Henryk Siemiradzki, "Taniec wśród mieczów"

Pojawienie się na aukcji w londyńskim Sotheby's "Tańca wśród mieczów" Henryka Siemiradzkiego stało się nie lada sensacją. Niespodziewanie odnalazł się w końcu nie tylko jeden z obrazów zaliczonych do polskich strat wojennych, ale obraz twórcy uznawanego za jednego z najważniejszych malarzy w rodzimej historii, jednego z "trzech wieszczów" malarstwa, obok Jana Matejki i Józefa Brandta.

Siemiradzkiego chętnie widziano w panteonie malarzy narodowych, choć pochodzący z litewskiej rodziny szlacheckiej twórca daleki był od uprawiania historycznego malarstwa zakorzenionego w lokalnej historii. Przeciwnie – Siemiradzki był wzorcowym kosmopolitycznym akademikiem, reprezentantem szkoły przyjmującej podobne oblicza od Petersburga (gdzie zresztą studiował, przez całe życie utrzymywał też bliskie kontakty z carskim dworem) po Paryż. Jedynym obrazem artysty o "polskiej" tematyce był stosunkowo mało znany, niezbyt udany i można powiedzieć – wymęczony presją opinii publicznej obraz "Fryderyk Chopin w salonie księcia Antoniego Radziwiłła w 1829 roku". Siemiradzki zapatrzony był w historię, ale nie nadwiślańską, a śródziemnomorską.

Pozycję kosmopolitycznego akademika umocnił jednak jego dar, który legł u podłoża krakowskiego Muzeum Narodowego – gdy rozmawiano na temat idei utworzenia muzeum w Sukiennicach, Siemiradzki ofiarował na ten cel swoje najsłynniejsze płótno – "Pochodnie Nerona". Dar poprzedziła nieudana sprzedaż – Siemiradzki oferował zakup "Pochodni Nerona" rosyjskiemu carowi za niebagatelną kwotę 50 tysięcy rubli. To jeden z obrazów poświęconych akademickim "wielkim" tematom historycznym, w tym przypadku scenie z dziejów pierwszych chrześcijan, jednego z ulubionych wątków malarza. Równie chętnie malował Siemiradzki także pozbawione tak silnej dydaktycznej wymowy sielankowe kompozycje, przedstawiające wyobrażone życie starożytnych Rzymian i Greków. Antyczne sielanki jednak z perspektywy akademickiej hierarchii wartości nie były jedynie czczymi zabawami – wpisywały się w wizję antyku jako złotego wieku cywilizacji, były pochwałą apollińskiego piękna, do którego zdaniem akademików sztuka powinna dążyć.

Do tego rodzaju antycznych sielanek zalicza się też "Taniec wśród mieczów". A właściwie tańce – wieści o zamieszaniu wokół londyńskiej aukcji wielu mogły wprawić w zakłopotanie. Czy "Taniec wśród mieczów" nie znajduje się przypadkiem w moskiewskiej Galerii Tretiakowskiej? Owszem, ale tylko jeden z nich – Siemiradzki na przełomie lat 70. i 80. XIX wieku namalował cztery wersje kompozycji. Obraz, który trafił na londyńską aukcję, a wskutek interwencji polskiego resortu kultury został z niej wycofany, prezentowany był na wielkiej retrospektywie malarza w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych latem 1939 roku. Wystawa trwać miała do końca września, kiedy jednak w międzyczasie wybuchła wojna, przewieziony został do Muzeum Narodowego, a stamtąd za zgodą władz okupacyjnych odebrany w listopadzie tego samego roku przez jego właścicielkę Annę Szretterową. Jego dalsze losy, aż do momentu pojawienia się na londyńskiej aukcji, pozostają nieznane. Choć został wpisany do rejestru dzieł sztuki 24 marca 1953 roku, nie znaleziono śladów zezwolenia na jego wywóz, stąd podejrzenie, że musiał się on odbyć nielegalnie. Jeśli teza ta się potwierdzi, obraz powróci do kraju.

"Taniec wśród mieczów" w swoich kilku, nieznacznie różniących się między sobą wydaniach (zasadnicze dylematy kompozycyjne rozwiązywał artysta na etapie szkicu, na co wskazuje zachowane w zbiorach warszawskiego Muzeum Narodowego studium kredką) to jeden ze sztandarowych przykładów sielankowego malarstwa Siemiradzkiego, z jednej strony przynależący w pełni do akademickich kanonów, z drugiej jednak ujawniający realistyczne ciągoty malarza. To zresztą znamienne, że to właśnie jeden z obrazów o tym tytule stał się bohaterem aukcyjnego skandalu – sielanki intensywnie produkowane przez Siemiradzkiego od lat 70. XIX wieku stanowiły odpowiedź artysty na zapotrzebowania ówczesnego rynku sztuki, stanowiąc kompilację wszystkich tych motywów, które publiczność, zwłaszcza ta o zasobniejszych portfelach, wywodząca się z rosnącej w siłę burżuazji, najbardziej u niego ceniła. W swoim czasie odnosiły spektakularne komercyjne sukcesy. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom, malarz często powtarzał konkretne motywy, a także całe wybrane kompozycje, cieszące się największym uznaniem. Stąd też cztery wersje omawianego obrazu.

Scena przedstawia nagą dziewczynę w tytułowym tańcu pomiędzy wbitymi na sztorc w ziemię rzymskimi mieczami. Do tańca przygrywa jej grupa trzech kobiet, nieco dalej ucztują i przyglądają się scenie pogrążeni w cieniu patrycjusze. Anegdota jest więc nieco bardziej rozbudowana niż w sielankach ograniczających się do scen wypoczynku nad fontanną czy picia wina w plenerze. Tło architektoniczne jest stosunkowo skromne, choć nie brakuje typowych dla Siemiradzkiego efektownych dekoracji – drobiazgowo odtwarzanych barwnych ornamentów, fragmentów malowideł w stylu pompejańskim czy rozłożonej na kamiennym stopniu tygrysiej skóry. Wyjątkowo dużo tu powietrza, na pierwszym planie dominuje bujna śródziemnomorska roślinność, przez którą przesączają się promienie słońca, w tle rozciąga się zatoka i skąpane w słońcu wzgórza. Z notatek pozostawionych przez syna artysty, Leona, wiemy, że jest to pejzaż z okolic sycylijskiej Taorminy.

Z perspektywy teoretyka i praktyka realizmu, jakim był zacięcie zwalczający przejawy skostniałego akademizmu Stanisław Witkiewicz, Siemiradzki:

Text

pod względem przedstawienia życia jako ruchu i wyrazu zadowala się (...) najogólniejszym szablonem akademicznym, przedrzeźnianym przez pozującego modela.

Jednak dla wielu współczesnych Siemiradzki uosabiał naturalizm. Fakt, korzystał z malarskich wzorników i garściami czerpał z przyjętych konwencji. Ale równocześnie, mieszkając we Włoszech, w rolach starożytnych Rzymian portretował współczesne Włoszki i Włochów, jako scenografię wykorzystywał nie wyobrażone budowle all'antica, a rzeczywistą architekturę starożytnego Rzymu i wykonywał studia w plenerze. W odtwarzaniu szczegółów demonstrował sporą wiedzę z zakresu archeologii. Podobnie jak niektórzy akademicy francuscy, Siemiradzki sięgał więc po możliwości dawane przez studia plenerowe w dążeniu do maksymalnego naturalizmu, choć przepuszczał później rzeczywistość przez filtr akademickiej idealizacji.

Wspomniany Witkiewicz o "Tańcu wśród mieczów" wypowiedział się jednak wyjątkowo pochlebnie, uznając, że to "jedna z najlogiczniejszych kompozycji" Siemiradzkiego. Na tle pozostałych sielanek faktycznie się ona wyróżnia. Przedstawiona scena jest dość nietypowa, jednak przede wszystkim widać tu efekty plenerowych studiów malarza – światło układające się na kolumienkach winnicy, murkach i ciele tancerki uzyskuje wypada niemal równie naturalnie, co w "Altanie" Aleksandra Gierymskiego. Równie mocne przywiązanie do studiów nad światłem można dostrzec w "Łowieniu ryb" ze zbiorów warszawskiego Muzeum Narodowego, jednak w "Tańcu wśród mieczów", grając zróżnicowanymi materiałami i fakturami, Siemiradzki osiągnął pod tym względem pełną wirtuozerię.

Henryk Sienkiewicz pisał, że obraz:

Text

(...) ściąga prawdziwe tłumy. Rzeczywiście jest to przepyszne dzieło. (...) Całość sprawia wrażenie prawie klasyczne; tak spokojne, tak układające do równowagi zmysły i wyobraźnię. Nagość dziewczyny jest nagością posągu, zatem niewinną.

Nie bez powodu podkreślał pisarz "niewinność" nagiej dziewczyny z obrazu. Akt sam w sobie nie był wówczas "godnym" tematem dla malarstwa, a wręcz postrzegany był jako "nieobyczajny" – stąd wielkie poruszenie, które wybuchło gdy Manet przedstawił w Olimpii współczesną prostytutkę, na dodatek bezceremonialnie patrzącą widzowi w oczy. Akt był uzasadniony, gdy stanowił część kompozycji religijnej, mitologicznej lub historycznej. Całkiem wygodnie, zważywszy na to, że były to praktycznie wszystkie rodzaje przedstawień, jakie interesowały akademików. Wystarczyło więc zrzucić dziewiętnastowieczne krynoliny i dorzucić gdzieniegdzie antyczne gadżety, by nagość okazała się w pełni uzasadniona. Paulina Adamczyk w postaciach kobiet z sielankowych obrazów Siemiradzkiego dopatrywała się również znaczeń symbolicznych, wykraczających poza funkcję "ozdobnika":

Text

(...) "idylliczna" kobieta mogłaby mieć związek z motywem źródła życia z uwagi na ich częstą obecność przy wodotryskach i innych ujęciach wody. Kobieta w jego twórczości może stanowić archetyp Matki Natury, która harmonijnie współgra ze światem arkadyjskiej przyrody, stanowi zewnętrzne, wizualne medium rozkoszy obcowania z nią.

W "Tańcu wśród mieczów" udało się więc Siemiradzkiemu pogodzić ogień z wodą – spragnieni naturalizmu rozpływali się nad świetlistością obrazu, oddaniem rozżarzonego południowego powietrza i parującej mgiełki nad taflą morza, ale równie usatysfakcjonowani wydawali się zwolennicy klasycznych wartości. Na tyle, że powielony w czterech kopiach obraz do dziś potrafi wywołać zamieszanie.

akt

akademizm

malarstwo