Stanisław Lem, "Człowiek z Marsa"

Debiut literacki Stanisława Lema "Człowiek z Marsa" (1946) to zapowiedź nadzwyczajnego talentu w dziedzinie powieści fantastyczno-naukowej. Autor rozważa w niej problem nawiązania kontaktu z przybyszem z innej planety. Wykazuje również fascynację prozą Herberta George'a Wellsa.

Tematem "Człowieka z Marsa" jest "wojna światów" toczona przez ludzi z pozaziemskim przyjezdnym. Pierwsze literackie dzieło Stanisława Lema, ukazało się w czasopiśmie "Nowy Świat Przygód" w 1946 roku. Długo zapomniane, w wydaniu książkowym pojawiło się nakładem Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA dopiero w 1994 roku; wcześniej było dostępne jedynie w nieoficjalnej, fanzinowej wersji.

W powieści można dostrzec charakterystyczne dla owych lat, zaraz po hekatombie II drugiej wojny światowej, niepokoje w kwestii dalszych losów świata. Lęki wobec zagrożeń spowodowanych dostępem do broni jądrowej, czego tragiczne skutki unaoczniło atomowe piekło Hiroszimy i Nagasaki. W tym kontekście trudno było nie zastanawiać się nad udziałem i odpowiedzialnością uczonych zaangażowanych do prac przy projektach potęgujących postęp naukowy, skoro efekt ich wysiłku został oddany w ręce ludzi siejących zniszczenie.

Wprawdzie w "Człowieku z Marsa" nie zabrakło ideologicznej (dziś powiedzielibyśmy: politycznie poprawnej) obudowy, choć podszycie nią narracji zbytnio się w oczy nie rzuca. Pierwsze strony książki bynajmniej nie zapowiadają utworu science fiction. Czytelnik ma wrażenie obcowania z powieściową sensacją, w której główny bohater – zagubiony w Nowym Jorku chicagowski reporter śledczy McMoore – dziwnym zrządzeniem losu trafia w samo centrum wydarzeń przerastających jego dotychczasowe doświadczenia, a nawet wyobraźnię.

Bohater mimowolnie zostaje zakładnikiem pewnego rodzaju tajnego bractwa, choć de facto ludzi nauki, przebywających w nowocześnie wyposażonym kompleksie ukrytych laboratoriów, gdzie w hermetycznej izolacji od spraw powszednich zajmują się wyzwaniem, jakie postawiła przed nimi niespodziewana wizyta Obcego. Na Ziemi – konkretnie w Stanach Zjednoczonych – wylądowała kapsuła z przybyszem, który w ich nomenklaturze zyskał miano Areanthroposa (łac. area w połączeniu z gr. anthropos), jednak nikt z doborowego grona światowego formatu uczonych nie znał jego zamiarów, ani nie domyślał się z jaką misją przybył. Pierwszym zadaniem wtajemniczonych w sekretne przedsięwzięcie stała się próba nawiązania kontaktu z pozaziemskim gościem.

McMoore, zaplątany w nieoczekiwaną sytuację – jako bystry dziennikarz dobrze zdawał sobie sprawę z jej powagi – zrozumiał, że tego miejsca prędko nie opuści. Błyskawicznie zaprzysiężony – stracił w ten sposób nadzieję na sensacyjny materiał wprost na pierwszą stronę "New York Timesa" – przez uniwersyteckich i politechnicznych geniuszy był odtąd traktowany jako nadplanowy uczestnik eksperymentów, z możliwością zabierania głosu w charakterze niezależnego doradcy. Dla zespołu ekspertów postać cyborga z Kosmosu była z początku jedynie zagadkowym bytem do rozszyfrowania pod kątem jego zamiarów na obcej dlań planecie: Ziemi.

Stosunkowo szybko, nie bez pomocy samego kosmity, udało się ustalić, że w okolice Nowego Jorku zawitał on wprost z Marsa. Wyglądał jak człekokształtny robot, przypominał samobieżną maszynę z trzema wężowatymi kończynami i – jak się okazało – ze skrytym we wnętrzu ośrodkiem plazmy przypominającym ludzki mózg. Już samo wąchanie wylotu kolby z zawartością pobranej w jego wnętrza mikstury mogło przyprawić o takie choćby wrażenia, jakich doznał bystry reporter:

Nie wiem, co się ze mną stało. Ujrzałem najpierw nieprawdopodobnie piękne, mgliste, powoli sunące kręgi. Potem szły duże i małe tony, tworzące przepiękną harmonię. To wszystko zlewało się w jeden strumień barwy, światła i woni, woni ani pachnącej, ani miłej – raczej przykrej, powiedziałbym teraz, gdy pisząc, przypominam ją sobie – ale przykrość ta była słodka aż do bólu. Było to uczucie silnego i straszliwie gwałtownego życia, dające rozkosz z każdego uderzenia serca, z ruchu mięśni, z oddechu, a wszystko to otoczone jakby jedwabnym woalem. Jednocześnie jednak widziałem doskonale, co się dzieje dookoła, czułem, że myślę tak jasno jak jeszcze nigdy, że widzę tak ostro i kolorowo, jakby przez dziwny instrument optyczny – ktoś, zdaje się, inżynier, chciał mi zabrać flaszkę. Przycisnąłem ją kurczowo, jakby chcąc ją zatrzymać, ale uczułem lekki bezwład – puściłem ją…

Co ten opis przypomina? Cóż innego, jak nie sesje przeprowadzane przez Stanisława Ignacego Witkiewicza, eksperymentującego na sobie z peyotlem? Stanisław Lem, który w swoim "Szpitalu Przemienienia" postać poety Sekułowskiego wzorował na Witkacym, niewątpliwie znał zbiór jego esejów zatytułowany "Narkotyki", wydany po raz pierwszy w 1932 roku.

Dalsze ingerencje w ciało-maszynerię Marsjanina spowodowały pokaz jego niezwykłych możliwości, na przykład owymi giętkimi rurami – ni to rękami ni odnóżami – mógł się posługiwać zarówno jak przyssawkami, albo też tymi samymi niby dmuchawami emitować na zewnątrz potężną falę energii, anihilującą najbliższe cele.

Co tu kryć, nie każdy z nader ostrożnie postępujących z Marsjaninem eksperymentatorów wyszedł z tej konfrontacji cało. Do kategorii naukowych cudów (są takie?) należy zaliczyć udaną próbę wydobycia z korpusu człekokształtnej maszynerii radioaktywnego jądra, co złagodziło skutki poczynań kosmity, jednakże nie do końca. Nie przestano się go obawiać i słusznie.

Czytany przez pryzmat późniejszej twórczości Stanisława Lema "Człowiek z Marsa" wykazuje niejakie niedociągnięcia, o czym niekiedy wspominał i sam autor, nie darząc debiutanckiej powieści szczególną estymą. Kryje się w niej jednak niezwykły kapitał idei czy wątków wielokrotnie wykorzystywanych przez pisarza w kolejnych książkach, co sprawia, że dla każdego miłośnika literatury science fiction – a Lema w szczególności – jest ważna jako powieść matka, czy też utwór z kluczem. Naczelnym motywem, do którego pisarz niejednokrotnie wracał, jest wspomniana już próba zbudowania odpowiedniego języka porozumienia z istotą z Kosmosu, przy czym da się tu zaobserwować pewną klamrę: od pierwszej powieści "Człowiek z Marsa", przez na przykład "Głos Pana", aż do ostatniej zatytułowanej nomen omen "Fiasko", w których autor wykazał się daleko idącym sceptycyzmem, co do powodzenia tego typu kontaktów.

Dylematy moralne uczonych, dla których postęp naukowo-technologiczny oznacza udział w tworzeniu coraz doskonalszych środków zagłady, to kolejny temat często goszczący na kartach kolejnych tomów wychodzących spod ręki Lema. Jednak tylko w tym, odosobnionym przypadku debiutanckiej prozy, główny mózg kierujący naukowym zespołem, prof. Widdletton, podejmuje decyzję nieodwołalnego unicestwienia niebezpiecznego pozaziemskiego osobnika. Może z tego właśnie powodu autor od samego początku opisuje szefa ekipy badaczy jako impertynenckiego, diablo upierdliwego, wręcz szalonego staruszka, po którym trudno byłoby się spodziewać innej decyzji.

Choć i stary Widdletton miewał momenty ludzkiej "słabości", gdy tłumaczył, dlaczego cyborg go nie złamał:

W najgorszej, najcięższej chwili przypomniałem sobie, kim jestem i kogo kocham. Może to mnie uratowało? Bo trzeba mieć trochę wiary… jeśli nie w sobie, to poza sobą… choć lepiej i w siebie, i w drugich, by móc czegoś dokonać.

Niektóre czysto techniczne rozwiązania w "Człowieku z Marsa" nie są już dzisiaj stosowane, jak choćby azbest – z uwagi na działanie rakotwórcze – który jednak ratował bohaterów powieści przed poparzeniami. Inne odkrycia, wręcz przeciwnie, zapowiadały technologię przyszłości: "Areanthrop wchodzi do pewnego rodzaju kamery odbiorczej z jakiejś substancji przezroczystej i zostaje w niej rozpylony na atomy… i taki sam Areanthrop powstaje w tej samej (czy następnej?) chwili, zmaterializowany w dowolnej odległości. Warunkiem jest, żeby tam była odpowiednia aparatura w pobliżu". Co przypomina – oczywiście niedosłownie – działanie hologramów.

Takich tropów każdy miłośnik twórczości Lema znajdzie w "Człowieku z Marsa" o wiele więcej. Dlatego tak chętnie sięgamy po książki Stanisława Lema, iż znajdujemy w nich nie tylko egzotykę kosmicznych przygód, ale, znacznie częściej, własne ziemskie zagrożenia, niepokoje bądź lęki.

Stanisław Lem
"Człowiek z Marsa"
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2017
posłowie: Jerzy Jarzębski
format: 123 x 197 mm
oprawa: miękka ze skrzydełkami
liczba stron: 224
ISBN: 978-83-08-04889-4

stanisław lem

literatura science-fiction

fantastyka

futurologia