Feliks Janiewicz (Felix Yaniewicz) - Życie i twórczość | Artysta

Polsko-litewski wirtuoz skrzypiec, kompozytor, dyrygent, pedagog, organizator życia muzycznego i wydawca. Mozart zadedykował mu utwór, Paganini nazywał go mistrzem.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Feliks Janiewicz, portret autorstwa L. de Longastre, fot. yaniewicz.org

Text positon (deprecated)

Center

Nie znamy dokładnej daty urodzenia Feliksa Janiewicza, wiemy tylko, że urodził się w 1762 roku, w Wilnie. Nie posiadamy zbyt wielu informacji o pochodzeniu wielkiego skrzypka. W Anglii, gdzie spędził znaczną część swojego życia, uważano go za polskiego szlachcica, ale nie wiemy niczego o jego rodzinie (plotkom mówiącym, że był nieślubnym dzieckiem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego trudno ufać). Jako Feliksas Janevičius funkcjonuje także w litewskiej pamięci historycznej; w dzisiejszym Wilnie żyje wiele osób noszących to nazwisko. Czy są spokrewnione ze skrzypkiem?

Dlaczego Feliks Janiewicz rozpoczął grę na skrzypcach? Mieczysław Szlezer, autor monografii poświęconej kompozytorowi, sugeruje, że po raz pierwszy usłyszał swój przyszły instrument dzięki występom wędrownych grajków. Raczej nie było możliwości, żeby poznał je w sytuacji koncertowej we współczesnym tego słowa znaczeniu. Badacz sugeruje, że uczęszczał do wileńskiej szkoły prowadzonej przez zakon pijarów.

W wieku 15 lat został przyjęty do orkiestry króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, w której pełnił funkcję nadwornego skrzypka. Służył w królewskiej orkiestrze nie dłużej niż siedem lat – sporządzony w 1784 roku spis osobowy kapeli nie zawiera już jego nazwiska. Służąc w Warszawie doskonalił umiejętność gry na skrzypcach, ale przede wszystkim poznawał współczesny repertuar. W Teatrze Stanisławowskim słuchał oper Mozarta, dzieł Paisiellego czy występów wirtuozów ówczesnej Europy: skrzypków Giovanniego Batisty Viottiego i Gaetana Pugnaniego, kontrabasisty Josepha Kämpfera, grającego na szklanej harmonice Franza Ludwiga. W Warszawie komponował pierwsze miniatury skrzypcowe, które najpewniej wykonywał publicznie – może w trakcie organizowanych przez ostatniego króla Rzeczpospolitej obiadów czwartkowych?

Janiewicz jedzie na Erasmusa

Fundatorem zagranicznego wyjazdu skrzypka był król Stanisław August Poniatowski. Pierwszym przystankiem w edukacyjnej podróży Janiewicza była Francja – wszystko wskazuje na to, że w 1784 roku pojechał do Nancy. Nie możemy z całą pewnością powiedzieć, u kogo studiował młody skrzypek – nie był to największy ośrodek, więc wybór był ograniczony. Wspomniany już Mieczysław Szlezer uważa, że Feliks Janewicz został uczniem Josepha-Barnaby Saint-Sevina, autora podręcznika "Principes du violon" z 1761 roku, pedagoga uważanego za założyciela francuskiej szkoły wiolinistycznej, w której najważniejszym elementem była budząca podziw słuchaczy sprawność techniczna, wirtuozeria. Dlaczego Janiewicz nie wybrał się do większego miasta, chociażby do Paryża? Prawdopodobnie wyruszył do stolicy Lotaryngii z powodów ciepłych relacji tego regionu z Rzeczpospolitą. Chodzi o postać Stanisława Leszczyńskiego, który poza tytułem króla Polski nosił także tytuł księcia Lotaryngii i Baru. Pamięć o Leszczyńskim była tam ciągle żywa. Poza tym rodzina Poniatowskich posiadała tam rezydencję, zmniejszało to królewskie wydatki na opłacanie pobytu i wspieranie rozwoju cenionego przez siebie skrzypka.

Rok później udał się do Wiednia. W lutym 1785 roku debiutował w Burgtheater – wirtuozeria Janiewicza została prędko doceniona nie tylko przez austriacką publiczność, ale i środowiska muzyczne. Cieszył się sympatią największych – Josepha Haydna i Wolfganga Amadeusa Mozarta. Zdaniem Otto Jahna, XIX-wiecznego niemieckiego muzykologa, najbardziej rozpoznawalny z wiedeńskich klasyków zadedykował mu Andante na skrzypce i orkiestrę (KV 470), czyli drugą wersję części II Koncertu skrzypcowego D-dur (KV 218). Rosyjski muzykolog Igor Bełza twierdził, że Mozart skomponował ten utwór na wyraźną prośbę polskiego skrzypka, który miał być pierwszym wykonawcą tego utworu.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Portret Feliksa Janiewicza, autor tej podobizny jest nieznany, fot. Fine Art Images / Getty Images

Obrazek

feliks_janiewicz-photo-fine-art-images-gettyimages-1175739816_0.jpg

W kręgu jego wiedeńskich znajomych znajdowali się również bracia Jan Baptysta i Franciszek Kleczyńscy – urodzeni w Polsce skrzypkowie związani z Wiedniem. Johann Baptist Kletzinsky, jak nazywali go Austriacy, grał w orkiestrze wiedeńskiej opery dworskiej, był dyrygentem teatru am Kärntnertor.

Michael Kelly, mieszkający we Wiedniu irlandzki tenor, przyjaciel Mozarta, wspominał Janiewicza jako jednego z najlepszych skrzypków świata.

Dźwięk, jaki wydobywał ze swoich skrzypiec, pozostawiał niezapomniane wrażenie. Był również znakomitym koncertmistrzem orkiestry. Swoje koncerty zawsze kończył skomponowanym przez siebie Polonezem. Jego Wariacje były również naprawdę piękne.

Koncertowy obieżyświat

W młodości Janiewicz niemal ciągle podróżował. W 1786 roku pojechał do Włoch, gdzie prawdziwie rozkwitła jego kariera skrzypka-solisty. Posługiwał się obcymi językami, na królewskim dworze nauczył się nienagannych manier, dzięki czemu oczarowywał możnych na odwiedzanych przez siebie salonach. Po jednym z koncertów poznał księżną Izabelę Lubomirską, która zauroczona jego talentem sfinansowała mu dalszy pobyt we Włoszech i lekcje u Pietro Nardiniego oraz Gaetano Pugnaniego (1786-1787).

W Neapolu występował m.in. w Conversazione degli Amici (Krąg Przyjaciół) – jednej z najważniejszych instytucji muzycznych tego miasta. Z zachowanego kwitu bankowego wynika, że na jednym z koncertów zarobił 15 dukatów. Była to niebagatelna suma, wyższa od zarobków innych muzyków tego wieczoru. Nawet śpiewaków, których rzemiosło najbardziej ceniono w Neapolu (w przeciwieństwie do skrzypków, którzy budzili umiarkowane zainteresowanie).

Z Włoch udał się do stolicy Francji, gdzie występował m.in. podczas Concerts de la Loge Olympique. Wszystko wskazuje na to, że dzielił wtedy scenę z Jean’em-Jérôme’em Imbaultem, skrzypkiem i wydawcą; nakładem jego oficyny wydawano później dzieła Feliksa Janiewicza. Polski wirtuoz szybko zyskał sympatię paryskich elit, także kręgów związanych z królem Ludwikiem XVI i księcia orleańskiego Ludwika Filipa Józefa – autor pierwszego polskiego koncertu skrzypcowego od 1790 roku był członkiem orkiestry księcia orleańskiego. Po rewolucji francuskiej jego pracodawca zrzekł się wszelkich szlacheckich tytułów, wyparł się swojej rodziny i zmienił imię na Philippe Égalité. Co prawda nie uratowało go to przed ścięciem na gilotynie w 1793 roku.

Z Republiki do Królestwa

Po wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej w 1792 roku Feliks Janiewicz wyjechał do Królestwa Wielkiej Brytanii, gdzie zaprosił go Johann Peter Salomon, impresario sprowadzający do Anglii największe sławy ówczesnej muzyki. Polski skrzypek od razu wsiąkł w brytyjskie życie koncertowe. Krytyk "The Times" pisał:

Wielki skrzypek Yaniewicz […] osiągnął nadzwyczajny poziom pewnego nośnego tonu prowadzenia smyczka, które daje nadzwyczajny efekt wspaniałego wykonania, przeplatającego w pięknych frazach prostotę i pasję.

Często występował razem z Haydnem, który przez pięć lat od 1790 roku regularnie gościł w Anglii; wszystko dzięki wsparciu wspomnianego już Salomona. Wiedeńczyk dyrygował koncertami w Hanover Square Rooms – ponoć jednej z najlepszych akustycznie londyńskich sal koncertowych tamtych czasów – na których występował często jego polski przyjaciel. Janiewicz występował nie tylko w stolicy, gościł również na scenach m.in. Liverpoolu, Brighton i Manchesteru.

W pierwszym roku swojego pobytu w Anglii Janiewicz poznał polskiego wunderkinda, dwunastoletniego George’a Augustusa Polgreena Bridgetowere’a – czarnego skrzypka urodzonego w Białej Podlaskiej. Jego ojciec pochodził z Karaibów, prawdopodobnie z Barbadosu, matka była Polką ze Szwabii.

W październiku 1799 roku Feliks Janiewicz ożenił się z Elizą Breeze (zm. 27 maja 1862). Zamieszkali w Liverpoolu, gdzie spędzili 15 lat. Janiewicz kierował orkiestrą, organizował własne cykle koncertów. Został także biznesmenem. W 1801 roku założył sklep Music, Musical Instruments Warehouse zajmujący się sprzedażą instrumentów i drukowanych przez siebie nut. Były to głównie miniatury muzyczne (wśród nich wiele napisanych przez Polaka), a także transkrypcje znanych arii operowych, zbiory ćwiczeń i prostych utworów dla adeptów, ale przede wszystkim dla adeptek, instrumentów klawiszowych.

W 1813 roku Janiewicz znalazł się wśród 30 założycieli Philharmonic Society of London, towarzystwa muzycznego skupiającego zawodowych muzyków, stworzonego celem upowszechniania koncertów muzyki instrumentalnej. Na początku XIX wieku w stolicy Zjednoczonego Królestwa nie istniała żadna stała orkiestra ani systematyczny cykl koncertów. Do 1815 roku był jednym z dyrygentów występujących z muzykami londyńskiego Towarzystwa. Elitarne zgromadzenie zajmowało się nie tylko wykonawstwem, ale także zamawianiem nowego repertuaru. Jedną z kompozycji powstałych na zamówienie współzałożonej przez Janiewicza organizacji była IX Symfonia d-moll op. 125 Ludwiga van Beethovena. Wśród innych utworów powstałych z inspiracji Towarzystwa można znaleźć m.in. utwory Luigiego Cherubiniego, Feliksa Mendelssohna, Antonína Dvořáka. Od 1912 roku organizacja ta nosi nazwę Royal Philharmonic Society (Królewskie Towarzystwo Filharmoniczne). Polscy melomani mogą kojarzyć ją z zamówieniem Koncertu wiolonczelowego Witolda Lutosławskiego i IX Symfonii Andrzeja Panufnika.

Narodziny Festiwalu

W 1815 roku skrzypek przeniósł się do Edynburga, szkockiego miasta, które rozkwitało dzięki handlowi transatlantyckiemu i postępującym procesom industrializacji. Współorganizował pierwsze festiwale edynburskie (1815, 1819, 1824), na których również występował. Jego pomysły kuratorskie były odważne i nowatorskie. Po pierwsze, skupiał się na muzyce instrumentalnej, chociaż to śpiewacy wzbudzali największe zainteresowanie publiczności. Po drugie, programy koncertów reklamował przede wszystkim nazwiskami kompozytorów, nie słynnych muzyków. W programie pierwszego festiwalu znalazł się m.in. "Mesjasz" Händla Co prawda decyzja o faworyzowaniu muzyki instrumentalnej miała podłoże nie tylko estetyczne, ale i ekonomiczne – Janiewicz nie dysponował zbyt dużym budżetem, pragnął jak najbardziej obciąć wydatki na organizację imprezy. Festiwal okazał się wielkim sukcesem – władze Dublina i Liverpoolu zaprosiły skrzypka do organizacji podobnych wydarzeń. Do zorganizowanych przez Janiewicza festiwali odnosili się organizatorzy Edinburgh International Festival i Edinburgh Festival Fringe – odbywających się od 1947 roku wydarzeń. Współcześnie stolica Szkocji jest jednym z najbardziej festiwalowych miejsc na ziemi, odbywa się tu kilkadziesiąt imprez poświęconych wszystkim dziedzinom sztuki.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Strona tytułowa programu Edinburgh Music Festival z 1815 roku, fot. domena publiczna

Obrazek

edinburgh-musical-festival-1815-public-domain-nls-uk.jpg

Doskonały artysta i przyjemny kompozytor

Polsko-litewski wirtuoz skrzypiec występował jako skrzypek i dyrygent w niemal wszystkich liczących się salach koncertowych Wielkiej Brytanii. Recenzje z jego występów docierały nawet do Polski – notki dotyczące gry Janiewicza ukazywały się m.in. w "Rozmaitościach", "Ruchu Muzycznym", "Kurierze Warszawskim". Korespondent "Kuriera…" pisał w grudniu 1821 roku:

Byłem tu (w Edynburgu)na koncercie danym niedawno przez p. Catalani. Muzykę przygotował nasz rodak, p. Janiewicz, od dawna tam osiadły i strasznie miały za doskonałego artystę i przyjemnego kompozytora. Jego córka, Felicja, gra doskonale na fortepianie, a na jednym z koncertów śpiewały razem z Catalanią.

Mowa o słynnej włoskiej śpiewaczce Angelice Catalanii, która zapełniała najważniejsze europejskie teatry operowe – koncertując w Wielkiej Brytanii zawsze występowała z Janiewiczem. Niektórzy mogą kojarzyć Catalani z postacią Fryderyka Chopina. W 1819 roku, podczas pobytu w Warszawie, śpiewaczka usłyszała występ ledwie dziewięcioletniego pianisty – oszalała na jego punkcie. Podarowała mu złoty zegarek, z którym, jak głosi legenda, nigdy się nie rozstawał.

Janiewicz zagrał pożegnalny koncert w 1831 roku. Był leciwym mężczyzną, miał 69 lat (średnia długość życia mężczyzn w XIX-wiecznej Anglii wynosiła 40 lat). W tym samym roku brytyjskie sale koncertowe odwiedzał sam Niccolò Paganini, który zwracał się do zaawansowanego wiekiem skrzypka per "Mój Mistrzu". Niestety, historia znajomości wirtuozów jest kolejną białą plamą w biografii utalentowanego skrzypka. Wiemy, że podczas tej wizyty, autor 24 kaprysów złożył obietnicę, że podczas następnej wizyty w Edynburgu wystąpi wraz z Janiewiczem. Rok później zjawił się u polskiego skrzypka, ale… nie dotrzymał obietnicy, nie miał nastroju.

Harfa, eter i śpiew

Felix i Eliza wychowali troje dzieci – dwie córki i syna. Felicja była pianistką i śpiewaczką; Paulina harfistką. Felix Junior, był cenionym chirurgiem i dentystą. Jako pierwszy lekarz w Wielkiej Brytanii przeprowadził operację pod pełną narkozą (wprowadzał pacjenta w stan znieczulenia ogólnego za pomocą eteru). Nigdy nie opatentował swojego wynalazku. Czytelnikom zainteresowanym historią medycyny polecam sięgnąć po artykuł "Whatever happened to Felix Yaniewicz?" opublikowany na łamach magazynu "Jorunal of the Royal Society of Medicine".

Stary polski skrzypek spędził resztę życia w Edynburgu. Niemal do końca życia udzielał lekcji gry na skrzypcach i fortepianie. Zmarł 21. maja 1848 roku. Niecałe trzy miesiące później do Szkocji przyjechał Fryderyk Chopin – nie udało im się spotkać. Skrzypek został pochowany na Warriston Cemetery w Edynburgu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tablica upamiętniająca Feliksa Janiewicza, znajdująca się na ścianie jego edynburskiego domu. Przeczytam na niej: "Felix Yaniewicz. Polski kompoozytor i muzyk, współzałożyciel pierwszego Festiwalu w Edynburgu, żył i umarł w tym budynku, 1823-1848". fot. http://twitter.com/bordersjourneys

Obrazek

yaniewicz-photo-borders-journeys-twitter_0.jpg

Braki warsztatowe czy olśniewająca wirtuozeria?

Feliks Janiewicz czynnie zajmował się muzyką ponad pół wieku (1877-1829), w okresie rozwoju i zmierzchu klasycyzmu oraz rozkwitu wczesnego romantyzmu. Krakowski muzykolog Jacek Berwaldt twierdzi, że twórczość urodzonego w Wilnie kompozytora rozwijała się obok zmian estetycznych zachodzących w głównym nurcie muzyki. Jako cechy muzyki Janiewicza wymienia:

1) Pozostałości stylu galant, 2) stanowiące podstawę elementy niezaawansowanego stylu klasycznego, 3) silnie eksponowane pierwiastki wirtuozowskie.

Berwaldt zauważa, że Janiewicz w wielu utworach sięgał po gotowe i sprawdzone wzorce: archaizujące wzory suitowe (siciliana w II Triu), elementy orientalne ("Chants de Juifs" w V Triu), cytatami z Händla (transkrypcja arii z opery "Sosarme" w III Triu). Zdaniem muzykologa wynikało to ze świadomości własnych braków warsztatowych, szczególnie melodycznych i harmonicznych. W końcu najważniejszym polem jego działalności była wiolinistyka. Według niektórych opracowań jego nauczycielem kompozycji był Joseph Haydn, "ale niedługo"; inne źródła twierdzą, że artyści planowali wspólne zajęcia, ale nigdy do nich nie doszło. Dla surowego badacza twórczości Janiewicza największą zaletę jego twórczości są partie skrzypiec, cechujące się ciekawymi walorami brzmieniowymi i wirtuozerią (chociaż faworyzującą najwyższe rejestry instrumentu). Mowa o skrzypcach jako instrumencie koncertującym; partie skrzypiec akompaniujących uważa za nieciekawe. O wiele bardziej łaskawy dla twórczości Janiewicza jest Mieczysław Szlezer, skrzypek i autor jedynej monografii wirtuoza-biznesmena-kompozytora-emigranta. Podkreśla on biegłość techniczną, której wymaga wykonywanie tych utworów i jej piękne tematy. Adrian Thomas, brytyjski badacz polskiej muzyki, komentując V Koncert skrzypcowy, uważał go za antycypację Mendelssohna i słowiańskich kompozytorów końca XIX wieku, takich jak Dvořák.

Jako pierwszy polski twórca napisał koncert skrzypcowy. W sumie skomponował pięć koncertów skrzypcowych, z czego w całości znane są trzy: II, IV i V. Z I Koncertu F-dur, przypuszczalnie napisanego w 1790 roku w Paryżu, znana jest tylko partia głosu solowego. III Koncert A-dur uważany jest za zaginiony. Zachowane koncerty utrzymane są w stylu brillant, jak pisze Alina Nowak Romanowicz:

W partii solistycznej skrzypiec kompozytor wykorzystuje wszelkiego rodzaju środki techniczne dla uzyskania efektu zewnętrznej błyskotliwości.

W zakończeniu II Koncertu E-dur możemy usłyszeć poloneza w formie ronda. Po elementy polskiego folkloru Janiewicz częściej sięgał w utworach kameralnych (mazurek w Sonacie A-dur na fortepian i skrzypce oraz Sonacie B-dur na fortepian, skrzypce i wiolonczelę; polonez w Sonacie A-dur na fortepian, skrzypce i wiolonczelę). Emigracyjny twórca nie ograniczał się do folkloru polskiego, nawiązywał również do tradycyjnej muzyki szkockiej, włoskiej, szwajcarskiej i żydowskiej.

W 1947 roku Andrzej Panufnik stworzył opracowanie "Divertimenta" Feliksa Janiewicza na orkiestrę smyczkową. Kompozytor – nie mogąc nawet podejrzewać, że podobnie jak dawny maestro skrzypiec spędzi większość życia w Wielkiej Brytanii – natknął się na nuty Janiewiczowskich triów na dwoje skrzypiec i wiolonczelę w archiwach Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. Był to pierwszy z serii kilku utworów Panufnika bazujących na dawnej polskiej muzyce ("Suita staropolska", "Concerto in modo antico" i "Tryptyk jagieloński").

Źródła: Mieczysław Szlezer, "Feliks Janiewicz . Polski skrzypek – zapomniany przez swoich, doceniony przez obcych", Kraków 2017; Alina Nowak-Romanowicz, "Klasycyzm", Warszawa 1995; Jacek Berwaldt, "Życie Feliksa Janiewicza", "Muzyka", 1966, nr 3-4; Jacek Berwaldt, "Twórczość Feliksa Janiewicza ", "Muzyka", 1967, nr 1; Lucio Tufano, "Młody Polak o zaskakującej zdolności. Feliks Janiewicz w Naepolu (1786) i Wenecji (1790)", "Muzyka", 2008, nr 2; Hanna Milewska, "Feliks Janiewicz - skrzypcowa ekstraklasa", HFiM 2009; Beata Bolesławska, "Panufnik", Kraków 2001.

stanisław august poniatowski

litwa