Piłka nożna kobiet w Polsce – jak to się zaczęło? | Artykuł

Piłka nożna kobiet w Polsce – jak to się zaczęło?

kobiety_graja_w_pilke_nozna_5.jpg, default, “Zagłębie”, ilustrowany tygodnik, 1974, fot. Śląska Biblioteka Cyfrowa

Pierwsze oficjalne Mistrzynie Polski w piłce nożnej wzięły się… z gazety. W tygodniku „Wiadomości Zagłębia” opublikowano ogłoszenie, pytając „czy Pani zagra w piłkę nożną?”. Choć przez wiele lat uważano, że futbol to ściśle męski sport, kobiety nie dały się zniechęcić. Oto jak wyglądały początki polskiej piłki w żeńskim wydaniu.

Był rok 1921, kiedy w poznańskim Towarzystwie Sportowym Unia zakładano pierwszą żeńską sekcję piłki nożnej, a w prasie zapowiadano ich pionierską potyczkę z rywalkami z Gdańska. Rok później w innym stowarzyszeniu ze stolicy Wielkopolski – Klubie Sportowym Zorza – pojawiły się kolejne chętne zawodniczki. Równolegle mężczyźni zaczynali już swoją przygodę z piłką reprezentacyjną, bo to właśnie w 1921 roku polska kadra rozegrała pierwsze oficjalne spotkanie międzypaństwowe, przegrywając z Węgrami 0:1 na stadionie w Budapeszcie. Polki na swój międzynarodowy debiut będą musiały czekać aż sześćdziesiąt lat – 27 czerwca 1981 roku na wyjazdowym meczu uległy Włoszkom, przegrywając trzema bramkami. Początki kobiecej piłki w Polsce oznaczały żmudną walkę z patriarchalnymi przekonaniami. Nie tylko zresztą w Polsce, bo wystarczy wspomnieć, że pierwsze mistrzostwa świata w piłce nożnej kobiet rozegrano dopiero w 1991 roku, czyli w momencie, w którym męski futbol cieszył się już historią czternastu mundiali.

Pojechałem się pośmiać

“Przegląd Sportowy”, 1921, fot. Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

Na łamach przedwojennej polskiej prasy kobiecy futbol przedstawiany był głównie jako ciekawostka: ot, w tonie egzotycznego newsa donoszono, że w Anglii, Francji czy Belgii istnieją żeńskie drużyny. W „Dzienniku Łódzkim” wiadomość o piłkarkach angielskich zakończono przytoczeniem opinii tamtejszych lekarzy, którzy przyznali, że owszem, „sport piłkarski może być uprawiany przez kobiety, pod warunkiem, że podobne drużyny grać będą jedynie z zespołami kobiecemi”. Brzmi zdroworozsądkowo, ale to właśnie stosunkowo niewielka popularność futbolu wśród kobiet i zwyczajny brak przeciwniczek był największym problemem na drodze rozwoju żeńskiej piłki w okresie międzywojennym. Z tego powodu pionierska kobieca sekcja poznańskiej Unii nie zdołała przetrwać dłużej niż rok. Niespełna dekadę później w numerze tygodnika „Stadion” Jan Hauptman, dziennikarz-korespondent i działacz sportowy związany z Wisłą Kraków relacjonował pobyt na kobiecym meczu w Antwerpii:

Przygotowany na farsę pojechałem trochę się pośmiać, jednak spotkało mnie całkowite rozczarowanie. Widok tych 22 dziewcząt świetnie zbudowanych i tryskających wprost zdrowiem należał do rzeczy bardzo przyjemnych [...]. Czytałem wiele o tych meczach i wszędzie znalazłem opinie o ich szkodliwości dla organizmu kobiecego i że widok kobiety grającej w piłkę nożną nie ma nic wspólnego z pięknem. [...] obserwowałem bacznie każdą z zawodniczek, ale zasłabnięcia żadnego nie zauważyłem [...]. Tempo przez cały czas żywe, momenty zmieniające się jak w kalejdoskopie, na boisku krzyk, śmiech; słowem życie.

Z dzisiejszej perspektywy zaskakiwać może nieco otwartość Hauptmana w kwestii przyznawania się do własnych uprzedzeń, nawet jeśli zostają one potem skonfrontowane z zupełnie inną rzeczywistością. Podobne przekonania prezentował w tamtym okresie dziennik „Robotnik”: w notce informującej o meczach Angielek i Francuzek dodawano protekcjonalnie, że „sport ten, szczęśliwie nie jest uprawiany przez nasze panie, gdyż wymaga prawdziwie męskiej siły i wytrzymałości”. Nazywanie początków kobiecej piłki nożnej „żmudną walką” nie jest przesadą. Także po wojnie, w roku 1947, w „Słowie Polskim” Jan Podoski pisał o meczu kobiet jako o „nie lada sensacji”. Dalej dodawał, że „zawodniczki miały piękne długie nogi i nieskazitelnie uszyte kostiumy. O grze – lepiej nie wspominać”.

Nazywane cyrkiem

Rozwój kobiecej piłki w Polsce nabrał tempa w okresie powojennym, a istotną cezurą była gomułkowska odwilż przynosząca społeczną liberalizację. Pierwszą kobiecą drużyną futbolową Polski Ludowej był katowicki Kolejarz. „Piłkarki martwią się brakiem przeciwniczek”, pisano wówczas w „Gazecie Zielonogórskiej”, na szczęście niedługo później w ślad za górnoślązaczkami poszedł Spółdzielczy Klub Sportowy Czarni Szczecin i to właśnie między nimi – 25 sierpnia 1957 roku – rozegrano pierwszy powojenny mecz kobiecych drużyn piłki nożnej. Potyczka zakończyła się czterobramkową przegraną szczecinianek. Schyłek lat 50. był czasem rozkwitu popularności kobiecej piłki: powstawały kolejne sekcje, a żeńskie drużyny miały coraz więcej rywalek. Kobiety grały między innymi w Ślęzy Wrocław – najstarszym klubie piłkarskim powojennego Dolnego Śląska – Polonii Warszawa, Kolejarzu Opole czy Widzewie Łódź. Rozegrany w 1957 roku mecz ostatniej z wymienionych sekcji z piłkarkami Ślęzy w „Gazecie Robotniczej” został nazwaney nawet „cyrkiem” („uważamy w dalszym ciągu, że nie mają one [mecze kobiet – przyp. red.] nic wspólnego ze sportem”, pisał redaktor Miech). W 1975 roku zaczęto nieoficjalną rywalizację ligową kobiet, a pierwszy finał – starcie założonej cztery lata wcześniej Checzy Gdynia z Zakładami Azotowymi Puławy rozegrane na Stadionie Dziesięciolecia – zakończył się czterobramkowym zwycięstwem gdynianek. Wciąż brakowało jednak ustrukturyzowanej ligi, w której zawodniczki mogłyby oficjalnie rywalizować o tytuł Mistrzyń Polski.

Mistrzynie Polski z ogłoszenia

“Sportowiec”, 1946, fot. Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

„Czy Pani zagra w piłkę nożną?”, brzmiał nagłówek wyjątkowego ogłoszenia na łamach tygodnika „Wiadomości Zagłębia”. Był sierpień 1974 roku, minął niewiele ponad miesiąc od finału męskich Mistrzostw Świata w Niemczech, z których Polacy wrócili z brązowym medalem. Zagłębiowskie czasopismo postanowiło… poszukać chętnych do gry zawodniczek. W ogłoszeniu zacytowano anonimowy list rzekomo nadesłany do redakcji, w którym nastoletnia czytelniczka pyta retorycznie „czy to nie przesada z tym męskim sportem?” i wskazuje, że futbol – tak jak i inne zajęcia – wcale nie musi być jedynie domeną mężczyzn. „Więc może to tylko mężczyźni z wrodzonym sobie egoizmem zarezerwowali ten jeden z najpiękniejszych i najpopularniejszych sportów dla siebie”, pisała nastolatka, zachęcając jednocześnie „Wiadomości Zagłębia” do objęcia przyszłej drużyny redakcyjnym patronatem. Już w kolejnym numerze tygodnika podano nazwiska czternastu chętnych do gry kobiet, które odpowiedziały na apel (były to przede wszystkim mieszkanki Sosnowca), a dwa tygodnie po opublikowaniu ogłoszenia „Wiadomości Zagłębia” chwaliły się aż siedemdziesięcioma pięcioma zgłoszeniami do drużyny mającej przybrać nazwę Zagłębianka. Ostatecznie piłkarek zgłosiło się niemal sto, a redakcja przyznała, że odzew ten był „olbrzymim zaskoczeniem”. Zgłosiła się między innymi Zofia Kilim, późniejsza pierwsza kapitanka polskiej reprezentacji nazywana „Pele w spódnicy”. Opiekę organizacyjną nad tworzonym zespołem kobiecym przejął Klub Sportowy Czarni – i tak powstała żeńska drużyna Czarni Sosnowiec, która stanie się rekordzistką, jeśli chodzi o tytuły Mistrzyń Polski. Do sezonu 2023/2024 zdobyła ich aż trzynaście, co jest pokaźnym osiągnięciem, biorąc pod uwagę, że oficjalna kobieca liga wystartowała w Polsce w sezonie 1979/1980 (sosnowiecka drużyna triumfowała zresztą w inauguracyjnej edycji ligi). Przy okazji trzeciego mistrzostwa Czarnych Andrzej Wasik pisał w „Wiadomościach Zagłębia”: „Szkoda, że rozgrywki w piłce nożnej pań nie mają jeszcze należytej rangi. Jest to wyłączna wina Polskiego Związku Piłki Nożnej, którego działacze traktują kobiecy futbol, delikatnie mówiąc, niepoważnie”. Ale niewątpliwie instytucjonalizacja kobiecej piłki zaczęła na tę rangę pracować. W 1980 roku na popularnym Święcie Trybuny Ludu mecz kobiecej piłki nożnej – między czeską drużyną z Ołomuńca a warszawskim Polamem – uświetnił obchody razem z innymi wydarzeniami sportowymi, jak rajd samochodowy, bieg maratoński, akrobacje na motocyklach czy futbolowy mecz tak zwanych „oldbojów”.

Przez pierwszą dekadę istnienia oficjalnej ligi głównymi rywalkami piłkarek z Zagłębia były zawodniczki wrocławskiej drużyny Robotniczego Klubu Sportowego Pafawag (Państwowa Fabryka Wagonów) założonej w okresie powstawania oficjalnych rozgrywek i rozwiązanej wraz z nadejściem lat 90. Przez dziesięć lat zawodniczki Pafawagu zdołały dwukrotnie zatriumfować w lidze i aż siedmiokrotnie stanąć na drugim stopniu podium.

Wiotkość stawów

“Gazeta Zielonogórska”, 1957, fot. Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa

W historii kobiecej piłki w Polsce jak w soczewce skupiają się wszelkie problemy związane z drogą Polek do uzyskania politycznej i społecznej podmiotowości. Chcąc zdeprecjonować kobiecy futbol, w rodzimej publicystyce używano argumentów pseudonaukowych mających rzekomo dowodzić, że kobiece ciało z przyczyn biologicznych nie nadaje się do uprawiania tego sportu. Odnoszono się również do psychiki, wskazując, rzecz jasna, na utrwaloną dychotomię między bezwzględnym, brutalnym i wytrzymałym mężczyzną a kruchą, subtelną i słabą kobietą. W „Gazecie Robotniczej” cytowano nawet lekarza, który wskazywał na wrodzoną u kobiet „wiotkość stawów” i przekonywał, że… „przyjmowanie piłki na piersi może powodować nawet raka”. Jak widać, również w kontekście piłki nożnej rozwijała się dyskusja wokół napięcia między wrodzonym i nabytym, biologicznym i kulturowym. Ciekawie o utożsamieniu tego, co męskie z tym, co ściśle sportowe pisze socjolożka Honorata Jakubowska w książce Gra ciałem. Praktyki i dyskursy różnicowania płci w sporcie:

[...] kobiety są predestynowane po pierwsze, do takich sportów jak gimnastyka czy łyżwiarstwo figurowe, po drugie – nurkowanie czy długodystansowe pływanie. Ponieważ jednak są to dyscypliny niszowe, powstaje wrażenie, że mężczyźni dominują (fizycznie) w całym sporcie. [...] Wartości męskie są zatem uznawane za wartości sportowe, a wizerunek sportowca to wizerunek mężczyzny.

Jednocześnie Jakubowska sugeruje, że również w kontekście piłki nożnej można by doceniać nie tylko takie jakości, w których wysokie wyniki osiągają mężczyźni (szybkość, siła wynikająca z masy mięśniowej), ale także, na przykład, finezję podań.

Zakazać gry kobietom

To właśnie rok 1957, w którym powstało sporo kobiecych sekcji, a ich mecze przestały należeć do kategorii egzotycznych rzadkości, wzbudził taki opór ze strony dziennikarzy i działaczy wobec kobiecego futbolu. Wtedy też Wojewódzki Komitet Kultury Fizycznej w Katowicach wystąpił nawet z pismem o wydanie zakazu gry w piłkę nożną przez kobiety! Skąd aż taka niezgoda właśnie w kontekście tej dyscypliny? Niewątpliwie musiało chodzić o podzielenie się widzialnością w kontekście najpopularniejszego sportu w Polsce. Jeszcze w roku 1987 na łamach tygodnika „Odgłosy” w reportażu o łódzkiej piłce kobiecej Bogdan Madej pisał odnośnie do przyszłego stworzenia kobiecej Ligi Mistrzyń:

...boję się, że duma męska będzie tu czyniła liczne i różnorodne przeszkody. No, bo co to będzie za wstyd dla panów, jeśli się okaże, że dziewczęta są lepsze i lepiej się plasują na przykład w pucharowych rozgrywkach?

Ale wówczas kobieca piłka nożna właśnie została włączona do oficjalnych struktur Polskiego Związku Piłki Nożnej (stało się to na mocy uchwały z października 1985 roku) i wydawało się, że już żadne protesty, zakazy, wyrazy niechęci nie są w stanie przeszkodzić w jej rozwoju. W tym samym roku rozegrano także pierwszy finał Pucharu Polski Kobiet (turnieju rozgrywanego równolegle i niezależnie od potyczek ligowych), którego triumfatorkami zostały, a jakże, piłkarki z Sosnowca. Potem rodzimy Puchar trafi do nich jeszcze dwunastokrotnie. W 1989 roku na stadionie Górnika Knurów polska reprezentacja kobieca rozegrała swój pierwszy mecz o stawkę – spotkanie eliminacji do Mistrzostw Europy przegrane z Francuzkami 1:3.

Źródła: Piłkarki. Urodzone, by grać, red. A. Drygalski, Z. Walczak, Warszawa 2022; R. Buryta, R. Stefanik, Piłka nożna kobiet w Szczecinie w latach 1957-2007, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2008; archiwalna prasa – Śląska Biblioteka Cyfrowa, Regionalia Ziemi Łódzkiej; H. Jakubowska, Praktyki i dyskursy różnicowania płci w sporcie, Warszawa 2014.

Język Polish

sport

piłka nożna kobiet

czarni sosnowiec