Henryk Rodakowski, "Portret Włodzimierza Dzieduszyckiego"

"Co za życie w tej twarzy! Co za wyraz w tych oczach!" – zdumiewał się Stanisław Witkiewicz, patrząc na podobiznę Włodzimierza Dzieduszyckiego. W 1880 roku Henryk Rodakowski w wielkim stylu przypomniał krytyce, jak znakomitym potrafił być portrecistą.

W 1877 roku Wydział Krajowy Sejmu Galicyjskiego złożył Henrykowi Rodakowskiemu prestiżowe i doskonale płatne zamówienie. Artysta miał przygotować pierwszy portret do tak zwanej Galerii Marszałków, czyli kolekcji wizerunków przeznaczonej do nowego gmachu sejmowego we Lwowie. Ostatecznie Rodakowski namalował trzy podobizny: najpierw Leona Sapiehy (1878), a potem jeszcze Włodzimierza Dzieduszyckiego (1880) i Jana Tarnowskiego (1889). Pozostałe wizerunki stworzyli Jan Matejko, Henryk Siemiradzki oraz Kazimierz Pochwalski. We wrześniu 1879 roku lwowski korespondent "Dziennika Poznańskiego" donosił:

Hr. Dzieduszycki oświadczył jednak stanowczo, że chce być malowanym przez p. Rodakowskiego i że jemu tylko siedzieć będzie do malowania.

To bowiem marszałkowie sami wybierali swoich portrecistów. Dzieduszycki znał się na sztuce, chętnie utrzymywał kontakty z artystami (między innymi Juliuszem Kossakiem), był kolekcjonerem i mecenasem (na przykład Artura Grottgera). Co więcej, znał prywatnie Rodakowskiego i wysoko cenił jego twórczość. W 1873 roku podczas wystawy powszechnej w Wiedniu, w której organizację był zaangażowany, zadbał o właściwie rozwieszenie obrazów artysty. Potem znajomość szybko się zacieśniła. W 1876 roku Rodakowski sportretował żonę arystokraty, Alfonsynę z Miączyńskich Dzieduszycką. Zachowane listy Dzieduszyckiego świadczą zaś o bardzo serdecznych, wręcz przyjacielskich stosunkach między obiema rodzinami.

Choć nad podobiznami do Galerii Marszałków pracowali różni artyści, portrety wykonywano w podobnej, reprezentacyjnej konwencji. Każdy mężczyzna został ukazany w stroju polskim. Galicyjscy politycy chętnie prezentowali się w tradycyjnym ubiorze szlacheckim podczas ważnych uroczystości, manifestując w ten sposób przywiązanie do wartości narodowych oraz akcentując swobodę polityczną w autonomii galicyjskiej.

Portret pędzla Rodakowskiego ukazuje brodatego mężczyznę w sile wieku (w momencie malowania obrazu Dzieduszycki miał pięćdziesiąt pięć lat) siedzącego w naturalnej pozie, z dłońmi złożonymi na kolanach. Potężna sylwetka, poważny wyraz twarzy i intensywne spojrzenie skierowane w stronę widza – wszystko zdaje się pokazywać siłę charakteru tego człowieka.

"Co za życie w tej twarzy! Co za wyraz w tych oczach! […] Portret ten jest życiem, wziętym z natury i włożonym w ramy. Patrząc na taki portret, nie przychodzą na myśl żadne specjalne kwestie malarskie – patrzy się na żywego człowieka" – zachwycał się Stanisław Witkiewicz, który jesienią 1887 roku oglądał obraz Rodakowskiego na Pierwszej Wielkiej Wystawie Sztuki Polskiej w Krakowie.

Artysta znakomicie oddał także zróżnicowane faktury i kolory różnych elementów stroju szlacheckiego. Energię bijącą od mężczyzny podkreśla głęboka czerwień żupana. Ubiór dopełnia niedbale zarzucona na plecy delia podbita futrem i pas słucki wyszywany złotą nicią. Widać, że mężczyzna czuje się w tym kostiumie doskonale, nie razi sztucznością, nie wydaje się przebrany. "Postać to jakby z Zygmuntowskich przeniesiona czasów, senatorską imponująca powagą" – zwracano uwagę na łamach "Bluszczu" latem 1880 roku, gdy obraz pokazano na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie.

Rodakowski przedstawił Dzieduszyckiego bez charakterystycznego atrybutu władzy marszałka, czyli laski marszałkowskiej – wówczas już elementu symbolicznego, ale dawniej służącej do utrzymywania porządku podczas obrad sejmu (uderzanie w podłogę miało uciszać posłów). W lewej ręce trzyma tylko futrzaną czapę. Pozostali marszałkowie dumnie pozowali z laską w ręku, a niektórzy nawet z szablą u boku.

Być może Dzieduszycki chciał zademonstrować pewien dystans, jaki miał do pełnionej funkcji. W politykę angażował się niechętnie. Marszałkiem był zaledwie rok, gdy w 1876 roku strony polska i ukraińska nie mogły dojść do porozumienia w sprawie wyboru odpowiedniej osoby na to stanowisko. Jedynie jego kandydaturę akceptowały obie strony. Dzieduszycki słynął z demokratycznych poglądów, zainteresowania twórczością ludową (zarówno polską, jak i ukraińską) i hojnego wspierania ważnych przedsięwzięć naukowych czy oświatowych.

Z zamiłowania Dzieduszycki – jeden z najzamożniejszych galicyjskich arystokratów – był przyrodnikiem. Zainteresowania w tym zakresie rozwijał od dzieciństwa, z zapalonego amatora zmieniając się w prawdziwego znawcę muzealnictwa przyrodniczego, cieszącego się uznaniem w kraju i zagranicą. Systematycznie powiększał, opracowywał i katalogował swoje zbiory przyrodnicze, mineralogiczne, prehistoryczne i etnograficzne. W 1880 roku – a więc dokładnie w tym czasie, gdy Rodakowski malował jego portret – stworzone przez siebie Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie oficjalnie przekazał na rzecz kraju. To było dziełem jego życia, nie krótka kariera marszałka, o którą wcale nie zabiegał.

"Portret Włodzimierza Dzieduszyckiego" należy do najlepszych dzieł Rodakowskiego z okresu jego późnej twórczości. Trudno go nawet porównać z pozostałymi portretami marszałków jego pędzla. Podobizna Leona Sapiehy wyglądała według krytyków jak słaby obraz malowany z fotografii. Z przekazu syna Rodakowskiego wiadomo, że sam Sapieha również nie był zadowolony z efektu. Także portret Jana Tarnowskiego nie przypadł do gustu rodzinie marszałka, która rok później powierzyła namalowanie nowego wizerunku Kazimierzowi Pochwalskiemu.

Wiszące w sejmowym budynku portrety z Galerii Marszałków znacznie ucierpiały podczas polsko-ukraińskich walk o Lwów. W listopadzie 1918 roku wiele obrazów zostało zniszczonych: podziurawionych kulami karabinowymi oraz pociętych szablami. Taki los spotkał także portret Dzieduszyckiego. Na archiwalnych fotografiach widać, że płótno mocno rozcięto w dolnej partii. Wkrótce potem cała kolekcja portretów została zabezpieczona w Muzeum Narodowym w Krakowie. W dwudziestoleciu międzywojennym oficjalnie włączono sejmowe dzieła do zbiorów muzealnych oraz przeprowadzono ich konserwację.

henryk rodakowski

malarstwo portretowe

polskie malarstwo XIX w.