Daniel Kotowski - Życie i twórczość | Artysta

Artysta wizualny, performer, twórca obiektów, instalacji, prac wideo i fotografii. W swojej praktyce podejmuje wątki komunikacji społecznej i językowej oraz biowładzy i biopolityki.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Daniel Kotowski, fot. Piotr Pietrus

Text positon (deprecated)

Center

Ukończył Wydział Architektury Wnętrz Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz Wydział Sztuki Nowych Mediów Polsko-Japońskiej Akademii Technik Komputerowych. Należał do zawiązanej w 2012 roku Grupy Artystów Głuchych, zrzeszającej około trzydziestu osób, zarówno profesjonalne artystki, studentów akademii, jak i amatorów, której działalność, m.in. wystawa "Sztuka głuchych" (2012), przyczyniła się znacząco do wzmocnienia instytucjonalnej widzialności osób niesłyszących w polskim polu sztuki. Dzięki działalności w grupie Kotowski rozpoczął pracę w Zachęcie, gdzie do czasu przejęcia sterów instytucji przez Janusza Janowskiego prowadził spotkania w Polskim Języku Migowym. Jako edukator współpracował również z Muzeum Sztuki Nowoczesnej.

W swoich pierwszych pracach Kotowski sięgał m.in. po obiekty i fotografie, odnosząc się za ich pomocą do doświadczeń osoby głuchej niejako pośrednio – nie odwołując się do zakorzenionej w cielesności perspektywy, a pracując na abstrakcyjnych pojęciach, takich jak cisza, i posługując się językiem formalnym wyrastającym z postminimalistycznej tradycji. Pusta rama z naciągniętymi w miejsce płótna żyłkami ("Cisza", 2015) była próbą ukazania napięcia czy wręcz sprzeczności między doświadczeniem a wyuczonymi w fonicznym świecie kategoriami. W pracy bez tytułu z 2018 roku – obiekcie ze szkła i kamienia – napięcie pomiędzy dwoma materiałami i ich kulturowymi konotacjami posłużyło artyście do zwizualizowania Foucaultowskiego pojęcia biowładzy, czyli władzy nad ciałem i sposobami jego używania.

W tym samym czasie Kotowski zaczyna zakorzeniać swoją narrację w osobistym doświadczeniu. Za pośrednie ogniwo pomiędzy jego wczesnymi obiektami a późniejszymi działaniami performatywnymi i obiektami można uznać wystawę "Człowiek nierozsądny usiłuje dostosować świat do siebie", prezentowaną w roku 2018 w Białostockim Ośrodku Kultury/Centrum im. Ludwika Zamenhofa. W prezentowanych na niej fotografiach i pracach wideo pojawia się już sam artysta, choć najczęściej ujęty fragmentarycznie i w towarzystwie roślin – ciało zostaje w pewnym sensie wpisane w metaforyczną strategię jako jeszcze jeden rodzaj "materiału".

W tych intymnych autoportretach nie bez powodu pojawiają się rośliny – wychowany na wsi i wrażliwy na przyrodę twórca widzi w nich w pewnym sensie własne odbicie, grając równocześnie z wieloznaczną metaforyką. "Nazywam się Daniel, czy jestem rośliną?", pyta nieco prowokacyjnie artysta. Ale wbrew skojarzeniom z uprzedmiotawiającymi określeniami związanymi z "wegetowaniem" Kotowski dostrzega w roślinach przede wszystkim niezłomną witalność i zdolność do adaptacji. Roślina, która po złamaniu po prostu zmienia kierunek wzrostu, odzwierciedla to, jak postrzega się sam artysta, deklarujący: "czuję się ukształtowany przez fakt, że jestem głuchy, ale uważam, że to nie powstrzymuje mnie przed rozwojem. […] Jestem głuchy i jest mi z tym dobrze. Nie chcę być zmieniany".

Za moment zwrotny w praktyce artysty można jednak uznać wideoperformans "Czytam na głos" z 2019 roku. Sięgając po narzędzia performatywne, artysta inaczej niż dotąd rozkłada akcenty – metaforę zastępuje tutaj działanie na tekście i języku, a właściwie językach. Jeśli we wczesnych obiektach Kotowski korzystał z języka postminimalizmu, to w działaniach performatywnych staje się z kolei spadkobiercą estetyki relacyjnej – ważnym elementem kolejnych działań jest to, jak odbierają je różne grupy odbiorców, nawet jeśli nie uczestniczą nich bezpośrednio.

W "Czytam na głos" widzimy Kotowskiego stojącego pośrodku łąki, w jednolitym czarnym stroju – "uniformie" tak artysty współczesnego, jak i tłumacza języka migowego. Twórca jednak nie miga, a właściwie próbuje instynktowne miganie powściągnąć i zgodnie z tytułem czyta na głos "Mazurek Dąbrowskiego". Nie posługując się na co dzień mową, robi to z wyraźnym wysiłkiem, dla słyszących poszczególne słowa pozostają trudne do zrozumienia. Wybór hymnu wynika właśnie z tego – tylko tekst powszechnie znany widz jest w stanie rozpoznać po uważnym przysłuchaniu się.

Daniel Kotowski – prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Czytanie hymnu znalazło kontynuację w performansie W Rzeczpospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język polski, wykonywanym przez Kotowskiego w kilku miejscach. Z konstytucją w rękach i megafonem umocowanym na plecach, jak na publicznej demonstracji, artysta odczytywał fragment polskiej konstytucji zawierający tytułowe zdanie. Podkreślając przymus dostosowania się do świata werbalnego i niefunkcjonowanie PJM jako równoprawnego języka urzędowego, Kotowski pokazuje to, co słyszącym w tym fragmencie może umykać – że nawet osoby urodzone w tym kraju, w polskojęzycznych rodzinach, mogą być na poziomie języka wykluczone, a wręcz czuć się nie w pełni obywatelami.

Język werbalny stanowił dla artysty posługującego się PJM fizyczne wyzwanie, a głośne czytanie zamieniało się w iście sportowy wysiłek. Przerywa je momentami kaszel, utrudnia suchość w gardle. W efekcie Kotowski balansuje pomiędzy dwoma grupami i językami, pozostając w zawieszeniu – artysta czytający przez megafon bez tłumaczenia na język migowy pozostaje niezrozumiały dla innych głuchych, ale sposób okupionej fizycznym wysiłkiem artykulacji sprawia, że również słyszącym trudno jest wyłuskać z tekstu zrozumiałe słowa.

Text

Słyszący oczekują nierzadko, żebym używał mowy. Ale w momencie, gdy się staram i mówię, to im się to nie podoba, a niekiedy wręcz twierdzą, że nie mam szacunku do nich i do mowy. Głusi uważają z kolei, że nie powinienem używać mowy, bo występuję niejako w ich imieniu i można pomyśleć, że się z nich wyśmiewam,

mówił artysta w wywiadzie dla Culture.pl.

Wybór tekstu w tym przypadku również pozostawał nieprzypadkowy – w kontekście działań ówczesnej władzy sięgnięcie po konstytucję miało także charakter gestu politycznego.

Nie po raz ostatni wykorzystał wówczas artysta swój głos. Performatywny aspekt mowy, fonicznej ekspresji stał się tematem performansu "Narzędzie do posługiwania się mową". Tym razem Kotowski jeszcze wyraźniej zaznaczył rolę publiczności jako nie tylko odbiorców, ale i współtwórców pracy, samemu redukując się do roli "żywego syntezatora mowy", odczytującego teksty przesłane za pośrednictwem internetowego komunikatora przez anonimowych widzów.

Jednocześnie artysta długo unikał korzystania w swojej praktyce z języka migowego, kierując się do szerszej, również słyszącej publiczności, ale przede wszystkim chcąc uniknąć powierzchownych odczytań. Wyjątkiem była praca "Siła kobiet" – fotografia przedstawiająca znak z francuskiego języka migowego oznaczający "feminizm", a właściwie działanie polegające na jego viralowym rozpowszechnieniu w sieci podczas protestów przeciwko zaostrzeniu ustawy antyaborcyjnej w 2020 roku, poszerzające repertuar znaków sprzeciwu.

Jak jednak wielokrotnie podkreślał artysta, słyszącym zdarza się traktować język migowy jako rodzaj "tańca" czy efektownej pantomimy, estetyzować go i spłaszczać. Gdy ostatecznie złamał wcześniejsze postanowienie, to właśnie w tym kontekście – ponownie sytuując się pomiędzy różnymi grupami i analizując to, jak miganie jest odbierane przez osoby słyszące.

Proces wizualnej fetyszyzacji znaków języka migowego przez słyszących stał się tematem wideoinstalacji "SIGNING/SINGING" (2023), zrealizowanej w ramach rezydencji artystycznej w Centrum Kultury Zamek w Poznaniu. Artysta powtarzając znak "śpiewać" w różnych językach migowych, przekształcał go w sugestywne gesty "podkręcone" choreograficznie, wcielając się jednocześnie w rolę śpiewaka, dyrygenta i mówcy oraz queerując figurę tłumacza. Kontekst przestrzenny – sceneria gabinetu zaprojektowanego dla Hitlera w poznańskim zamku – dodawał pracy dodatkowego wymiaru. W swojej choreografii Kotowski jednocześnie nawiązywał do stylu przemówień dyktatora i czynił z siebie obiekt pożądania.

Podobną strategię przechwycenia i rozbrojenia wykorzystał twórca w performansie "To nie ja skradłem show" (2023), wykonanym na wybiegu dla niedźwiedzi w praskim ZOO. Artysta wykorzystał tam konwencję freak show, sięgając po memy o języku migowym tworzone przez słyszących – prześmiewcze, nierzadko sięgające do pornograficznych skojarzeń. Kotowski stworzył choreografię opartą na gestach z owych memów, przekształcając je w krytyczny komentarz na temat uprzedmiotowienia języka migowego, performowany w stroju łączącym kostium klauna i baletnicy. Jak mówił artysta w rozmowie z Karoliną Plintą na łamach "Szumu":

Text

Postanowiłem skopiować ruchy migowe użyte w tych memach. Tekst tego performansu został więc właściwie stworzony przez słyszących, którzy stworzyli te memy.

Jednocześnie w tym przypadku to głusi widzowie rozumieli gesty, bawiąc się sytuacją, podczas gdy słyszący byli skonfundowani i zawstydzeni.

Nie tylko otwarcie prześmiewcze spojrzenie słyszących na ekspresję języka migowego bywa jednak problematyczne. Dekonstrukcję zawłaszczającego estetycznego zachwytu nad gestami osoby niesłyszącej przeprowadził Kotowski w performansie "delighting" (2024), prezentowanym w Pickle Bar w Berlinie oraz na wystawie "Łzy szczęścia" w Zachęcie. Nawiązał w nim do pracy wideo tureckiego artysty Erkana Özgena "Wonderland", przedstawiającego niesłyszącego chłopca, który za pomocą gestów domowego języka migowego opisuje doświadczenie wojny w Syrii i ucieczkę z rodzinnego kraju. Kotowski w tym przypadku robi krok wstecz i patrzy na artystę patrzącego na swojego bohatera, ukazując, jak kolonialna jest z pozoru niewinna koncentracja na estetyce i ekspresji gestów.

Istotnym wątkiem w pracach artysty jest też funkcjonowanie osób głuchych w gronie najbliższych. Jak podkreśla Kotowski, około 90% głuchych rodzi się w rodzinach słyszących, w których najczęściej żadne z rodziców nie włada językiem migowym. Tym samym ich komunikacja pozostaje często ograniczona do bardzo prostych, podstawowych komunikatów i oparta na wypracowanych w rodzinnym gronie własnych gestach, niemających nic wspólnego z żadnym oficjalnym językiem migowym. W filmie "Śmierć w codzienności" (2020) artysta zwracał uwagę na ten rodzaj domowej, ograniczonej komunikacji na bazie wywiadów z 22 osobami głuchymi ze słyszących rodzin, koncentrując się konkretnie na tym, jak w owych spontanicznych, wewnętrznych kodach komunikacyjnych ukazywana jest śmierć.

Wątek ten kontynuował artysta w spektaklu "Rytuał Miłosny" (2022) w Komunie Warszawa, zbudowanym wokół prywatnych historii o funkcjonowaniu osób głuchych, przygotowanym we współpracy z dramaturżką Alicją Kobielarz oraz performującymi razem z Kotowskim Martą Abramczyk i Adamem Stoyanovem. Momentami dochodzi w nim do odwrócenia sytuacji, w której to słyszący znajdują się w uprzywilejowanej pozycji. Jak pisała Anna Pajęcka w "Dwutygodniku":

Text

Czy to rozmowa? Dla słyszącego widza nieznającego języka migowego momentami to tylko niezrozumiała sekwencja ruchów. Nagle odnajduje się on po drugiej stronie – nie tylko jako bierny widz, ale też jako osoba, której zrozumienie nie jest najważniejsze.

W zrealizowanym w Teatrze Studio performansie "Scenografia głosów" (2024) Kotowski sytuację komunikacyjnej nierówności starał się zakwestionować. Założenie, że osoba głucha jest jednocześnie niema, podważył artysta poprzez jaskrawą metaforę – w tym przypadku stał się on "głośnikiem", którego dźwięki interpretowały słyszące aktorki i aktorzy. Odwracając zwyczajową sytuację nierówności, Kotowski nie dąży przy tym do odwrócenia wektora podporządkowania, a odsłonięcia absurdów hierarchii i zakwestionowania jej samej. Zainspirowany m.in. książkami "Głusza" Anny Goc i "Republika głuchych" Ilyi Kaminskiego artysta sięgnął po historię indonezyjskiej wioski Bengkala na wyspie Bali, gdzie niemal wszyscy mieszkańcy, słyszący i głusi, umieją posługiwać się lokalnym językiem migowym zwanym kata kolok, wskazując, że możliwa jest sytuacja, w której wszyscy znajdują się na tym samym poziomie komunikacyjnym.

W najnowszych realizacjach Kotowski skupia się również na innych aspektach swojej tożsamości. Konsekwentnie podważając oczekiwania publiczności, nie chce zostać sprowadzony wyłącznie do roli "głuchego artysty". Tym ważniejsza staje się zatem rola publiczności, dla której Kotowski staje się swego rodzaju zwierciadłem. W performansie "Feeler", który odbył się podczas wystawy "Niepokój przychodzi o zmierzchu" w Zachęcie w roku 2022, przyodziany w maskę i strój zaprojektowany przez Tomasza Armadę, artysta wcielił się w rolę tytułowego Feelera. Pytał uczestników o ich emocje, by następnie próbować je wyśpiewać – używając aplikacji komunikacyjnej, która pozwala mu na dialog ze słyszącymi.

„Znak z językiem” w reżyserii Daniela Kotowskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

W 2026 roku projekt Kotowskiego i Bogny Burskiej Języki z wody reprezentuje Polskę na Biennale w Wenecji. Centralną częścią dzieła, opowiadającego o wykraczaniu poza ludzkie metody komunikacji i szukaniu pozaludzkiego porozumienia, jest zainspirowana m.in. śpiewem wielorybów pieśń, intonowana przez Chór w Ruchu, w którym śpiewają zarówno osoby słyszące, jak i Głuche. Tak jak we wcześniejszej praktyce Kotowskiego język osób Głuchych nie jest tu traktowany jako erzac języka osób słyszących, lecz

[z]godnie z ideą Deaf Gain głuchota rozumiana jest [...] jako odrębna kultura i tożsamość oferująca nowe perspektywy i formy ekspresji. Znaczną część materiału wideo i audio zespół zrealizuje w wodzie – środowisku, w którym osoby Głuche mogą swobodnie komunikować się językiem migowym, podczas gdy osoby słyszące wydają zdeformowane dźwięki. Granica między powietrzem a wodą stanie się przestrzenią eksperymentów komunikacyjnych – swoistym lustrem, w którym spotkają się różne języki, ciała i sposoby odczuwania.

Praca kontynuuje wątki, które artysta eksplorował już przy okazji wideo Oddychaj (tekst i reżyseria Bogna Burska, współpraca Daniel Kotowski, zdjęcia Magda Mosiewicz, 2025) czy spektaklu Bunt Głuchych. Odnowa realizowanego w warszawskiej Zachęcie w 2025 roku (tekst i reżyseria: Burska, kurator: Kotowski, który w obu wznowieniach w styczniu i listopadzie 2025 roku także prowadził Chór w Ruchu w obszarze polskiego języka migowego). Odnoszący się do prawdziwych wydarzeń spektakl opowiadał o wykraczającym poza język foniczny porozumieniu, zadając także pytania o rolę, jaką inkluzywność czy dostępność odgrywają w sztuce.