Marcin Król - Życie i twórczość | Artysta

Filozof, historyk idei, eseista. Interesowała go polityka i literatura, w realiach PRL propagował myśl konserwatywną i liberalną. Stworzył własne środowisko intelektualne, oddziałując przy tym na bardzo różne osoby.

czw., 05/18/1944 - 12:00 - śr., 11/25/2020 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Marcin Król, 2004, fot. Darek Iwański / Forum

Text positon (deprecated)

Center

Marcin Król, choć dusza towarzystwa, miał inklinację do pesymizmu. Pod koniec życia niepokoiły go nierówności i nacjonalizmy, bolał rozkwit konsumpcyjnego, nieinteresującego się niczym modelu życia. Chwalił, że „Gazeta Wyborcza” jest ostatnim dziennikiem w Europie, który potrafi zmieścić do wydania czterokolumnowy tekst węgierskiego filozofa – mimo że z jej naczelnym przez wiele lat rywalizował o rząd dusz. Był przywiązany do poglądu, że emocje nie powinny kierować postępowaniem człowieka, a tym bardziej zastępować wyznawanych wartości. „Często mówił, że nie znosi »psychologizowania«, pod tym względem był nieco staroświecki”, pisał Marek Zaleski, jeden z licznych współpracowników lidera „Res Publiki”, którzy wspominali go publicznie po śmierci w 2020 roku.

To wychowanie

Urodził się w 1944 roku ze związku Zofii i Stanisława, dorastał na Górnym Mokotowie. Ulica Naruszewicza, potem Asfaltowa, skupisko dawnych ziemiańskich rodzin. Renomowane męskie liceum im. Tadeusza Reytana, po szkole prywatne lekcje angielskiego. Ojciec Stanisław wywodził się ze Lwowa, gdzie zdobył wykształcenie inżynierskie, później został profesorem na Politechnice Warszawskiej. Matka Zofia (z domu Trybulska) pochodziła ze zubożałej rodziny szlacheckiej z Radomia, z zawodu była nauczycielką. Stanisław popierał przed wojną BBWR, Zofia sympatyzowała z PPS. Po wojnie oboje byli przeciwnikami ustroju komunistycznego.

Aleja Niepodległości na Górnym Mokotowie, widok w kierunku północnym, 1954-1955, fot. Zbyszko Siemaszko / NAC

Marcin od dziecka lubił czytać, a dzięki rodzicom i ich kontaktom miał dostęp nie tylko do biblioteki „wujka Józka” (kpt. Józefa Rybickiego), ale też do numerów emigracyjnej „Kultury” i pozycji z literatury zachodniej. W 1957 roku wyleciał z klasy za czytanie pod ławką Obcego Alberta Camus. Polski przekład ukazał się oficjalnie dopiero w 1958 roku, ale w jakiś sposób dostał go wcześniej, zapewne za pośrednictwem matki.

[…] ta moda na nowości w życiu umysłowym wynikała nie tylko z odreagowania stalinizmu, ale także z tradycji polskiej lewicowej inteligencji. Znałem to doskonale z domu, gdyż klasyczną przedstawicielką tej tradycji była moja matka wychowana na „Wiadomościach Literackich”, która zawsze próbowała wpłynąć na mojej zainteresowania w duchu sympatii do wszystkiego co nowe, awangardowe, nowoczesne i o czym się mówi. Od dziecka więc oglądałem razem z nią raczej Picassa niż Rembrandta, czytaliśmy raczej Camusa niż Balzaca. [cyt. za: Marcin Król, „Nieco z boku. Autobiografia niepolityczna”, Warszawa 2008, s. 87–88.]

Pablo Picasso, „Brodaty mężczyzna w koronie z winorośli”, 1962, linoryt, papier, fot. Museo Casa Natal Picasso, Málaga © Succession Picasso 2023

Matka miała konkretne zainteresowania i dominujący charakter, który przekładał się na wielką miłość wobec syna i wielkie wobec niego oczekiwania, jak wspominał kolega z czasów szkolnych, Ireneusz Białecki. Nie będzie może zaskoczeniem, że w późniejszej twórczości Króla pojawi się krytyka „Wiadomości Literackich” oraz ich powojennych kontynuatorów, owego „rzadkiego w Polsce ośrodka mentalności liberalnej”, któremu za Stefanem Kisielewskim przypisze postawę ideologicznego terroryzmu bezideowości. Nie znaczy to, że nie będzie miał z liberalizmem nic wspólnego – czy można rozstać się ze swoim wychowaniem? – ale dojdzie do niego na własny sposób. Będą mu towarzyszyli różni ludzie, m.in. Wojciech Karpiński, najlepszy przyjaciel poznany na korytarzu w 1957 roku, gdzie również wylądował za czytanie pod ławką.

Między Leszkiem Kołakowskim …

Nastoletni czytelnicy z powodzeniem ukończyli liceum i dostali się na studia. Król poszedł na filozofię, a za „praktyczną” sugestią rodziców, dodał sobie socjologię. Na Wydziale Filozoficznym zdążył na przedwojennych wykładowców, ale największe wrażenie zrobili na nim przedstawiciele tzw. warszawskiej szkoły historii idei – Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko czy Jerzy Szacki – ich „oświecony krytycyzm” i dystans wobec reżimowego dyskursu. Podszyty szyderstwem sceptycyzm wliczy później w wyposażenie klasycznych polskich liberałów, na razie będzie jednak zachwycony: „owa poważna ironia tak dobrze zgadzała się z naszymi temperamentami, z polską, warszawską, młodzieżową potrzebą żartu, potrzebą autorytetów, które zawsze jednak można wziąć w cudzysłów, w nawias, wielbić i zarazem podważać”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Leszek Kołakowski na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, 1963, fot. Janusz Sobolewski / Forum

Obrazek

leszek_kolakowski_na_wydziale_filozofii_uniwersytetu_wraszawskiego_1963_fot_janusz_sobolewski_forum-0428372013-s.jpg

Najważniejszy był Leszek Kołakowski, nawet jeśli uznać, że przekręcił wektor wyniesiony z domu tylko o 360 stopni. Po latach Król utrzymywał, że nie spotkał nikogo, kto umiałby tak przejrzyście się wypowiadać i tak onieśmielałby swoich słuchaczy (por. Marcin Król, Czego uczy nas Leszek Kołakowski?). Kołakowski zgodził się zostać jego promotorem, ale wymógł zmianę tematu ze sporu Camus z Sartre’em na Absolut epistemologiczny i komunikację intersubiektywną u Kartezjusza i Husserla. Praca została złożona 9 kwietnia 1966 roku.

Trzy miesiące później promotor wziął udział w dyskusji zorganizowanej na Wydziale Historii przez grupę Adama Michnika, w trakcie której skrytykował rządy Władysława Gomułki. Represje skierowane następnie w „rewizjonistę” splotły się z narastającym antysemityzmem. 23-letni Król nie miał osobowości aktywisty w rodzaju młodszego o dwa lata Michnika, nie angażował się w życie polityczne. Przyszło do niego samo. W marcu 1968 roku wyrósł na jednego z liderów studenckiego protestu i przypłacił to trzymiesięcznym więzieniem. Po wyjściu, będzie wspominał, zastał nową rzeczywistość. Polskę opuściło 15-20 tysięcy osób, w tym około tysiąca studentów i kilkuset pracowników UW. Wyjechał Leszek Kołakowski.

… a Henrykiem Krzeczkowskim

Henryk Krzeczkowski na okładce książki Wojciecha Karpińskiego, „Henryk”, 2016, fot. Fundacja Zeszytów Literackich

Gdy „po świecie ironii i intelektualnych zabaw nie było już śladu”, a Król przeżywał rozczarowanie skutkami rewolucji marcowej, pojawił się nowy nauczyciel. Za pośrednictwem Karpińskiego poznał Henryka Krzeczkowskiego (właśc. Hermanna Gernera), owianego plotkami publicystę katolickiego „Tygodnika Powszechnego”, melomana i homoseksualistę, który z dużą wprawą modulował przed innymi swój życiorys. Dopiero po latach (za sprawą książki Karpińskiego) udało się go częściowo odtworzyć; w PRL mało kto wiedział, że wychowanek żydowskiego gimnazjum w Stanisławowie został ojczymem Anny German oraz oficerem komunistycznego wywiadu, i jak do tego doszło.

Kołakowski miał uważać go za „najinteligentniejszego człowieka w Warszawie”, a na przełomie lat 60. i 70. pod taką opinią podpisałby się Marcin Król. W trakcie długich wizyt w mieszkaniu na ulicy Czackiego, w nigdy nie powtarzanych ponoć wykładach, Henryk przekonywał go do nie bycia nowoczesnym i tłumaczył skutki wychowania odebranego u „skrajnych racjonalistów, (...) liberałów”, choćby w postaci skłonności do ironii. Dalszy bieg wydarzeń wskazuje na to, że Król mu uwierzył. Po latach doceniał, że dla Henryka „nihilizm, nawet przystrojony purpurowym płaszczem, był (…) nihilizmem i chociaż – jak wszyscy przecież – lubił przeczytać coś złego, to z tej wewnętrznej przekory i głębokiej potrzeby ironii nie czynił cnoty, ani nie pozwalał, by wpływały na jego osąd”. Od Krzeczkowskiego nie odwiodła go dyskretna przestroga wystosowana ze strony Antoniego Słonimskiego. Za inspiracją Henryka odnajdzie się w twórczości innego pisarza „Wiadomości Literackich”, Jarosława Iwaszkiewicza, bliższej „odruchowi arystokratycznemu” niż szeroko rozumianej lewicowości, i wzruszającej się tym, co Słonimski, znany ze zjadliwego dowcipu (przez Króla sklasyfikowany jako powierzchowny racjonalista), uznałby pewnie za pretensjonalne.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Antoni Słonimski, Warszawa, lata 50. XX wieku., fot. Władysław Sławny / Forum

Obrazek

Antoni Słonimski, Warszawa, lata 50. XX wieku., fot. Władysław Sławny / Forum

Konflikt między dawnymi skamandrytami, z których ten patetyczny szefował reżimowemu Związkowi Literatów Polskich, a ten ironiczny pozwolił się obsadzić w roli najwyższego autorytetu dysydentów, był także konfliktem osobowości i strategii działania. Rozgrywał się w Polsce wcześniej, rozegra też później. Niedługo Iwaszkiewicz zadedykuje Królowi swoją książkę (Podróże do Polski), a inny bohater marcowy, Adam Michnik, zostanie sekretarzem Słonimskiego. W ten sposób rozwiną się dwie nitki młodszego pokolenia demokratycznej opozycji, wiążące swoją liberalność bardziej z myślą socjaldemokratyczną lub bardziej z konserwatywną.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jarosław Iwaszkiewicz na kiermaszu książki w Warszawie, 1967, fot. Danuta B. Łomaczewska / East News

Obrazek

iwaszkiewicz-targi-ksiazki-1967-en_00993235_0003.jpg

Między ,,Tygodnikiem Powszechnym’’…

Rezultatem pomarcowych represji i poprawy sytuacji gospodarczej na początku lat 70. był relatywny spokój na opozycji. Spory inteligencji przeniosły się na teren zastępczy, w obszar historii. Duże zainteresowanie wzbudzał okres zaborów i ówczesne strategie polityczne. W tym temacie odnaleźli się Król i Karpiński, wprowadzeni przez Krzeczkowskiego do „Tygodnika Powszechnego”, przygotowując serię artykułów o XIX-wiecznych myślicielach (głównie konserwatywnych), na podstawie której w 1974 roku (razem z Małgorzatą Dziewulską) wydadzą książkę Sylwetki polityczne XIX wieku. Konserwatyzm po latach bessy okaże się atrakcyjną ofertą, a staroświecka maniera trzydziestolatków zadziała zwłaszcza na młodszych kolegów. Trzeba tylko zaznaczyć, że będzie tu mowa o konserwatyzmie kulturowym, formułowanym przez dość snobistycznych autorów, których program gospodarczy w każdym razie nie interesował.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pierwsza strona „Tygodnika Powszechnego” z 1973 roku, zdjęcie osób na ławkach aut. Zbigniewa Zborowskiego, reprodukcja: Jan Czempiński

Obrazek

image00005.jpeg

W wąskim środowisku stołecznej inteligencji taki wybór budził jednak dystans. Na „balach u prezydenta”, czyli imieninach u Jana Józefa Lipskiego, który od czasów Klubu Krzywego Koła pełnił funkcję Giedroycia krajowej opozycji, dominował światopogląd socjaldemokratyczny, reprezentowany przez dawnych „rewizjonistów” i młodszych „komandosów” z Michnikiem na czele. Dla tego środowiska najważniejszą publikacją były wówczas Rodowody niepokornych (1971) Bohdana Cywińskiego, książka poświęcona socjalistycznej i chrześcijańskiej inteligencji przełomu XIX i XX wieku, łatwo transponowanych na współczesne opozycyjne orientacje, lewicę i katolików.

Król dołączał właśnie do tych drugich – także w sensie przestrzennym, jeżdżąc co środę do krakowskiej siedziby „Tygodnika” – i zauważyła go redakcja „Znaku”, wydawcy Rodowodów, zapraszając do dyskusji prasowej nad książką. W swoim komentarzu, znów tyle historycznym, co współczesnym, sprzeciwiał się gloryfikacji „fanatyków buntu”, prawicowych czy lewicowych, którzy dla ideologii gotowi byli poświęcić człowieka i mniejszą, ale faktyczną poprawę jego sytuacji. Od początku kariery publicystycznej sprzeciwiał się postawom perfekcjonistycznym, które akceptowały jedynie całościowe rozwiązania, a nie wchodziły w kompromis z rzeczywistością. Dotyczyło to także obszaru kultury, gdzie maksymalizm ,,dziecka opętanego absolutem” Król zauważał np. u Witkacego.

W artykułach pisanych do „Tygodnika”, paryskiej „Kultury” czy londyńskiego „Aneksu”, zajmował się rewolucją francuską i angielską prozą, powieściami Mariana Brandysa i utworami Zygmunta Krasińskiego, europejską polityką i warsztatem historyka (publicystykę z lat 70. wydał w zbiorze pt. Ład utajony). Filozof i socjolog wyraźnie przeszedł na pozycje historyka idei, o czym świadczyła też praca habilitacyjna: Konserwatyści a niepodległość. Studia nad polską myślą konserwatywną XIX wieku, ukończona w 1977 roku. Badaczowi pragnącemu angażować się w sprawy bieżące pozostawał jednak niedosyt. Był przekonany, że światopogląd stańczyków przeminął wraz z porządkiem społecznym opartym na przywódczej roli szlachty (por. Ład utajony). Patronów trzeba było szukać gdzie indziej.

… a „Res Publiką”

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Marcin Król, 1978, fot. Krzysztof Gierałtowski / Forum

Obrazek

marcin_krol_1978_fot_krzysztof_gieraltowski_forum-0759177544-s.jpg

W tym czasie trafił na archiwalne numery „Buntu Młodych” i „Polityki”, dwóch organów przedwojennego środowiska m. in. Stefana Kisielewskiego czy Stanisława Stommy, w PRL posłów do sejmu i współpracowników „Tygodnika”, których myśl polityczna wywierała na niego coraz większy wpływ. W książce Style politycznego myślenia. Wokół »Buntu Młodych« i »Polityki« (1978) opisał przejście grupy „młodokonserwatystów”, jak ich nazywano, od stańczykowskiej inspiracji do chrześcijańskiego liberalizmu wyrażającego się w postulatach praworządności, obrony ustroju demokratycznego i wolności jednostki. Jedną warstwą była opowieść historyczna, drugą przesłanie dla potencjalnych zainteresowanych doby Gierka, którego to przesłania Król tak szukał i teraz modulował na własne potrzeby (por. Paweł Śpiewak, Polityka w cylindrze, „Res Publica” 1980, nr 7). Przekonywał przede wszystkim, że z dawnego konserwatyzmu zachować można jedynie realistyczny styl myślenia, który miał się opierać na warunkowym akceptowaniu zmiany społecznej. Nie dało się jej powstrzymać, ale jeśli zagrażała tradycyjnym europejskim wartościom, należało ją osłabiać.

Style politycznego myślenia niosły inspiracje dla różnych środowisk neokonserwatywnych, ale książką poniekąd założycielską stały się dla drugoobiegowego pisma „Res Publica”, utworzonego na początku 1979 roku przez grupę osób, której umiejętnie przewodził Król. Inspirując, ale – podkreślał Ireneusz Białecki – nie narzucając. Środowisko to przyjęło się określać jako konserwatywno-liberalne, a najwyraźniejszym jego spoiwem było stawianie Zachodu w roli polityczno-kulturowego wzoru. Poza tym Barbara Toruńczyk, Paweł Śpiewak czy Jerzy Jedlicki pisali o rzeczach różnych, choć wydaje się, że wszyscy kwalifikowali się do miana liberałów. Podobnie nieformalny redaktor naczelny, który pod wpływem pobytu w Stanach Zjednoczonych, a także lektury Alexisa de Tocqueville’a czy Michaela Oakeshotta, nabrał przekonania do podstawowego znaczenia wolności w obszarze kultury (ekonomia interesowała go zawsze znacznie mniej ). Byle tylko, jak pisał, wolności wykorzystanej.

Fragment artykułu „Zastygły obraz przeszłości” Marcina Króla, opublikowany w drugoobiegowej „Res Publice”, z widocznymi odręcznymi poprawkami, reprodukcja: Jan Czempiński

Ze swojej korzystał w ramach podziemnego Towarzystwa Kursów Naukowych czy współpracując z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym. Do strajków na Wybrzeżu latem 1980 roku podszedł z rezerwą, ale później przyjął rolę doradcy dla „Solidarności” Regionu Mazowsze. Na łamach „Res Publiki” chwalił wolnościowe motywacje Związku, po czasie nabierając sceptycyzmu do rewolucji, która nie przechodziła jego zdaniem do fazy konstruktywnej, zasklepiając się w syndromie oblężonej twierdzy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pierwszy numer Tygodnika Solidarność, 1981, fot. CAF / PAP

Obrazek

pierwszy_numer_tygodnika_solidarnosc_fot-ireneusz_radkiewicz_1981_caf_-pap_19810402_013-s.jpg

Wprowadzenie stanu wojennego (uniknął internowania) przygnębiało tym bardziej, że uprawomocniło działania konspiracyjne, do których Polacy mieli w jego mniemaniu słabość. W kontrze do mentalności romantycznej, rozumianej jako kombinacja obronnego tradycjonalizmu i niekontrolowanych emocji, napisał w tamtym czasie Podróż romantyczną (1986), uznawaną do dzisiaj za jego najważniejszą książkę. Przekonywał w niej, że prawdziwy romantyzm, od Zygmunta Krasińskiego po Czesława Miłosza, to sposób myślenia, który nie ulega emocji ani bogoojczyźnianej (Henryk Sienkiewicz), ani artystowskiej (Maria Janion). Polemizując z trzeciej strony z liberalną ironią, pod sztandarem romantyzmu chciał wypromować postawę bycia na serio (wiarę w obiektywne wartości) i postawę otwartości, która nie byłaby pustym hasłem. W polityce zaś – wciąż – myślenie w kategoriach tego, co możliwe.

Dołączając do Grupy Publicystów Politycznych i Klubu Myśli Politycznej „Dziekania”, starał się realizować ostatnie założenie. Polemizował z głównym nurtem solidarnościowego kierownictwa, nawoływał do dialogu z władzą dla dobra państwa. Po zakończeniu stanu wojennego, na przełomie lat 1986 i 1987, doprowadził do układu z rządzącymi i legalizacji „Res Publiki”. Spotkało się to z wielkim oburzeniem części opozycji.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Spotkanie opozycji w mieszkaniu Jacka Kuronia po amnestii dla więźniów politycznych, 1986, nz. Jacek Kuroń, Jadwiga Jankowska, Marek Edelman, Adam Michnik, fot. Erazm Ciołek / Forum

Obrazek

warszawa_1986_kuron_michnik_jankowska_edelman_1980_fot_erazm_ciolek_forum-0936258463.jpg

Pogłębił się wówczas konflikt Króla z Michnikiem, który dopiero co wyszedł z więzienia, spędziwszy w nim łącznie ponad 4 lata. Miał więc mandat, aby zarzucać pierwszemu ugodowość. Z drugiej strony, odpierał w rozmowie ze mną Paweł Śpiewak, „taktyka spalania się na stosie” była przez Michnika narzucana innym. Nie można z nim było porozumieć się inaczej niż na jego zasadach, a Król miał własne i do tego umiał nie przejmować się krytyką, „był trochę ponad nią”. Zdania nie zmienił i raz jeszcze utwierdziła się różnica strategii oraz dystans towarzyski. „Res Publica” natomiast osiągnęła swój cel, bo zaczęła docierać do osób spoza środowiska i zyskała ograniczony, ale większy niż wcześniej wpływ na bieg wydarzeń.

Po 1989 roku

Nie oznaczało to żadnej zmiany strony. W 1988 roku Król spotkał się z Michnikiem w Komitecie Obywatelskim przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie, rok później uczestniczyli w obradach Okrągłego Stołu w zespołach ds. reform politycznych i podzespole ds. środków masowego przekazu. W 1990 roku razem weszli w skład prezydenckiego komitetu wyborczego Tadeusza Mazowieckiego przeciwko Lechowi Wałęsie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okrągły Stół, przerwa w obradach, strona opozycyjna, od lewej: Bronisław Geremek, Marcin Król, Ryszard Reiff, Gabriel Janowski, Jacek Kuroń, Warszawa, kwiecień 1989, fot. Erazm Ciołek / Forum

Obrazek

okragly_stol_4.04.1989_fot_erazm_ciolek_forum-0457923527-s.jpg

W następnych latach Król odrzucił propozycje czynnego zaangażowania się w politykę i poświęcił się działalności akademickiej i pisarskiej. Do 2007 roku kierował „Res Publiką” (od 1992 roku „Res Publika Nova”), do 2008 roku współpracował z „Tygodnikiem Powszechnym”. Napisał wiele książek: o liberalizmie (np. Liberalizm strachu czy liberalizm odwagi, 1996); romantyzmie (Romantyzm – piekło i niebo Polaków, 1998); demokracji (np. Pora na demokrację, 2015); europejskiej kulturze (Lepiej już było. O luksusie wolności, niepamięci i trzech wartościach europejskich, 2016) czy historii myśli politycznej (Krótka historia myśli politycznej, 2019).

Zatrudniony na Uniwersytecie Warszawskim, od 1999 roku jako profesor nauk humanistycznych, przez wiele lat pełnił funkcję dziekana Wydziału Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji UW, gdzie wykładał i rozwijał ścieżkę studiów z zakresu historii idei. Uczył dzisiejszych liderów opinii publicznej, z rozmaitych stron spektrum światopoglądowego, np. Jarosława Kuisza („Kultura Liberalna”), Sławomira Sierakowskiego („Krytyka Polityczna”) czy Michała Łuczewskiego („Polska Wielki Projekt”).

W drugiej dekadzie XXI wieku dalej angażował się w obronę liberalizmu i konserwatyzmu, nie rezygnując z poglądu, że stawiają przed jednostką pytania, które niedobrze jest zbywać ironią, a z drugiej strony dają największe szanse na zachowanie niezależności i niejednoznaczności, którym zagraża myślenie ideologiczne (zero-jedynkowe). Sprzeciwiał się zamkniętemu tradycjonalizmowi Prawa i Sprawiedliwości, jak zauważał Paweł Śpiewak, w taki sam sposób, w jaki sprzeciwiał się tradycjonalizmowi polskości sienkiewiczowskiej w Podróży romantycznej (1986).

Przewodniczący Rady Fundacji im. Stefana Batorego (2009–2020) nie był jednak bezkrytyczny wobec liberałów. Wywiad udzielony Grzegorzowi Sroczyńskiemu w „Gazecie Wyborczej” (2014) pt. Byliśmy głupi przekuł w książkę pod tym samym tytułem, w której analizował losy transformacji ustrojowej i własny w niej udział. Był pierwszorzędnym opowiadaczem, choć niejednokrotnie przegadywał temat ze szkodą dla jasności przekazu, nie dziwne w każdym razie, że najlepiej odnajdywał się w eseju. Utrzymał wysoką formę do ostatnich publikacji: zadedykowanej Wojciechowi Karpińskiemu Do nielicznego grona szczęśliwych (2018) i wydanej pośmiertnie Pakuję walizkę (2021).