Pałac Kultury i Nauki: miasto w mieście, symbol i dominanta

Hashtag (topic)

#architektura

Nagłówek super artykułu

Title on page in header

Pałac Kultury i Nauki:
miasto w mieście, symbol i dominanta

Obrazek lub wideo

palac_kultury_i_nauki_em.jpg

Podpis dla multimediów

Pałac Kultury i Nauki, akcja "Zielona wstążka dla planety", fot. Arkadiusz Ziółek/East News

Header text color

rgb(255, 255, 255)

Enable audio for video

Off

Negative header audio button

Wyłączony

Negative side audio button

Wyłączony

Zawartość (treść strony Super Artykułu)

Tekst

Z wydanej w 1975 roku "Encyklopedii Warszawy" można się dowiedzieć, że Pałac Kultury i Nauki to:

monumentalny wieżowiec zbud. 1952-1955 wg proj. L. W. Rudniewa, położony w prostokącie ulic: Marszałkowskiej, Świętokrzyskiej, Emilii Plater i Al. Jerozolimskich; zbud. przez ekipę inżynierów i robotników radz. jest darem ZSRR dla Polski, nawiązuje do form pol. renesansu; ogółem kubatura pałacu wynosi 817 m3, wys. 234 m (łącznie z iglicą) i obejmuje 3288 pomieszczeń; 8 szybkobieżnych dźwigów obsługuje 42 kondygnacje (...); luksusowe wyposażenie wnętrz, w szczególności sal reprezentacyjnych, obfituje w marmury, stiuki, kryształy, brązy, lustra i rzeźby.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Ten suchy, encyklopedyczny opis nie oddaje tego, jak ważnym dla stolicy budynkiem stał się Pałac Kultury i Nauki (PKiN).

Prawa kolumna

Video embed

Budowa Pałacu Kultury i Nauki

Tekst

Jak powstało architektoniczne totalne dzieło sztuki

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

prawa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Georgij Iwanowicz Motowilow, "Pokój niosący ludziom życie", ok. 1955, fot. dzięki uprzejmości Królikarni

Georgij Iwanowicz Motowilow, "Pokój niosący ludziom życie", ok. 1955, Pałac Kultury i Nauki, Warszawa, fot. dzięki uprzejmości Królikarni

Prawa kolumna

Warszawski Pałac Kultury i Nauki był dziełem powołanym przez polityków, nie architektów. Przez władze traktowany był jako najważniejsze zadanie w dziedzinie sztuki.

Tekst

Gdzie

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Tekst

Co ciekawe, początkowo koncentrowano się właśnie wokół symbolicznego znaczenia planowanego gmachu. Nie od razu było jasne, że powstanie górujący nad centrum miasta wysokościowiec, którego sylwetka na dekady ukształtuje panoramę miasta. Decyzja o zbudowaniu w Warszawie znaczącego budynku – daru od władz ZSRR – zapadła latem 1951 roku. To wtedy taką propozycję (była oczywiście "nie do odrzucenia") złożył Naczelnemu Architektowi Warszawy Józefowi Sigalinowi Wiaczesław Mołotow, minister spraw zagranicznych ZSRR. Radziecki pomysł dotyczył zbudowania gmachu na wzór tych budowanych za naszą wschodnią granicą, polska strona miała wyznaczyć lokalizację, funkcje budynku, a w następnej kolejności przygotować plac pod budowę i zapewnić mieszkania robotnikom. W pierwszych dniach sierpnia 1951 roku znane są warianty lokalizacji. Jak opisuje to Waldemar Baraniewski: "Punktem wyjścia jest założenie, że budowa będzie prowadzona »w zasadzie na podstawie gotowego i sprawdzonego już w praktyce w Moskwie projektu któregoś z gmachów wysokościowych, prawdopodobnie Uniwersytetu Moskiewskiego«. Założeniem programu jest wybór propozycji lokalizacji przyszłego gmachu zgodnych z planem generalnym Warszawy". Choć rozważano budowę na terenie Portu Praskiego, na Grochowie, przy Rakowickiej czy między ulicami Marszałkowską i Nowy Świat, już 10 sierpnia władze (w tym Bolesław Bierut, Józef Cyrankiewicz, Hilary Minc) wykluczają działki na peryferiach – zapada decyzja o budowie przy ulicy Marszałkowskiej.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Fullscreen gallery items

Niemieckie zdjęcie lotnicze wykonane tuż przed wybuchem powstania, 27 lipca 1944 roku. Jasne miejsca to puste parcele po domach zburzonych w efekcie niemieckich nalotów we wrześniu 1939 roku oraz bombardowań sowieckich w czasie niemieckiej…

Text

Jasne miejsca to puste parcele po domach zburzonych w efekcie niemieckich nalotów we wrześniu 1939 roku oraz bombardowań sowieckich w czasie niemieckiej okupacji.

Podpis obrazka

Niemieckie zdjęcie lotnicze wykonane tuż przed wybuchem powstania, 27 lipca 1944 roku. Fot. The National Archives w College Park / prywatna kolekcja Zygmunta Walkowskiego.

Text position

left top

sempolinski ruiny i pkin 1956_6416671.jpg

Text

Pałac Kultury i Nauki wyrósł wśród morza ruin

Podpis obrazka

Leonard Sempoliński, "Pałac Kultury i Nauki z ruinami", 1956, fotografia, fot. dzięki uprzejmości spadkobierców artysty

Text position

left top

Text

Dominacja strzelistej kultury z jasnego kamienia nad dźwigającym się ze zniszczeń miastem było dosadną i wyrazistą zapowiedzią nowego porządku.

Podpis obrazka

Budowa Pałacu Kultury i Nauki, ok. 1955 r., fot.: Władysław Sławny, Dom Spotkań z Historią

Text position

left top

Tekst

Teren, który zajęła kamienna sylweta socjalistycznego wieżowca, wypełniała gęsta miejska zabudowa o raczej przeciętnym lub kiepskim standardzie, dominowały tu czynszowe kamienice; widać to doskonale, gdy nałoży się na przedwojenną mapę Warszawy zarysy jej zabudowy z lat 50. i kolejnych. Centrum miasta było dramatycznie zniszczone w czasie okupacji i powstania warszawskiego, większość zabudowy nie przetrwała działań wojennych, mimo to na potrzeby budowy Pałacu Kultury i Nauki konieczne były wyburzenia, a także usunięcie z rozległego terenu ogromnych ilości gruzu. Już sam ten fakt pokazuje, że lokalizację dla "daru ZSRR" wybrano nie z powodów praktycznych, a prestiżowych. Stało się jasne, że zniknie tu także przedwojenna siatka ulic, bo PKiN miał stanąć na dużym, otwartym terenie.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Tekst

Po co

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Zbudowany został ten gmach w miejscu, gdzie niegdyś tłoczyły się bezładnie czynszowe kamienice. Wyrósł jako trwałe świadectwo nowych czasów, jako wielki obiekt socjalistycznego budownictwa, jako symbol nowej, wolnej od szpetoty i bezładu architektonicznego stolicy. Z jego najwyższych pięter wzrok swobodnie ogarnia ogromną pracę dziesięciolecia. Z jego sylwetą łączą się wspólnym akcentem: piękno dzielnic MDM, ulice Mariensztatu, Stare Miasto, perspektywa Trasy W-Z, wielkie osiedla mieszkaniowe, nowe parki i stadiony. Wokół niego rośnie socjalistyczna stolica Polski

Signature

Publikacja wydana w 1955 roku z okazji zakończenia budowy Pałacu Kultury i Nauki

Text size

standardowy rozmiar

Fullscreen gallery items

Text

Socrealiści w Pałacu Kultury i Nauki widzieli zapowiedź nowej rzeczywistości. Nie mogli przewidzieć, jak zmieni się ona kilkadziesiąt lat później, ona po transformacji ustrojowej.

Podpis obrazka

Pałac Kultury i Nauki w Warszawie,1954, fot. Władysław Sławny/Forum. PKIN w Warszawie, 2015, fot. Andrzej Bogacz/Forum

Text position

center top

Tekst

Polityczny i propagandowy cel budowy PKiN był oczywisty: konstytuujący się w Polsce rząd komunistyczny potrzebował symbolu, który stanie się znakiem zmiany, zaś de facto decydujący o systemie władzy w Polsce Związek Radziecki tą inwestycją zatwierdzał nowy porządek świata, strefy wpływów, swoją dominację w regionie.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Gmach ten będzie nie tylko niewzruszalną gwiazdą przewodnią na naszej drodze przeobrażenia starej Warszawy, książęcej Warszawy, królewskiej, magnackiej, mieszczańskiej, kapitalistycznej Warszawy w Warszawę socjalistyczną. Budowa tego gmachu będzie wielką szkołą dialektyczną budownictwa socjalistycznego, będzie potężnym bodźcem dla naszej architektury, dla naszej sztuki, dla naszego budownictwa miast i techniki budowlanej.

Signature

Wypowiedź architekta, przedwojennego modernisty, Szymona Syrkusa, w czasie prezentacji projektu Pałacu Kultury i Nauki polskim architektom w kwietniu 1952 roku.

Text size

standardowy rozmiar

Tekst

Kto

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Zgodnie z "pomysłem" ZSRR projekt gmachu stworzył radziecki architekt, Lew Rudniew, absolwent petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, profesor Moskiewskiego Instytutu Architektury, autor monumentalnej siedziby Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im.

Prawa kolumna

Inspekcji terenu na którym zostanie wybudowany PKiN, Warszawa, 1948. Na zdjęciu: Bolesław Bierut, prezydent Polski w towarzystwie Ministra Odbudowy Kraju Michała Kaczorowskiego oraz Józefa Sigalina pełnomocnika ds. budowy Pałacu Kultury i Nauki, fot. Sovfoto/UIG / East News

Sigalin uważa […], że Polacy przyczynili się do architektury pałacu. I to podwójnie. Po raz pierwszy jeszcze w Moskwie, kiedy wypowiadali swoje credo: oczekujemy architektury w formie narodowej. Po raz drugi w Polsce, kiedy pokazywali Rosjanom najwybitniejsze zabytki Krakowa, Warszawy, Torunia, Kazimierza, Puław, Płocka, Nieborowa, Chełmna… Rosjanie podziwiali, fotografowali. I nasiąkli tym wszystkim jak gąbki. W swojej moskiewskiej pracowni ściany wytapetowali wielkimi fotografiami polskich zabytków i elementami charakterystycznymi dla naszej architektury.

Signature

https://pkin.pl/

Text size

standardowy rozmiar

Tekst

Większość umieszczonych w pałacu funkcji to inicjatywa strony polskiej. Zdecydowano, że w gmachu będą mieć swoje siedziby uczelnie, placówki naukowe i kulturalne. Z polskiej strony wypłynęła idea umieszczenia w gmachu czterech teatrów czy sal wystawowych, a także dostawienie do głównej bryły wielkiej sali widowiskowej.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

W kwietniu 1952 roku podpisana została umowa pomiędzy ZSRR i Polską dotycząca szczegółów inwestycji.

Prawa kolumna

Osiedle "Przyjaźń" powstałe dla budowniczych Pałacu Kultury i Nauki, Warszawa, fot. Anna Cymer

Tekst

Co

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Architektoniczne oblicze Pałacu, aczkolwiek nie w pełni jeszcze ukończonego, od zewnątrz przemawia samo za siebie — monumentalny, ogromny gmach wyraża radość, jest pełen pogody i optymizmu, jest humanitarny. Szczególną właściwością przyjętej przez autorów kompozycji jest to, że pomimo kolosalnych, jak na obecną warszawską skalę rozmiarów, gmach nie przytłacza najbliższego otoczenia, nie gniecie człowieka, nie wydaje się z bliska aż tak wielki. Tworzy natomiast majestatyczną, pełną swoistego wdzięku i lekkości bryłę w sylwecie Warszawy, mając dużą ekspozycję nie tylko z odległych peryferii, lecz i bezpośrednio z wielu punktów miasta, wyłaniając się nieoczekiwanie w perspektywie ulic, bądź wznosząc się ponad domami.

Signature

Hieronim Karpowicz na łamach miesięcznika "Architektura", lipiec 1954 r.

Text size

standardowy rozmiar

Tekst

Pałac Kultury i Nauki to główny korpus – wysoki i strzelisty, sięgający 234 metrów, zwieńczony wieżą z iglicą – oraz połączone z nim niższe, bardziej rozłożyste skrzydła otaczające go symetrycznie z czterech stron. Od zachodu do bryły pałacu dostawiono półkolistą Salę Kongresową wyposażoną w osobne wejście od strony ulicy Emilii Plater i własne zaplecze techniczne, mogącą pomieścić 3700 widzów.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

prawa kolumna statyczna

Lewa kolumna

fot. Anna Beata Bohdziewicz, zdjęcie z książki "Przed wojną i pałacem" Magdaleny Stopy

Prawa kolumna

Całość gmachu posiada objętość ok. 800.000 m3, długość elewacji od ul. Marszałkowskiej wynosi około 250 m, a skrzydeł bocznych 170 m.

Tekst

Bryła

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Tekst

Zgodnie z doktryną realizmu socjalistycznego o architekturze socjalistycznej w treści i narodowej w formie w bryle Pałacu Kultury i Nauki, choć stworzonej na wzór moskiewskiego wieżowca i przywiezionej tu "w walizce" przez architekta z ZSRR, zawarto wiele elementów związanych z dziejami polskiej architektury. Motywy te pojawiły się tak w formie detalu architektonicznego, jak elementach wyposażenia i wystroju wnętrz. Wspomnienia Józefa Sigalina o zwiedzaniu przez radzieckich projektantów polskich zabytków rzeczywiście znalazły swoją materializację w jego architekturze. Krakowskie Sukiennice, zamki w Krasiczynie czy Baranowie Sandomierskim, renesansowe kamienice w Kazimierzu Dolnym i ratusze od Chełmna po Sandomierz, zabytki Wawelu – przetworzone nieco detale z nich zaczerpnięte odszukać można do dziś w Pałacu Kultury. Najbardziej rozpoznawalne z nich – to zdobne attyki, w polskiej architekturze szczególnie popularne w epoce renesansu. Ale i półkolista bryła Sali Kongresowej powtarza kształt krakowskiego Barbakanu, a wzorów dla obramień okiennych można szukać na Wzgórzu Wawelskim.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Fullscreen gallery items

Text

(...) pokazywali Rosjanom najwybitniejsze zabytki Krakowa, Warszawy, Torunia, Kazimierza, Puław, Płocka, Nieborowa, Chełmna… Rosjanie podziwiali, fotografowali. I nasiąkli tym wszystkim jak gąbki.

Podpis obrazka

Rynek w Chełmnie, fot. Marzena Hmielewicz / AG

Text position

left top

Text

Podpis obrazka

Sukiennice w Krakowie, fot. Marek Maruszak/Forum

Text position

left top

Text

Podpis obrazka

Kazimierz Dolny, fot. Łukasz Gagulski / Forum

Text position

left top

Późnorenesansowy zamek w Baranowie Sandomierskim, zwany Małym Wawelem, fot. Monkpress / East News

Text

Podpis obrazka

Późnorenesansowy zamek w Baranowie Sandomierskim, zwany Małym Wawelem, fot. Monkpress / East News

Text position

left top

Wawel Royal Castle in Kraków, photo: promo materials

Text

Podpis obrazka

Wawel, fot. materiały promocyjne

Text position

left top

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Pałac Kultury i Nauki zbudowano, jak na obiekt tej skali, rekordowo szybko, jednak nie sięgnięto po żadne innowacyjne technologie. Powstał w oparciu o stalową konstrukcję, większość stropów wykonano z użyciem żelbetowych elementów prefabrykowanych.

Prawa kolumna

Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, fot. Maciek Jaźwiecki/AW

Tekst

Wnętrza

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Tekst

Wnętrza Pałacu Kultury i Nauki są integralnie złączone z jego architekturą, stanowią całość spójną tak stylistycznie, jak ideowo. Cały obiekt został pomyślany tak, aby jego wnętrze i zewnętrze dopełniały się i tworzyły jedną opowieść, narrację. Dekoracyjność tych przestrzeni, sięganie po rozpoznawalne formy, detale, obrazy, miały sens i znaczenie.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Badaczka socrealizmu, Aleksandra Sumorok w opublikowanym na łamach czasopisma "Artium Quaestiones" artykule "Socrealizm od środka. Design, sztuka wnętrza i modernizacja" tłumaczy:

Prawa kolumna

Sala im Prezydenta Starzyńskiego. Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. fot. Sławomir Kamiński/AW

Styl kolumn

prawa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, fot. Maciek Jaźwiecki/AW

Prawa kolumna

Nie (tylko) historyzacja, najczęściej łączona z socrealizmem, tylko świadome, »podprogowe« programowanie odbioru miałoby tutaj kluczowe znaczenie.

Tekst

Wiele z tych zabiegów można odnaleźć w architektonicznych realizacjach epoki realizmu socjalistycznego, najczęściej we wspomnianych domach kultury, jak w doskonale zachowanym wraz z wnętrzem Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej, ale także w obiektach o innej funkcji, choćby w siedzibie dyrekcji kombinatu Huty im. Lenina w Nowej Hucie, domach Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej czy Osiedla A w Tychach.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

prawa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Sala im Prezydenta Starzyńskiego. Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. fot. Sławomir Kamiński/AW

Prawa kolumna

Badająca niegdyś PKiN historyczka sztuki, Irena Huml, zauważyła pewien paradoks.

Tekst

Miejsce w kulturze

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Styl kolumn

lewa kolumna statyczna

Lewa kolumna

Jak każde "totalnie dzieło sztuki" Pałac Kultury i Nauki od początku swojego istnienia wywierał ogromny wpływ nie tylko na politykę, ale i życie społeczne i kulturalne. Był nienawidzony.

Prawa kolumna

Leopold Tyrmand, Warszawa, 1958, fot. Wojciech Plewiński/Forum

Tekst

Trudno zliczyć teksty kultury, w których jakąś rolę powierzono pałacowi. Bywał tłem zdarzeń, ale i ważnym ich bohaterem, o ile nie było to możliwe w rzeczywistości, w filmach próbowano się go nawet pozbyć. W filmie "Rozmowy Kontrolowane" Stanisława Chęcińskiego Ryszard Ochódzki wysadza PKiN w powietrze, w serialu "Ekstradycja" komisarz Olgierd Halski ratuje budowlę przed podobnym losem, który miał ją spotkać z rąk mafii kolumbijskiej.

PKiN - Pałac Osobliwości

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Video

PKiN - Pałac Osobliwości

Autoplay video

Off

Play video in loop

Off

Signature

PKiN - Pałac Osobliwości

Video without audio

Off

Tekst

Od blisko ćwierć wieku na wieży Pałacu Kultury i Nauki znajduje się ogromny zegar. Od 2007 roku PKiN jest zabytkiem. 22 lipca 2025 roku będzie odchodził siedemdziesiąte urodziny. Chyba nikt już nie umie sobie wyobrazić Warszawy bez niego.

Rozmiar tekstu

standardowy rozmiar

Więcej artykułów z serii Super Artykuł

Title

Spacer po Warszawie z Leopoldem Tyrmandem

URL

https://culture.pl/pl/superartykul/spacer-po-warszawie-z-leopoldem-tyrmandem

Thumbnail

Title

Warszawa 1945. Przewodnik po mieście ruin

URL

https://culture.pl/pl/superartykul/warszawa-1945-przewodnik-po-miescie-ruin

Thumbnail

Title

Muzeum Śląskie. Architektura tożsamości

URL

https://culture.pl/pl/przerwane-historie/muzeum-slaskie-architektura-tozsamosci

Thumbnail

Introduction

Pałac Kultury i Nauki – to polityka, ideologia i propaganda, ale i najwyższej jakości rzemiosło, interesujące idee architektoniczne, odwołania do dziejów polskiego budownictwa. To także tygiel kultury, siedziba instytucji, miejsce ważne dla kilku pokoleń mieszkańców Warszawy. Nie ma w Polsce drugiego obiektu, którego istnienie można analizować w tak wielu różnych kontekstach.

Ciemna wersja kolorystyczna strony

Off

Etykieta serii

Seria super artykułów

Cover

pkin_sk191011_0059516.jpg

Rozmiar miniatury

standardowy

Nagłówek stopki

Więcej artykułów z serii Super Artykuł