Agata Ciastoń, "Na środkowym pasie latem trawa była wysoka"

Autostrada jako dzieło sztuki, intruz, a także labirynt opowieści i obrazów. Zajmując się dolnośląskim odcinkiem drogi A4, autorka przygląda się polsko-niemieckiej historii, archiwom i działaniu ludzkiej pamięci.

"Żyjemy w miastach, naszymi łąkami jest asfalt, naszym gwiaździstym niebem lampy łukowe, naszymi lasami słupy wysokiego napięcia" – pisał Hans Windisch w "Das Deutsche Lichtbild" (1928/1929), przedstawiając założenia "nowej fotografii". Zespołowi nowoczesnych zjawisk występujących w międzywojennej Europie w tej dziedzinie sztuki towarzyszyło pojęcie "nowego widzenia". Zmiana dotyczyła poetyki obrazowania: zerwanie z piktorializmem skutkowało zwrotem ku czystości środków fotograficznych i rozwiązaniom formalnym (na których opierał się konstruktywizm), stawiano na precyzję (mechaniczną dokładność) i ostrość ujmowanego fragmentu rzeczywistości. Podobnie jak w ruchu awangardowym unowocześnienie wiązało się z urbanizacją, industrializacją, umasowieniem kultury popularnej.

W ideę nowej fotografii wpisują się zdjęcia autostrady wykonane w latach 30. XX wieku, które Agata Ciastoń wyszperała z polskich i niemieckich archiwów. Szczególnie kadr przedstawiający z bliska gruby, chropowaty blok betonu ujęty z żabiej perspektywy, mierzony długością ludzkiej stopy przypomina kompozycje diagonalne i przerysowania perspektywiczne Alberta Rengera-Patzscha, autora przełomowej książki fotograficznej, "Die Welt ist schön", zapowiadającej niemiecką Nową Rzeczowość. Zdjęcie pokazujące inwestycję III Rzeszy w literacko-fotograficznej opowieści Ciastoń stanowi przerywnik między ujęciami ludzkich szczątków odsłoniętych podczas modernizacji drogi w latach 90. a niemalże hollywoodzkim obrazem eleganckiej pary stojącej obok mercedesa i spoglądającej z wiaduktu na biegnącą w dole autostradę.

Ta kontrastowa sekwencja zdjęć towarzyszy najmocniejszemu w zbiorze esejowi traktującemu o przymusowych robotnikach i więźniach niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych pracujących przy budowie Reichsautobahn. Publikacja pod poetyckim tytułem "Na środkowym pasie latem trawa była wysoka" pełna jest zwrotów akcji i zmiennych emocji. Nie pozwala wyrobić sobie jednoznacznego zdania na temat asfaltowej drogi z jednej strony ingerującej w środowisko, z drugiej – będącej obietnicą postępu cywilizacyjnego oraz rozwoju komunikacji (także tej międzyludzkiej). Ciastoń wędruje środkiem, poboczem, w poprzek historii, cofa się w czasie, by zweryfikować wyobrażenia faktami. Trafia na opowieści pełne nadziei i ciepłych wspomnień (jak rodzinne pikniki, motocyklowe wycieczki Jadwigi Węglińskiej czy wydłubywanie smoły spomiędzy betonowych płyt) oraz na losy tragicznie przerwane (symboliczne zderzenie samochodu generała Wojska Polskiego i ciężarówki Armii Radzieckiej). Tworzy swego rodzaju niechronologiczną kronikę wypadków z różnymi bohaterami, lecz niezmienną scenografią. Przekonuje, że autostrada jest "labiryntem", portalem czasoprzestrzennym, który sprawia, że:

chaotycznie przeskakuję z pamiętników polskich powojennych osadników do ilustrowanych czasopism z czasów III Rzeszy, a następnie do mapy dróg i autostrad w Polsce z końca lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku.

Gubię się wśród cudzych wspomnień, zatapiam się w nie tak głęboko, że stają się częścią mojej pamięci. Mam wrażenie, że droga robi ze mną, co chce – podróżuję nią w nieznanym kierunku.

Stąd to wrażenie chaosu, fragmentaryczność opowieści. W książce współistnieją dwie równoprawne narracje: każdy miniesej czy dokumentalną impresję literacką kończy odpowiadający im zestaw fotografii. W zasadzie warstwa wizualna broni się sama. Zdjęcia są na tyle interesujące i czytelne – a jednocześnie otwarte na interpretację – że nawet krótkie podpisy pozwalające na umiejscowienie zatrzymanej w kadrze sytuacji w czasie albo informacja o pochodzeniu obrazu (materiały Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, Instytutu Pamięci Narodowej, niemieckie biblioteki i instytucje, archiwa prywatne) dostarczają potrzebnej wiedzy, by ułożyć je w książkę. Zupełnie niezamierzenie tworzą zalążek przyspieszonego kursu historii fotografii: propagandowej, policyjnej, wernakularnej.

Na początku autorka rzeczywiście podjęła się projektu inspirowanego archiwami wizualnymi podwrocławskiego odcinka autostrady A4. W miarę jednak zbierania i czytania fotografii, odtwarzania historycznego kontekstu, szukania informacji o bohaterach lub wykonawcach zdjęć i wsłuchiwania się w ich opowieści koncepcja ewoluowała w publikację. Szczęśliwie, bo jak się okazało, cały zgromadzony w ciągu dwóch lat przez badaczkę materiał cyfrowy przepadł na końcowym etapie pracy nad książką. Ciastoń powołuje się na koncepcję archiwum Jacques’a Derridy, które potrafi "manipulować, skrywać i przekłamywać informacje, tworzyć swój porządek, swoją wersję historii". Przyznaje: "Tymczasem niepostrzeżenie stworzyłam swoje, niewielkie – i padłam jego ofiarą".

Tak skomponowany fotograficzny esej dokumentujący różne wymiary drogi – od dosłownego przedstawienia kolejnych etapów budowy i naprawy po metaforyczną wędrówkę w czasie, przestrzeni i pamięci – aż prosi się o opowieść reporterską. Jednak Ciastoń świadomie zrezygnowała z tej możliwości i zdecydowała się na bardziej swobodną, momentami intymną formę wypowiedzi literackiej. Dzięki temu nie tylko zachowała równowagę między słowem a obrazem i uchroniła czytelnika przez zalewem faktów, lecz także wypracowała własny język – migawkowy w treści, sensualny w formie. Kosztem szczegółowości i przekrojowego podejścia do tematu książka zyskała na płynności.

Teksty mają źródła zewnętrzne, gdy autorka relacjonuje usłyszane bądź wyczytane ze zdjęć historie, a także wewnętrzne, kiedy mówi o własnych przeżyciach, wspomnieniach związanych z podróżą. Praca z archiwum to zawsze praca z pamięcią – cudzą i własną. Te dwie perspektywy doskonale łączą się w fotograficznych ekfrazach usianych między bardziej stonowanymi analizami. Bo mimo dominującej, jednostkowej opowieści w książce znajdziemy historię stosunków polsko-niemieckich, tęsknotę za Zachodem w komunistycznej rzeczywistości, refleksje na temat kamiennego amfiteatru u stóp Góry Świętej Anny (Annaberg) i zwieńczającego go niegdyś hitlerowskiego mauzoleum, a nawet epizod meteorologiczny w postaci "zeszytów śnieżnych" (stare bruliony służące do odnotowywania wysokości pokrywy śnieżnej).

Wydaje się, że Ciastoń ze swoim esejem, w którym bohaterką czyni najdłuższą w kraju autostradę łączącą Zachód ze Wschodem, płynie pod prąd zauważalnej tendencji w polskiej literaturze pochylającej się nad przyrodą i zgubnymi skutkami antropocenu. Może jednak jest to tylko nieoczywiste spojrzenie na tę samą kwestię, poddające refleksji podobne działania człowieka? W końcu Ciastoń pisze o znikających odcinkach autostrady, tak jak Maciej Robert ("Rzeki, których nie ma") czy Filip Springer ("Mein Gott, jak pięknie") opowiadają o znikających rzekach i krajobrazie.

Jaka dzisiaj jest bohaterka książki "Na środkowym pasie latem trawa była wysoka"? Autorka odpowiada:

Wydaje mi się, że A4 jest ciągle gdzieś pomiędzy potężnym propagandowym projektem "Reichsautobahn", transową "freeway" Jeana Baudrillarda, a oswojoną – dawną i nieuczęszczaną – wspominaną z sentymentem "naszą autostradą", jak określają ją mieszkańcy rozrzuconych wzdłuż trasy miejscowości.

Agata Ciastoń
"Na środkowym pasie latem trawa była wysoka"
Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2024
Liczba stron: 264
ISBN: 978-83-67186-22-3