Zofia Nałkowska, "Dom kobiet"

Dramatyczny debiut Nałkowskiej wywołał – jak pisano – "sensacyjne wręcz zaciekawienie". Sztuka rozpisana jedynie na postaci kobiece była wówczas ewenementem. Jej sceniczną premierę także reżyserowała kobieta. Pojawiały się jednak również głosy, że "Dom kobiet" to… "galeria kwękających bab" działająca na szkodę kwestii feministycznej.

"Nie ja chciałam napisać tę sztukę. Raczej ona sama chciała być napisana" – mówiła Nałkowska w jednym z przedpremierowych wywiadów. Pierwszy dramat pisarki opublikowany w 1930 roku wiernie odzwierciedlał zasadę trzech jedności – jego spójna akcja rozgrywała się w ciągu jednego dnia w jednym pokoju wiejskiego domu. Nałkowska w trzech aktach sportretowała osiem kobiecych postaci, szczegółowo charakteryzując je w didaskaliach. Jak notowała w dzienniku, zależało jej, by "te wszystkie stare kobiety oddane były jako typy". Wiejski dom należy do Celiny Bielskiej, wdowy i najstarszej z bohaterek. Mieszkają w nim także jej córki – Julia i Maria, które również straciły mężów. Tekla to wdowa po ich bracie Andrzeju. Córki Marii – zarazem wnuczki Celiny – Joanna i Róża to kolejno wdowa i rozwódka. Choć mąż odszedł od Róży do innej kobiety, twierdzi ona, że jest "tak, jakby jej umarł, bo żyje nie dla niej". W domu pracuje służąca Zofia, kobieta w średnim wieku. W toku akcji do drzwi zapuka także osiemnastoletnia panna Ewa. Nałkowska stwierdziła, że "główną rolę w kobiecej sztuce gra mężczyzna, którego nie ma".

Rozmowy kobiet skupiają się bowiem przede wszystkim na rozpamiętywaniu swoich dawnych relacji, przegadywaniu przeszłości, ożywianiu gasnących emocji. Jerzy Koller plastycznie określił widmową obecność męskich postaci w ściśle kobiecym dramacie, stwierdzając na łamach "Dziennika Poznańskiego", że mężczyźni zostali "niejako zgalwanizowani czy zmumifikowani miłością w duszach tych kobiet, tak jak muchy w bursztynie". Bohaterki rzeczywiście wydają się postrzegać siebie niemal wyłącznie w odniesieniu do nietowarzyszących im już partnerów, jak gdyby same były niepełnowartościowe, stracone. Tekla w pewnym momencie stwierdza zresztą gorzko: "Tu są tylko same stare kobiety. Kobiety niepotrzebne".

W postawie ciągłego rozgadywania przeszłości przoduje Joanna, która – owdowiawszy ledwie cztery miesiące wcześniej – targana jest silnymi afektami niepozwalającymi jej spokojnie spać. To właśnie wokół tragicznie przerwanego małżeństwa Joanny koncentruje się jedyny zalążek fabularny "Domu kobiet". Z wdową próbuje bowiem skontaktować się Ewa Łasztówna, najpierw wysyłając listy, następnie osobiście zjawiając się w domu Celiny Bielskiej. Okazuje się, że młoda kobieta jest owocem pozamałżeńskiej relacji zmarłego męża Joanny. Z opowieści Ewy wynika, że mężczyzna przez wiele lat prowadził podwójne życie, płodząc dwoje dzieci (poza Ewą także młodszego od niej chłopca), obiecując kochance rozwód z Joanną, następnie wdając się w kolejną relację z jeszcze młodszą kobietą. Obraz małżeństwa komplikuje dodatkowo wyznanie Joanny, która również zdradzała swojego ukochanego. W końcowej części dramatu pojawia się jedyny realistyczny sygnał męskiej obecności – to słyszany przed domem głos należący do szefa Ewy, Liwienieckiego. Żonaty mężczyzna wdał się w romans ze swoją podwładną i wpadł w obsesję na jej punkcie – choć Ewa zdecydowała się odejść z pracy, by zajmować się chorą matką i bratem, szef obsesyjnie jej szuka. Młoda kobieta poddaje się w końcu jego urokowi, wybiega do niego, a dramat wieńczy obraz zakochanej pary odjeżdżającej samochodem. Ewa, tak jak jej matka, decyduje się na relację z żonatym mężczyzną, skazując się niejako na cierpienie i upokorzenie.

Co istotne, wątek ukrywanej przez wiele lat zdrady ma charakter autobiograficzny – mąż Nałkowskiej, Jan Gorzechowski, również prowadził podwójne życie. Być może dlatego twórczyni stwierdziła, że jej debiutancka sztuka "sama chciała być napisana" – jako że stanowiła pewną emocjonalną konieczność ujęcia osobistego problemu w ramy twórcze. We wrześniu 1929 roku notowała w dzienniku:

Nastały chłody jesienne. Po raz pierwszy w życiu piszę coś dla sceny, piszę dramat, który może będzie się nazywał "Dom kobiet", a może inaczej. Moje więc ciężkie doświadczenia znowu jakoś przetwarzam na sztukę. Mam wszystkie obawy nowicjusza i trochę nadziei, a czasem doznaję uniesienia twórczego, pobliskiego rozkoszy.

Boy-Żeleński wiejską posiadłość, w której rozgrywa się akcja, nazwał "domem cieni", odnosząc się do fantomowej obecności byłych mężów. Kategoria cienia prowadzić może z kolei do interpretacji w duchu Carla Gustava Junga i jego teorii archetypów, zgodnie z którą cień to określenie mrocznej strony osobowości składającej się z tego, co wyparte, a następnie projektowane na zewnątrz. Ta ścieżka interpretacyjna pasowałaby do retrospektywnie przedstawianych wydarzeń z życia Joanny i jej męża. Nałkowska wielokrotnie podkreślała, że tematem jej debiutanckiej sztuki jest przeszłość rozumiana nie tyle jako zastygły w czasie punkt odniesienia, ile wiecznie żywa materia poddawana nowym przekształceniom, zmieniająca się w narracji, ujawniająca swoje kolejne oblicza. "Z przeszłości, już na pozór nieżywej, wyrasta całkiem nowy stan rzeczy, wyskakuje utajony dramat" – mówiła autorka w jednej z rozmów. W innym wywiadzie stwierdzała, że sednem "Domu kobiet" są "zmiany, które zachodzą w rzeczach już minionych". Dziś powiedzielibyśmy, że Nałkowska odnosiła się do performatywnej natury pamięci i czasu; do takiego postrzegania przeszłości, które uwzględnia jej otwartość na metamorfozę, ciągłe ustanawianie się na nowo jakby na przekór stabilizującym ambicjom historii. Właśnie w "coraz innej ocenie rzeczy minionych" autorka dostrzegała źródło napięcia dramatycznego.

Premiera "Domu kobiet" odbyła się 21 marca 1930 roku w warszawskim Teatrze Polskim. Spektakl wyreżyserowała Maria Przybyłko-Potocka ("Aby już był prawdziwy »Dom kobiet« nie wpuszczono nawet reżysera w spodniach!" – pisał Boy; faktycznie jedynym realizatorem "w spodniach" był wówczas autor scenografii, Karol Frycz). Przybyłko-Potocka wcieliła się także w postać Joanny, grając m.in. u boku Wandy Siemaszkowej i Honoraty Leszczyńskiej. Sztuka wystawiana była potem wielokrotnie (od międzywojnia, przez PRL, aż po lata 90. i XXI wiek) doczekała się także realizacji filmowej – w 1977 roku "Dom kobiet" wyreżyserował Krzysztof Zanussi. Międzywojenna premiera dramatu okazała się istotna także z dość nieoczywistego powodu: być może gdyby nie "Dom kobiet", nigdy nie powstałaby "Sprawa Moniki" uznawana za pierwsze feministyczne dzieło polskiej dramaturgii. Jej autorka, Maria Morozowicz-Szczepkowska swoją wizytę w teatrze na inscenizacji "Domu kobiet" podsumowała w tomie wspomnień następująco:

Z tej sztuki wyszłam wyjątkowo wzburzona. Jak to? Ta galeria kwękających, niedołężnych, bezapelacyjnie poddanych supremacji męskiej bab ma reprezentować tak przecież silny genetycznie świat kobiet? Czyż mają one być tylko narzędziem do płodzenia, nic więcej? Zerwał się we mnie protest, któremu dałam nazwę: "Sprawa Moniki".

Dramat Morozowicz-Szczepkowskiej o trzech kobietach pozostających w relacji z tym samym mężczyzną doczekał się wystawienia dwa lata po "Domu kobiet". Co ciekawe, również "Sprawa Moniki" zrealizowana została przez kobiety: za reżyserię odpowiadała Zofia Modrzewska, na scenie pojawiły się zaś trzy aktorki. "Dom kobiet" przyczynił się więc do zawiązania feministycznej polemiki za pomocą dramatu – teatr zadziałał zatem jako część dyskursu publicznego. Nawet jeżeli Nałkowska sportretowała kobiety do reszty pochłonięte rozpamiętywaniem swoich relacji z mężczyznami jako niezbędnymi punktami odniesienia, jej dramat wciąż traktować można jako cenny materiał badawczy, nie zaś archaiczną ramotę o "niedołężnych babach". Jak zauważył literaturoznawca prof. Mateusz Skucha, interpretacja sztuki Nałkowskiej

nadal jest kwestią otwartą. "Dom kobiet" to dramat niezwykle atrakcyjny także dla nowych kierunków w badaniach humanistycznych. Dość wspomnieć o studiach nad pamięcią, afektami, nad rodziną czy nad starością, w tym – starością kobiet.

Źródła: encyklopediateatru.pl; K. Duniec, “Dwudziestolecie. Przedstawienia”, Warszawa 2018; program spektaklu “Dom kobiet”, Teatr Nowy Warszawa, 1978; “Kobieta Współczesna” 1929, nr 49; M. Skucha, Wokół Domu kobiet Zofii Nałkowskiej, “Przegląd Humanistyczny”, 478/2022;

zofia nałkowska

feministyczne archiwum

badania feministyczne

międzywojnie