyż, który komponował się z widokiem z innego okna. Ta wystawa również w swojej najbardziej osobistej warstwie odnosiła się do biografii artysty, najprostszych relacji z jego przodkami.

W 2004 roku Bałka zaprezentował nowe prace na indywidualnej wystawie Karma w prestiżowej londyńskiej galerii White Cube. W głównej przestrzeni wystawowej umieścił obiekty mobilne – rzeźby poruszające się ruchem obrotowym w kierunku odwrotnym do kierunku wskazówek zegara, jakby pod prąd czasu. Artysta wyjaśnił koncepcję wystawy tak:

Jak wiadomo, karma to suma uczynków życiowych. Usiłuję się dowiedzieć, co jest naszą karmą, co wpłynęło na nasze dzieje... Sądzę, że gdyby cofnąć czas, łatwiej przyszłoby nam zrozumieć obecny nasz stan.

Na drukowane zaproszenie wybrał zdjęcie przedstawiające tory kolejowe w Brzezince, od których odchodzi łukowata linia rozjazdu – sugestia nadziei na ucieczkę, odmianę losu. W galerii odtworzył zaś kształt torów w zwisającej z sufitu białej gąbce nasączonej słoną wodą. W pomieszczeniu na piętrze pokazał ponadto instalację Dead End. Ściany niewielkiego wnętrza zostały pokryte do wysokości 2,5 metra równą warstwą popiołu, co przemieniło je w przestrzeń przypominającą grobowiec.

Pytany w jednym z wywiadów o powtarzający się w jego twórczości wątek Holokaustu, Bałka odpowiedział:

Zastanawiam się, mówiąc słowami Nałkowskiej, dlaczego ludzie ludziom zgotowali ten los, i czy uczyniliby to ponownie? Myślę, że za szybko zapominamy i zrzucamy winę na innych. Dlatego ja chcę przypominać.

Po latach w powrócił do londyńskiej galerii z wystawą Random Access Memory (2019), prezentowaną w przestrzeni White Cube Mason’s Yard. Nazwa odnosi się do złożonej formy przechowywania danych cyfrowych, z której obecnie każdy korzysta, ale już nie każdy ją rozumie. Jest to również nawiązanie do szeroko pojętej pamięci indywidualnej i zbiorowej. Artysta częściowo zablokował dwa piętra galerii White Cube, stawiając w pomieszczeniach rozgrzane metalowe ściany. Arkusze blachy falistej, rozciągnięte na całą szerokość przestrzeni, zostały rozgrzane do 45 stopni Celsjusza. Między sufitem a prowizorycznymi ścianami pozostała jedynie metrowa szpara. Blacha, pełniąca funkcję bariery oraz jednocześnie tworząca swoisty pojemnik, wprost odnosiła się do zjawiska wzmożenia kontroli granicznych oraz złowrogo zbliżającej się katastrofy klimatycznej.

Mirosław Bałka, "BlueGasEyes", fragment wideoinstalacji, 2004, © artysta, dzięki uprzejmości Gladstone Gallery, Nowy Jork i Bruksela, fot. CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie

Od rzeźby do wideo

Pod koniec lat 90. Bałka zaczął tworzyć prace wideo. Od tego czasu artysta systematycznie rejestruje kamerą cyfrową fragmenty swojej codzienności, zbiera notatki z podróży, zapisuje interesujące go materiały emitowane w telewizji itp. Traktuje te zapisy jako rodzaj artystycznego szkicownika, z którego tylko niewielka część służy później do zrealizowania samodzielnych prac. Z czasem ruchomy obraz i dźwięk stały się coraz ważniejszym środkiem wyrazu w twórczości Bałki i poszerzyły kontekst jego wypowiedzi. Z materiału zarejestrowanego w 2001 roku podczas trwania ekspozycji Purenza w Sewilli powstał film zatytułowany The Moon, pokazywany później na wystawie sweep, swept, swept w galerii Barbary Gladstone w Nowym Jorku.

Większość moich realizacji wideo polega na wybieraniu detalu. Najczęściej są to pętle długości pięciu, dziesięciu sekund, ale istotne, które po przejrzeniu całego filmu nagle się ukazują. Większość filmowania polega na emocjonalnym podejściu do rzeczywistości.

Artysta filmuje z ręki, bez przygotowania, wykorzystując bardzo oszczędne środki wyrazu. Nie stosuje właściwie montażu, nie kładzie nacisku na strukturę obrazu filmowego, dzięki czemu jest on dziełem w pełni autonomicznym, doskonale korespondującym z treścią. Ascetyczne formalnie filmy Bałki należą do tej samej rodziny co jego minimalistyczne rzeźby. Artysta jest niechętny zbyt długim i rozbudowanym formom filmowym.

Bałka czasami pokazuje swoje filmy wideo wraz z drobnymi elementami rzeźbiarskimi, co nadaje temu efemerycznemu medium walor fizycznej realności. Niektóre swoje prace nazywa wideorzeźbami. Na wystawie indywidualnej Lichtzwang w Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen w Düsseldorfie (2006) zaprezentował wyłącznie prace wideo, które były projektowane na ekrany z soli, rozmieszczone także na podłodze – odgrywały one rolę rzeźbiarskich obiektów i organizowały przestrzeń projekcji. Główne wątki wystawy koncentrowały się wokół historii i pamięci, z której wyłaniał się cień zagłady. Przedstawione w pracy BlueGasEyes (2004) dwie projekcje pokazujące w dużym zbliżeniu płonące palniki domowej kuchenki gazowej potencjalnie wydają się wieloznacznymi obrazami, ale w kontekście tytułu wystawy, który jest cytatem z wiersza Paula Celana, nieodparcie nasuwają się skojarzenia z Holokaustem.

W 2007 roku Mirosław Bałka został zaproszony do udziału w wystawie Beyond w krakowskim Bunkrze Sztuki (razem z Alfredo Pirrim), odnoszącej się do „ciemnej strony nowoczesności”. Jak mówił sam artysta:

Prace na tej wystawie są tak różne, jak różne są ludzkie doświadczenia na temat holokaustu. Cytując mojego ulubionego pisarza Mirona Białoszewskiego, starałem się pokazać szumy, zlepy i ciągi. Stąd właśnie litera B, muchy, palnik gazowy kuchenki, świecznik, sól, kolorowe trójkąty naszywane na ubrania więźniów obozów koncentracyjnych, słupek z ogrodzenia getta w Otwocku...

W wideo B (2006), otwierającym wystawę, widać wykadrowaną literę ze słynnego napisu z głównej bramy Auschwitz „Arbeit macht frei”. Litera została sfilmowana od strony obozu, smagana gęstym śniegiem. Widać jednak wyraźnie, że jej górny brzuszek jest większy niż dolny. W rzeźbie 215 x 135 x 60 o kształcie dwuramiennego kandelabra artysta umieścił larwy muchy plujki, praca 97 x 38 x 45(1942/2006) to element ogrodzenia z Otwocka, oddzielającego w czasie wojny obszar getta, zaś instalację Kategorie tworzył korytarz z wiszącymi w nim i wolno się obracającymi nitkami w kolorach kodów, jakimi naziści znakowali kategorie ludzi przeznaczone do zagłady.

Dużo bardziej niematerialną formę przybrała wystawa Bałki w Centrum Sztuki WRO we Wrocławiu w roku 2008 zatytułowana Jetzt (kolejne nawiązanie do wiersza Paula Celana). Artysta pokazał na niej głównie nowe prace wideo, m.in. Audi HBE F144 (2006), slide-show zmontowany z kadrów sfilmowanej z telewizora relacji z wizyty Bendykta XVI w Auschwitz, Primitive, trzysekundowy, zapętlony fragment wycięty z wypowiedzi Franza Suchomela, komendanta SS, nagranej do filmu Szoah Claude’a Lanzmanna i I Knew It Had 4 in It. Ta ostatnia praca to projekcja powiększającej się i zmniejszającej cyfry 4 wyświetlanej do muzyki The All of Everything Sun Ra. Inspiracją był tu dla Bałki wywiad, jaki Lanzmann przeprowadził z żoną jednego z oprawców z obozu koncentracyjnego, która nie pamiętała, czy ofiar było czterdzieści tysięcy czy może czterysta tysięcy. Niektóre projekcje z tej wystawy rzutowane były na tła z grubych, miękkich gąbek.

Thumbnail — Mirosław Bałka, "How It Is", Tate Modern, 2009, fot. Peter Macdiarmid / Getty Images

Przestrzeń miejska

We wrześniu 2009 roku Bałka zrealizował na zaproszenie krakowskiego Festiwalu Sztuk Wizualnych ArtBoom swoją pierwszą stałą pracę w przestrzeni publicznej w Polsce – Auschwitzwieliczka. W przededniu inauguracji Kongresu Kultury Polskiej jej uroczystego odsłonięcia dokonał minister kultury Bogdan Zdrojewski. Betonowa rzeźba ma formę krytego naziemnego przejścia, z wyciętym w jego przykryciu napisem Auschwitzwieliczka. Mierzy 17 metrów długości, 2,5 metra wysokości, 2,5 metra szerokości i waży 17 ton. Rzeźba została najpierw umieszczona w okolicy podgórskiego Placu Niepodległości, skąd rok później przeniesiono ją w okolice tunelu PKP na Zabłociu. Tym samym rzeźba Mirosława Bałki stanęła tuż obok Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie (MOCAK) i Muzeum Fabryka Schindlera.

Światowej rangi wydarzeniem była praca How It Is (Jak to jest) zrealizowana w październiku 2009 roku Hali Turbin londyńskiej Tate Modern w ramach projektu Unilever Series (październik 2009). Projekt funkcjonuje od 2000 roku, a Bałka był dziesiątym artystą zaproszonym do wzięcia w nim udziału. Instalacja spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem krytyki, Rachel Campbell-Johnston z „The Times” oświadczyła: „To po prostu najlepsza dotąd instalacja w Hali Turbin”.

How It Is (tytuł pracy artysta zapożyczył z opowiadania Samuela Becketta z 1964 roku) to gigantyczny, stalowy kontener (30 metrów długości, 13 metrów wysokości i 10 metrów szerokości) ustawiony za tzw. mostkiem dzielącym przestrzeń hali. Kontener wspierał się na podporach, a do jego wnętrza, w którym panowała niemal absolutna ciemność, prowadził pomost w formie rampy. Zewnętrzna konstrukcja olbrzymiego obiektu dość czytelnie nawiązywała do industrialnego charakteru miejsca, natomiast wędrówka po rampie i ciemność wypełniająca jego wnętrze otwierały drogę do całego ciągu skojarzeń i przeżyć. Doświadczenie z pobytu w środku tej monumentalnej rzeźby nasuwa porównania o pozornie odległych konotacjach, takich jak biblijny brzuch wieloryba, kosmiczna czarna dziura, conradowskie jądro ciemności czy wagon towarowy jadący do obozu zagłady. Jak powiedział sam Bałka, jego praca to bardziej doświadczenie umysłu niż ciała.

Mirosław Bałka - dzieła [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Retrospektywy

W 2011 roku na wystawie Fragment w CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie artysta zaprezentował duży wybór starannie zaangażowanych prac wideo:

Chciałem, żeby w różnych językach tytuł brzmiał tak samo, bo wystawa będzie podróżować. Istniała całość, która rozpadła się, rozleciała. Wydaje się, że można ją ogarnąć, ale pamięć jest zawodna i zostaje tylko fragment.

Wystawa była pierwszą w Polsce i na świecie wszechstronną prezentacją twórczości wideo Bałki o charakterze retrospektywnym. Pokazano na niej prace z kilkunastu lat: od najstarszych, z 1998 roku, po najnowsze, prezentowane wówczas po raz pierwszy publicznie. Wszystkie instalacje wideo pokazywane były w półmroku, a każda sala została starannie zaprojektowana przez artystę na potrzeby projekcji. Ekrany, często ustawione pod kątem, znajdowały się na ścianach i podłodze, zaś niektóre z prac wyświetlano na powierzchniach wysypanych solą.

Retrospektywna wystawa Fragment swoje kolejne odsłony miała w Akademie der Künste w Berlinie (2011) oraz w Centrum Sztuki Współczesnej Vinzavod w Moskwie (2013). Ze względu na zapowiadane przez artystę odejście od twórczości wideo stanowiła zarazem jej podsumowanie.

Kolejnym obszernym pokazem dzieł Mirosława Bałki była wystawa Nerw. Konstrukcja (2015) w Muzeum Sztuki w Łodzi, która zgromadziła prace powstałe na przestrzeni ponad trzech dekad, od szkolnych rysunków po współczesne realizacje stworzone specjalnie na ekspozycję. Były wśród nich figury z lat 80., prace wykonane ze znalezionych przedmiotów oraz zdyscyplinowane formalnie rzeźby charakterystyczne dla późniejszej twórczości artysty. Uzupełnił je obszerny wybór prac na papierze: rysunków, szkiców do rzeźb, prywatnych notatek. Wiele z nich zaprezentowano publiczności po raz pierwszy. Kuratorki wystawy Kasia Redzisz i Maria Morzuch pisały:

Kluczem wyboru dzieł jest głęboko humanistyczny i egzystencjalny wymiar sztuki Bałki, która w centrum uwagi umieszcza człowieka i jego odczuwanie świata. Od lat 80. powraca w niej temat ciała, jego fizycznej i symbolicznej obecności: fizjologii, kruchości, śladów. Prace na wystawie łączy refleksja o ludzkiej naturze, drzemiących w niej instynktach, przemijaniu i pamięci. Jednocześnie odczytać w nich można dyskretną afirmację codziennej rzeczywistości.

Dwa lata później pierwsza duża międzynarodowa retrospektywa artysty, zatytułowana CROSSOVER/S, zaprezentowana została w Pirelli HangarBicocca w Mediolanie. Wystawa zgromadziła łącznie 18 rzeźb, instalacji i filmów, stworzonych przez artystę w przeciągu dwudziestu lat.

W tym samym roku Galeria Raffaella Cortese zaprezentowała czwartą w swojej historii solową wystawę Bałki zatytułowaną In Bezug auf die Zeit. Ekspozycja zajęła wszystkie trzy przestrzenie wystawiennicze galerii, a samo wydarzenie zbiegło się w czasie ze wzmożonym zainteresowaniem artystą, spowodowanym otwarciem jego pierwszej włoskiej retrospektywy. Wystawa została zaplanowana jako podróż po trzech dekadach artystycznej działalności Bałki: od prac powstałych w latach 90. XX wieku do tych wykonanych specjalnie na potrzeby tego przedsięwzięcia. Tytuł nieprzypadkowo odnosił się do obowiązującej w fizyce definicji przyspieszenia, która jest przyrostem prędkości w odniesieniu do przedziału czasu. Artystę zainteresowała jedynie druga część objaśnienia, czyli tytułowe „w stosunku do czasu”.

W poszczególnych częściach wystawy, Bałka postanowił skupić się na kluczowych dla jego badań momentach. Widzowie mogli przyjrzeć się m.in. przejściu artysty od figuracji do abstrakcji na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Wśród prac z tego okresu szczególne miejsce zajmuje Niebieska fala (1990) – pierwsza praca Bałki, w której sól pojawia się jako komponent. Od tego czasu jest ona stale powracającym elementem w jego rzeźbach.

Mirosław Bałka "Carrousel" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Prace site-specfic

[(.;,:?!–…)] (2017) to instalacja stworzona specjalnie z myślą o monumentalnym, znajdującym się 12 metrów pod ziemią holu Galerii Jednego Dzieła w Muzeum Śląskim w Katowicach. Gigantyczna rzeźba wykonana z czarnej blachy trapezowej powstała na bazie rentgenowskiego zdjęcia klatki piersiowej z wyeksponowanym zarysem płuc. Instalacja odwoływała się do problemu zanieczyszczenia powietrza i do własnej lokalizacji – pokopalnianej przestrzeni, stąd korytarze przypominające górnicze wyrobiska. Jak przy wielu poprzednich pracach artysty, Bałka zwraca uwagę nie tylko na wizualny aspekt sztuki, ale cały proces doświadczania przestrzeni:

Obszar moich działań dedykowany jest odczuciom, zmysłom, zmysłowi dotyku, węchu, wzrok nie jest jedynym instrumentem informującym nas o otaczającym świecie. To, co w tej pracy jest ważne, to przemieszczanie się w tej przestrzeni.

W październiku 2018 roku w sercu Wrocławia otworzyła się nowa instytucja artystyczna – OP ENHEIM. Głównym elementem jej inauguracji było otwarcie wystawy 1/1/1/1/1 Mirosława Bałki, kuratorowanej przez Andę Rottenberg. W setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, słowo „ojczyzna” niejednokrotnie wybrzmiewało zarówno w sferze prywatnej, jak i publicznej. Może właśnie m.in. dlatego ekspozycja przygotowana przez Bałkę, składała się czterech żółtych neonów, układających się w słowa: OJCZYZNA, HEIMAT, PATRIA oraz אֶרֶץ אַבוֹת. To kolejny, po śląskim [(.;,:?!–…)], projekt site specific. Artysta bowiem wprost nawiązuje nie tylko do historii Wrocławia, ale również samej kamienicy: siedziby galerii OP ENHEIM. Na początku XIX wieku żydowska rodzina Oppenheimów przebudowała ten gotycki budynek. Następnie, podczas II wojny światowej kamienica, będąca wówczas własnością gminy żydowskiej, została skonfiskowana przez nazistów. Po zakończeniu wojny stała się własnością miasta, które w 2013 roku sprzedało budynek Violetcie Wojnowski, by ostatecznie po pięciu latach stał się on siedzibą galerii OP ENHEIM.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mirosław Bałka, "Michelangelo Buonarotti Reading", fragment wideoinstalacji, 2004, © dzięki uprzejmości artysty, fot. CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie

Obrazek

Mirosław Bałka, "Michelangelo Buonarotti Reading", fragment wideoinstalacji, 2004, © dzięki uprzejmości artysty, fot. CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie

Do najnowszych realizacji site-specific Bałki należy praca NARISSUSSUSCH (2018), jedna z kilku realizacji prezentowanych na stałe w przestrzeni założonego przez Grażynę Kulczyk Muzeum Susch. Instytucja zlokalizowana w niewielkim miasteczku w szwajcarskich Alpach ulokowana jest w zaadaptowanych zabudowaniach dwunastowiecznego klasztornego browaru. Ich kubatura została powiększona przez wydrążenie dodatkowych przestrzeni pod browarem, w stoku góry. To właśnie w jednej z najbardziej imponujących wizualnie skalnych grot znalazła się praca Bałki, bezpośrednio odnosząca się do tego otoczenia. Inspiracją dla artysty stała się zalegająca na podłodze na etapie budowy woda, której gładka tafla przywoływała skojarzenia z opowieścią o mitycznym Narcyzie. Pierwotnie praca przeznaczona do wnętrza groty miała więc przybrać formę lustrzanej podłogi, tej jednak, niezależnie od użytego materiału, nie udałoby się zachować w nienaruszonym stanie. NARISSUSSUSCH przybrał więc formę obracającego się powoli walca z wypolerowanej na lustro stali nierdzewnej, w którym przegląda się sama grota, a wkraczający do niej widz ze swoim rozciągniętym na lustrzanym monolicie odbiciem raczej zakłóca pracę, niż ją dopełnia. Jest w tym subtelna ironia, bo choć dzieło i sama przestrzeń pozostają bardzo fotogeniczne, stawiają odbiorczynię w roli intruzki, która jak Simone Weil chciałaby „widzieć krajobraz takim, jaki jest, kiedy jej nie ma” w poczuciu, że „kala ciszę nieba i ziemi swoim oddechem i biciem swojego serca”.

Odniesienia do historii danego miejsca oraz własnej przeszłości niekiedy współistnieją, gdy po latach Bałka powraca do ważnych dla rozwoju swojej praktyki przestrzeni. Do tego rodzaju miejsc należy galeria Labirynt w Lublinie, gdzie w roku 1989 artysta zaprezentował wystawę Rzeka, jeden z punktów zwrotnych zapowiadających odejście od figuratywnej rzeźby. Bałka powracał do lubelskiej przestrzeni kilkukrotnie w kolejnych dekadach z wystawami układającymi się w rodzaj nieformalnego cyklu. Dopełniła go w roku 2019 wystawa 30/5780. Pierwszy człon tytułu odnosił się właśnie do przełomowej Rzeki sprzed trzydziestu lat, drugi – do daty w kalendarzu hebrajskim, rozpoczynającym się od umownego momentu stworzenia świata. Przestrzeń dwóch pięter niewielkiej przestrzeni na lubelskim starym mieście wypełniło jedynie mokre błoto i żółte światło, a jedynym obiektem w przestrzeni była ustawiona na parapecie drewniana figurka Żyda, która wyszła spod ręki nie samego Bałki, a białoruskiego artysty ludowego Iwana Supruńczyka. Sama sytuacja była jakby powidokiem Rzeki – wówczas w jednej przestrzeni znalazła się wcześniejsza rzeźba Bałki ułożona na warstwie popiołu i neon, podłogę drugiej wyścielały zaś świerkowe gałęzie.

W 2026 roku Bałka będzie jednym z dziewięciorga artystów z Polski biorących udział w 16. edycji Manifesta, jednej z najważniejszych cyklicznych imprez artystycznych na świecie. W ramach edycji zatytułowanej This is not a church, odbywającej się w dwunastu opuszczonych kościołach w Zagłębiu Ruhry, artysta zaprezentuje prace w przestrzeniach kościołów Christ-König i Gethsemane-Kirche w Bochum.

Praktyka pedagogiczna

Bałka, który aktywny jest od wielu lat jako wykładowca na warszawskiej ASP, a wcześniej UAP w Poznaniu, działalność dydaktyczną traktuje nie jako dodatkowe zajęcie, a część praktyki artystycznej. Jak twierdzi:

Traktuję nauczanie jako bardzo kreatywny proces. Robię wideo, rzeźbię, rysuję – i uczę. To jest taka sama odpowiedzialność, bo to też jest gest twórczy – a także, w jakiś sposób, performatywny.

Celem w tak rozumianej praktyce pedagogicznej ma być przede wszystkim „uczenie prawa do siebie”, pomoc w odnajdywaniu własnego głosu i sposobu myślenia, nacisk na ukazanie różnorodności możliwych postaw artystycznych, a więc postawa znacząco odmienna od klasycznej relacji mistrz-uczniowie. Efektem tak obranej strategii w Pracowni Działań Przestrzennych był dynamiczny program, który nie opierał się na ustalonej z góry strukturze, ale z każdym rokiem dostosowywany był do osób studenckich. A także z założenia częste zmiany na stanowisku asystenckim – tej roli nie pełnił jeden wychowanek artysty namaszczony na jego następcę, jak bywa w licznych pracowniach, a kolejne roczniki niedawnych absolwentek i absolwentów, do których należały m.in. Zuza Golińska, Tymek Bryndal, a w ostatnich latach Julia Dorobińska. Istotny element Pracowni Działań Przestrzennych stanowiło też wychodzenie poza mury samej uczelni – tak w obrębie zajęć, jak i wystaw, niejednokrotnie przygotowywanych przez kolejne roczniki studentek i studentów w odpowiedzi na zaproszenie instytucji publicznych takich jak lubelski Labirynt, BWA Tarnów czy Miejski Ośrodek Sztuki w Gorzowie Wielkopolskim. W 2022 roku PDP przekształciła się w Międzywydziałową Pracownię Działań, współprowadzoną przez Katarzynę Krakowiak-Bałkę.

Autor: Ewa Gorządek, wrzesień 2004; aktualizacja: HSz, czerwiec 2019; PP, czerwiec 2026

Wybrane wystawy indywidualne:

2024 – FADENSONNEN, Galerija Kula, Split, Chorwacja
2023 – SEMPER FRAGMENTUM, Galeria Starmach, Kraków
2022 – nehtyM, Galleria Raffealla Cortese, Mediolan, Włochy; SCHLAFBROCKEN, Galeria Dvir, Paryż, Francja
2019 – Random Access Memory, White Cube, Londyn, Wielka Brytania
2018 – 1/1/1/1/1, OP ENHEIM, Wrocław; Der Aufbruch, Dvir Gallery, Bruksela, Belgia
2017 – [(.;,:?!–…)], Muzeum Śląskie, Katowice; CROSSOVER/S, Pirelli HangarBicocca, Mediolan, Włochy
2016 – Emplacement, British School, Rzym, Włochy; Transit, Galeria Juana de Aizpuru, Madryt, Hiszpania
2015– Nerw. Konstrukcja, Muzeum Sztuki, Łódź; RMMBRNC, Dvir Gallery, Tel Aviv
2014 – DIE TRAUMDEUTUNG 25,31m AMSL, White Cube Mason’s Yard, Londyn, Wielka Brytania; LUFTZUG, Galeria Foksal, Warszawa
2013 – Pamięć. Rejestry i terytoria, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków; The Order of Things, Gladstone Gallery, Nowy Jork, USA
2012 – bes-sennosh-ch, Galeria Labirynt, Lublin
2011– fragment, Akademie der Künste, Berlin, Niemcy; Heaven (Nuit Blanche), Musée d'art et d'histoire du Judaïsme, Paryż, Francja
2010 – Ctrl, Monasterio San Domingo de Silos / Museo Reina Sofia, Madryt, Hiszpania
2009 – Nothere, White Cube, Londyn, Wielka Brytania; How It Is, Turbine Hall, Tate Modern, Londyn, Wielka Brytania
2008 – La Salida, Galeria Juana de Aizpuru, Madryt, Hiszpania; Entering Paradise, National Galleries of Scotland, Edynburg, Szkocja
2007 – Tristes tropiques, Irish Museum of Modern Art, Dublin, Irlandia
2006 – Force of Light, K21, Düsseldorf, Niemcy
2005 – Hipnoza, Galeria Arsenał, Białystok
2004 – Neither, Gladstone Gallery, Nowy Jork, USA
2003 – Winterreise, Galeria Starmach, Kraków; Lebensraum, Fundacja Galerii Foksal, Warszawa; Karma, White Cube, Londyn, Wielka Brytania; Element die Exaktheit, Galleria Raffaella Cortese, Mediolan, Włochy
2002 – Nachtruhe, Galerie Nordenhake, Berlin, Niemcy
2001– Around 21 stopni 15'00''E 52 stopni 09'17''N +Go-Go, Zachęta, Warszawa; swept, swept, swept, Barbara Gladstone Gallery, Nowy Jork
2000 – Quit, White Cube, Londyn, Wielka Brytania; Between Meals, The National Museum of Art, Osaka, Japonia
1999 – Sza, Galeria Foksal, Warszawa
1994 – Rampa, Muzeum Sztuki, Łódź
1992 – 36,6, The Renaissance Society at The Universiry of Chicago, Chicago, USA
1990 – Good God, Galeria Dziekanka, Warszawa
1986 – Wilki niewilki, TPSP, Warszawa
1985 – Pamiątka Pierwszej Komunii Świętej, Żuków (dyplom)

Wybrane wystawy zbiorowe:

2025 – Autoportrety, Muzeum Narodowe w Warszawie; Wystawa niestała. 4 x kolekcja, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie
2024 – 100 lat w Labiryncie, Galeria Labirynt, Lublin; Absolute Chairs, The Museum of Modern Art, Saitama, Japonia
2023 – Arkadia, Muzeum Narodowe w Warszawie
2022 – Zgnioty, Galeria Foksal, Warszawa; A Century of the Artist’s Studio: 1920 – 2020, Whitechapel Gallery, Londyn, Wielka Brytania
2021 – NOTHINGTOSEENESS, Akademie der Künste, Berlin, Niemcy;
Trees for memories, Boghossian Foundation, Bruksela, Belgia; Wszystkie arrasy króla. Powroty. 2021–1961–1921, Zamek Królewski na Wawelu
2020 – Strach, Galeria Arsenał, Białystok; L’orecchio di Dionisio, Galleria Raffaella Cortese, Mediolan
2019 – A Woman Looking at Men Looking at Women, Muzeum Susch, Szwajcaria
2018 – Cień wolności, BWA Katowice; 1914–1918. Damals nicht, jetzt nicht, niemals!, Bundestag, Berlin; Konteksty 2018. 8. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Efemerycznej, Sokołowsko; INBOX: Joyce in Art, M HKA, Antwerpia, Belgia
2017– Dziekanka artystyczna. Fenomen kultury niezależnej 1972–1998 na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, Galeria Salon Akademii, Warszawa; Uwaga! Granica, Galeria Labirynt, Lublin + Galeria Arsenał, Białystok
2016 – Gestos iconoclastas, imágenes heterodoxas, Fundacion la Caixa, Barcelona, Hiszpania; DE MO KRA CJA, Galeria Labirynt, Lublin
2015 – Polska-Izrael-Niemcy. Doświadczenie Auschwitz, MOCAK, Kraków; Procedures For The Head / Polish Art Today, Kunsthalle, Bratislava, Słowacja; Gathered Fates, Galerie Nordenhake, Berlin, Niemcy
2014 – Mit Galicji, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków; Co widać. Polska sztuka dzisiaj, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa
2013– 93, Centro Galego de Arte Contemporánea, Santiago de Compostela; British British Polish Polish, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa; The Encyclopedic Palace, 55. Biennale di Venezia, Wenecja, Włochy; Alternativa 2013 Do jutra!, Instytut Sztuki Wyspa, Gdańsk; W sercu kraju, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa; Sztuka polska wobec Holocaustu, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa
2012 – The Last Days of Pompeii: Decadence, Apocalypse, Resurrection, The J. Paul Getty Museum, Getty Villa, Los Angeles, USA; Korespondencje. Sztuka nowoczesna i uniwersalizm, Muzeum Sztuki, Łodź; Fremde Überal – Foreigners Everywhere, The Jewish Museum, Wiedeń, Austria; Written in Water, The Museum of Contemporary Art, Zagrzeb, Chorwacja
2011 – 2666, Dvir Gallery, Tel Aviv, Izrael; Sny o potędze, Centrum Kultury Zamek, Poznań; Obok. Polska – Niemcy, Martin Gropius Bau, Berlin
2010 – Mógłbym żyć w Afryce, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa; Word Pictures: Talking Films, Platan Gallery, Budapeszt, Węgry;
2009 – Edition Copenhagen – Retrospective 1959–2009, Den frie udstilling, Kopenhaga, Dania
2006 – Zones of Contact, Biennale of Sydney, Sydney, Australia;
2004 – Eclipse: Towards the Edge of the Visible, White Cube, London, Wielka Brytania
2003– Geljik het leven is, S.M.A.K. – Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Gent, Belgia; Absolut Generations, La Biennale, Palazzo Zenobio, Wenecja, Włochy; Pies w sztuce polskiej, Galeria Arsenał, Białystok
2001– Milano Europa 2000, PAC e La Triennale de Milano, Mediolan, Włochy; Biurokracja, Galeria Foksal, Warszawa
2000 – Negocjatorzy sztuki. Wobec rzeczywistości, CSW Łaźnia, Gdańsk; Scena 2000, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa
1999 – The Liverpool Biennial of Contemporary Art, Wielka Brytania;
1998 – Biennale Sao Paulo, Brazylia
1995 – Rites of Passage. Art for the End of the Century, Tate Gallery, Londyn, Wielka Brytania
1993 – Pawilon Polski, 45. Biennale di Venezia, Włochy
1992 – Documenta 9, Kassel, Niemcy
1991– Metropolis, Martin-Gropius-Bau, Berlin, Niemcy; Kunst, Europa, Kunstverein Bonn, Niemcy
1990 – Possible Worlds. Sculpture from Europe, Serpentine Gallery, Wielka Brytania
1988 – Polish Realities, New Art from Poland, Third Eye Centre, Glasgow, Muzeum Sztuki, Łódź
1987 – Co słychać?, dawna Fabryka Norblina, Warszawa
1986 – Ekspresja lat 80., BWA Sopot

mirosław bałka