Monument upamiętniający bohaterską obronę półwyspu Westerplatte to przykład realizacji, w której rzeźba, architektura i krajobraz tworzą spójną całość.
Decyzję o tym, by na Westerplatte wznieść monument upamiętniający wydarzenia z 1 września 1939 roku, podjęto na początku lat 60. Jednak pomnik był już tam wcześniej: tuż po wojnie z inicjatywy samych żołnierzy w miejscu zniszczonej wartowni nr 5 urządzono symboliczny cmentarz z tablicą upamiętniającą nazwiska poległych. Kiedy na początku lat 60. rozpoczęły się prace modernizacyjne w Porcie Gdańskim (m.in. poszerzono kanał portowy i rozbudowano system nabrzeży), uznano, że przy tej okazji warto to ważne w dziejach Polski miejsce wyróżnić w bardziej znaczący sposób.
W 1963 roku odbył się konkurs na projekt pomnika upamiętniającego polskich żołnierzy broniących Westerplatte. Wybrano wizję architekta Adama Haupta, który opracował układ urbanistyczny całego terenu, i rzeźbiarza, Franciszka Duszeńki, który we współpracy z Henrykiem Kitowskim stworzył formę stanowiącą centrum całego projektu. Pomnik Obrońców Wybrzeża został odsłonięty w październiku 1966 roku.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Profesor Franciszek Duszenko podczas pracy nad Pomnikiem Obrońców Wybrzeża, 1965, fot. Irena Jarosińska / Forum
Obrazek
franciszek_duszenko_pomnik_obroncow_wybrzeza_1965_fot_irena_jarosinska_forum-0431142303.jpg
Upamiętniający sześciodniową obronę półwyspu Westerplatte pomnik to rozległy teren stanowiący niegdyś obszar wojskowy; w latach 20. istniała tu Wojskowa Składnica Tranzytowa, czyli miejsce przeładunku broni i amunicji, a pod koniec lat 30., gdy nadciągało widmo wojny, zbudowano na Westerplatte cztery wartownie. Zachowane do dziś wojskowe zabudowania (m.in. trzy wartownie, schron, magazyny amunicyjne czy wieża dalmierza) można zwiedzać, połączono je siecią alejek. W wartowni nr 1 znajduje się Izba Pamięci, oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. Projekt urbanistyczny autorstwa Adama Haupta polegał na nadaniu krajobrazowi dawnego terenu wojskowego funkcji pomnika, a także uczynieniu z niego miejsca popularnego wśród turystów.
Głównym elementem kompozycji krajobrazu dawnego pola bitwy na Westerplatte jest monumentalna rzeźba ustawiona na kopcu o średnicy 20 i wysokości 22 metrów. Kopiec ten projektanci usypali z ziemi wydobytej podczas poszerzania kanału portowego. To podwyższenie terenu stało się centrum kompozycji pomnikowej: na jego szczycie stanęła monumentalna rzeźba, wysoka na 25 metrów i złożona z 236 granitowych bloków. Jej nieregularny kształt miał w zamyśle projektantów nasuwać skojarzenia z wbitym w ziemię wyszczerbionym bagnetem.
Lapidarna, a zarazem wyrazista forma tej kamiennej konstrukcji odpowiada ówczesnemu rozumieniu sztuki pomnikowej: w drugiej połowie XX wieku znacznie wyżej ceniono operowanie znakiem ukrytym w abstrakcyjnej formie, zmuszającym do namysłu symbolem, nie zaś dosłownym i realistycznym wizerunkiem. Na ścianach granitowych bloków gdańskiego pomnika wyrzeźbiono: sylwetki żołnierza i marynarza, hasło "Chwała wyzwolicielom" oraz nawy lokalizacji ważnych bitew. Choć pierwotnie miały się tu znaleźć miejsca ważnych potyczek na Wybrzeżu (wszak to Pomnik Obrońców Wybrzeża), ostatecznie – z powodów politycznych i propagandowych – w kamieniu wykuto nazwy pól bitewnych niewiążących się z treścią monumentu (np. Lenino).
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Pomnik Obrońców Wybrzeża i pole bitwy na Westerplatte podczas 78. rocznicy wybuchu II wojny światowej, fot. Łukasz Dejnarowicz / Forum
Obrazek
pomnik_westerplatte_fot_lukasz_dejnarowicz_forum-0426605145.jpg
Z powodu niekonsekwentnie dobranych napisów całe założenie pomnikowe bywa dziś krytykowane. Nie można jednak oceniać tej kompozycji tylko poprzez wymienione nazwy miejscowości. Pole bitwy na Westerplatte i Pomnik Obrońców Wybrzeża należy do grupy udanych, ciekawych, przemyślanych założeń pomnikowych, w których w wyjątkowy sposób polscy artyści łączyli architekturę, krajobraz i rzeźbę.
Szczególnie dużo realizacji tego typu powstało na terenach dawnych obozów koncentracyjnych, gdzie połączenie krajobrazu z operującymi symbolem rzeźbami jest szczególnie przejmujące. Znacznie mniej podobnych projektów powstało w związku z miejscami bitew. Poza Pomnikiem Obrońców Wybrzeża do tego grona należy Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego, odsłonięty 17 lipca 1960 roku na polach pod Grunwaldem. I w tym wypadku ważną częścią pomnika jest sztuczny kopiec, zwieńczony kompozycją rzeźbiarską. Za projekt pomnika pod Grunwaldem odpowiedzialni byli: architekt Witold Cęckiewicz i rzeźbiarz Jerzy Bandura.
