"Nieustraszona miłość Eve Adams", reż. Olga Ciężkowska

Żydówka, imigrantka, radykalna lewicowa aktywistka, lesbijka. Eve Adams – urodzona w Mławie jako Chawa Złoczewer – jawi się jako synekdocha wielokrotnego wykluczenia, życia napędzanego ryzykiem i przymusem wyrażania pragnienia na przekór okolicznościom politycznym. Poświęcony jej spektakl stanowi wkład w budowanie nienormatywnych archiwów.

Korzystając z narracji mniejszościowych, skupiających się na tym, co drobne, warto zacząć od pewnego szczegółu. W scenariuszu spektaklu pojawia się nawiązanie do jednego z wczesnych filmów Martina Scorsese. Mowa o niskobudżetowej produkcji z 1972 roku zatytułowanej "Boxcar Bertha" i będącej swobodną adaptacją powieści "Sister of the Road: The Autobiography of Boxcar Bertha" Bena Reitmana, zaangażowanego anarchisty i lekarza wykonującego nielegalne wówczas aborcje, a zarazem przyjaciela i politycznego sojusznika Eve Adams. Powieść przedstawia piętnaście lat z życia kobiety-włóczęgi, jednej z wielu nomadów, którzy w czasie Wielkiego Kryzysu organizowali swoje życie według rozkładu jazdy pociągów i okazji do dokonywania drobnych przestępstw. Reitman pomysł na książkę wywiódł z obserwacji społeczności komiwojażerek, do której należała również Adams, pracująca w latach 20. jako kolporterka radykalnej lewicowej prasy i podróżująca tysiące kilometrów przez Stany Zjednoczone. Komiwojażerki tworzyły subkulturę osób funkcjonujących na marginesie – pozostających w ciągłym ruchu, często nieheteronormatywnych, zaangażowanych w dystrybucję treści pozostających w kontrze do establishmentu. Ciężkowska w wywiadzie przeprowadzonym przez Aleksandrę Suławę powiedziała, że kolporterki "łączył gest zerwania z konwenansami, sprzeciwu wobec małżeństwa i tradycyjnej roli kobiety. Ruszenie w trasę było dla nich sposobem na to, by nie osiąść, dosłownie i w przenośni nie dać się »złapać«". "Boxcar Bertha", typowy przykład kina eksploatacji, była ostatnim obrazem reżysera przed wkroczeniem w nowy etap twórczości, bardziej prestiżowej i uznanej przez krytykę.

Scena z przedstawienia "Nieustraszona miłość Eve Adams" w reżyserii Olgi Ciężkowskiej, 2024, fot. Klaudyna Schubert/Narodowy Stary Teatr im. H. Modrzejewskiej w Krakowie

Autorki scenariusza spektaklu – Patrycja Kowańska i Martyna Wawrzyniak – zauważają, że Scorsese najpewniej nie miał pojęcia o Eve Adams i jej życiorysie jako jednej z inspiracji do książki Reitmana. Biografia Adams zarazem istniała i nie istniała w filmowej adaptacji powieści, co w zasadzie spełnia foucaultowską definicję wiedzy ujarzmionej. Innymi słowy: historia jej bycia-w-drodze ujawniała się w przekładzie życiorysu z jednego tekstu kultury na drugi, ale jednocześnie była ukryta w systematycznym dyskursie na jego temat. Mamy tu więc do czynienia ze specyficzną czasowością obecną w procesie tworzenia i porządkowania nienormatywnych archiwów: czas wydaje się wówczas pofałdowany, a z jego załamań wyłonić można to, co zwykle było prześlepiane czy lekceważone. Taki wymiar czasu staje się przestrzenią, w której ślady nieopracowanych biografii zyskują nieprzewidywalną żywotność. Kto mógłby przypuszczać, że patrząc na kilkanaście tysięcy ocen filmu Scorsese na internetowych portalach, patrzymy jednocześnie na powidok życiorysu pochodzącej z Polski aktywistki, założycielki lesbijskiego safe space’u i autorki prawdopodobnie pierwszej w historii lesbijskiej autoetnografii literackiej? "Nieustraszona miłość…" poszerza to repozytorium łączące herstorię, queerowe biografie, narracje imigranckie i żydowskie, a staje się przy tym formą działania aktywistycznego (jego elementem jest także ustanowienie Eve Adams patronką Nowej Sceny Narodowego Starego Teatru). Sama reżyserka w cytowanej wyżej rozmowie stwierdziła zresztą, że w "zaopiekowaniu się tą historią" widzi gest obywatelski, a zatem wynikający z poczucia pewnych powinności czy nawet obowiązków wobec wspólnoty.

Eve Adams urodziła się w 1891 roku, by jako dwudziestojednolatka opuścić rodzinny dom przy Działdowskiej 15 w Mławie, dostać się do Antwerpii i odpłynąć transatlantykiem Vaderland do Nowego Jorku. W rozmowie z twórczyniami przedstawienia pisarka i badaczka Patrycja Dołowy stwierdziła, że intuicja podpowiada jej, że decyzja Adams (wówczas jeszcze Złoczewer) związana była "z żydostwem i nomadycznością", choć możliwe jest także, że postrzegała Stany Zjednoczone jako przestrzeń wolności umożliwiającej aktywność ruchów anarchistycznych. W latach 20. Adams zaczęła dystrybuować radykalne czasopisma, a następnie, w jednej z piwnic w dzielnicy Greenwich, założyła lokal Eve’s Tearoom (znany także jako Eve’s Hangout), schronienie zarówno dla kobiet homoseksualnych, jak i normatywnych, które – z racji panujących wówczas obyczajów – nie mogły odwiedzać klubów czy kawiarni bez męskiego towarzystwa. Równolegle napisała i własnym sumptem opublikowała (w nakładzie 150 egzemplarzy) książkę "Lesbian Love", którą jej biograf Jonathan Ned Katz nazwał "najwcześniejszym portretem lesbijskiej społeczności wydanym w Stanach Zjednoczonych przez homoseksualną autorkę".

Jako radykalna aktywistka i nieheteronormatywna imigrantka władzom wydawała się niewygodna czy nawet niebezpieczna. Wymyślono więc podstęp: w Eve’s Hangout pojawiła się policjantka udająca zwykłą gościnię, która pozwoliła się uwieść przez właścicielkę lokalu. Nieświadoma niczego Adams wpadła w pułapkę, została aresztowana i usłyszała zarzuty (zeznawał przeciwko niej także jej sąsiad, który utrzymywał, że Adams zaprasza do swojego mieszkania bardzo młode kobiety i nakłania je do kontaktów seksualnych). Wkrótce zdecydowano o jej deportacji – w 1927 roku wróciła do Polski i już nigdy, mimo starań, nie zobaczyła Stanów. Będąc w Europie (w latach 30. mieszkała w Paryżu), próbowała odtworzyć klimat swojego zaangażowanego życia za oceanem, jednak bez większego powodzenia. Nie przeżyła II wojny światowej – w 1943 roku, razem ze swoją ówczesną partnerką, została internowana do podparyskiego obozu, a niedługo później przetransportowana do Auschwitz i zamordowana. Na końcu książki "Odważne życie Eve Adams w niebezpiecznych czasach" Katz pisze o tym, że jego bohaterka, owszem, była ofiarą ksenofobii, homofobii i antysemityzmu, jednak była też zarazem sprawczą podmiotką próbującą – w ramach ograniczeń rzeczywistości, w jakiej funkcjonowała – tworzyć swoje własne życie. To perspektywa podkreślająca potrzebę pamięci o tym, że podporządkowani wypracowują swoje drogi ujścia, perspektywa skupiona na pragnieniu i formach jego realizacji, na próbach wytwarzania i pielęgnowania własnej integralności, a nie jedynie na zniszczeniach, jakie niesie ze sobą kondycja podporządkowania.

Być może to właśnie takiej perspektywy chwilami zabrakło w spektaklu Olgi Ciężkowskiej: materializującej pragnienie, czerpiącej z sensualnego napięcia wpisanego w "Lesbian Love" – książki portretującej prawdziwe osoby i ich doświadczenia, zakończonej tekstem "How I Found Myself" ("Jak odnalazłam siebie"), w którym autorka pisze o ekscytacji i radości odkrytej w spotkaniu i cielesnym kontakcie z kobietą. Krakowskie przedstawienie zdaje się jednak bardziej skupiać na opowieści, wprowadzaniu kolejnych jej wątków niż na subwersywnym performansie afektu. Całość zaczyna się sceną rozmowy na temat tego, kto spośród dwóch aktorów (Łukasz Stawarczyk, Mikołaj Kubacki) i trzech aktorek (Małgorzata Gałkowska, Dorota Pomykała, Alicja Wojnowska) ma zagrać postać Eve Adams. Każda z osób aktorskich przedstawia swoje powody, dla których wolał/a/by tego nie robić. Wiążą się one z usytuowaniem genderowym, poczuciem przywileju, wiekiem czy niechęcią do bycia utożsamianą z wyrażanymi na scenie poglądami. Początek spektaklu zarysowuje więc problem, z jakim mierzą się niejednokrotnie twórcy i twórczynie teatru bazującego na biografiach: jest nim kwestia ograniczeń związanych ze sceniczną reprezentacją. Ostatecznie postać Adams zdaje się upłynniać w materii dramaturgicznej: jest przywoływana, opowiadana, czasowo ucieleśniana przez Małgorzatę Gałkowską. Wielokrotnie w dialogach podkreślane jest słowo "podobno", czym twórczynie w jasny sposób podkreślają niestabilność narracji biograficznych wynikającą z podążania niekiedy wątpliwymi, niepewnymi tropami. Wydaje się, że to także gest uwypuklający pokorę autorek scenariusza względem opowieści o życiu Eve Adams: nie dociskają jej historii na siłę, nie tłumaczą wszystkiego. Jako widzki i widzowie otrzymujemy wprawdzie szereg informacji, ale obraz bohaterki wciąż pozostaje w rozsypce, z której wyłania się możliwy do rozpoznania zarys. Fragmentaryczna i szkicowa jest także plastyka spektaklu: scenografię projektu Doroty Nawrot tworzą między innymi niełatwe do zidentyfikowania białe konstrukcje (elementy statku?) pospinane taśmami transportowymi, drabina, trochę drewnianych krzeseł. Wszystko to przypomina jakieś zaplecze, mały magazyn, bagażownię. Widzimy również metaloplastyczne zarysy męskiej i żeńskiej sylwetki. Binarność wprowadzona przez płaskie manekiny ogranicza nieco myślenie o Eve Adams w kategoriach "trzeciej płci", jak pisano o niej w opracowaniach biograficznych. A ten aspekt wydaje się dodatkowo gmatwać niełatwy już życiorys bohaterki i wprowadzać zaburzenie w proste ujmowanie jej tożsamości.

Twórczynie spektaklu wykonały także pracę dokumentalno-badawczą w terenie, podążając za śladami Eve Adams: jadąc do Mławy, by na budynku, w jakim spędziła pierwsze lata życia, powiesić upamiętniającą ją tablicę czy spotykając się w Paryżu z Suzette Robichon, aktywistką feministyczną i lesbijską, dziennikarką i eseistką. W 18. dzielnicy stolicy Francji znajduje się bowiem ulica Evy Kotchever – podpisanej jako pionierka walki o prawa kobiet zamordowana w Auschwitz – a przy niej publiczna szkoła jej imienia. To wyraźne, "mocne" gesty wpisywania biografii w infrastrukturę, nadające pamięci oficjalny, instytucjonalny charakter. Jednak to właśnie w "słabym" geście umieszczenia powieszonej na sznurku, ręcznie napisanej tabliczki informującej, że tutaj w latach 1891–1912 mieszkała Eve Adams (Chawa Złoczewer), dostrzec można wagę oddolnego, aktywistycznego działania infekującego system oznakowania i wzbogacający lokalne wiedze. Można przypuszczać, że ta inicjatywa zyskałaby szczególną aprobatę anarchistki z Mławy.

Narodowy Stary Teatr w Krakowie, "Nieustraszona miłość Eve Adams", reż. Olga Ciężkowska, scenariusz i dramaturgia: Patrycja Kowańska i Martyna Wawrzyniak we współpracy z zespołem aktorskim w oparciu o improwizacje w czasie prób, scenografia, kostiumy i światło: Dorota Nawrot, muzyka: Magda Dubrowska, wideo: Mikołaj Sobczak, premiera 14 grudnia 2024 roku.

"Nieustraszona miłość Eve Adams" w reżyserii Olgi Ciężkowskiej [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

narodowy stary teatr

badania feministyczne