Związki kultury i nauki w polskim Oświeceniu

bankiet_na_dworze_krola_iii_sasa_rep-piotr-mecik-forum-0428518160-s.jpg, default, Bankiet na dworze króla Augusta III Sasa, XVIII wiek, rep. Piotr Mecik / Forum, Związki kultury i nauki w polskim Oświeceniu

#dziedzictwo

Obecny podział na życie kulturalne i naukę zdaje się wykluczać ich współistnienie. Tymczasem w czasach polskiego Oświecenia kultura i nauka były wzajemnie uzupełniającymi się narzędziami sprzyjającymi postępowi a trzymanie pieczy nad postępem kulturalno-naukowym było wpisane w życie towarzyskie magnaterii czasów stanisławowskich.

Mała czarna ma wielkie znaczenie

Niektórzy historycy kultury uważają, że nie byłoby ani historii życia literackiego, ani historii badań naukowych, gdyby nie… kawa. Ten czarny napój znany był w Polsce już w XVII stuleciu, lecz to wiek Oświecenia upowszechnił jego spożywanie i wyniósł na piedestał, czyniąc trunkiem modnym i wyrafinowanym. Literackie uznanie dla kawy zawarł Ignacy Krasicki w "Liście imieniem brata do siostry":

Bogdaj przebywać w osiemnastym wieku! […]

Achilles, Cezar wielcy ludzie byli,

Jednakże kawy z śmietanką nie pili.

Wzrost spożycia kawy był wówczas na tyle znaczny, że nałożono cło na jej import. Oburzyli się na to literaci. Poeta Józef Minasowicz napisał wiersz "Akcyza na kawę", lecz jego żal na tym się nie skończył i wystawił jej poetycki nagrobek:

Krajów ongi korzennych pożytek i sława,

Tu leży od akcyzy zarzezana kawa;

Gorzkie żale po gorzkim trunku nie osłodzi

Pierwszą kawiarnię otwarto w Warszawie w 1724 roku w dworku za Żelazną Bramą na rogu ulic Granicznej i Targowej, lecz większe uznanie klientów zyskała kawiarnia funkcjonująca od 1763 roku na Starym Mieście u zbiegu ulic Gołębiej i Krzywego Koła. W połowie lat 80. XVIII wieku było już w Warszawie prawie tylko samo kawiarni, co… szynkarni z piwem (!), zaś w protokole miejskim z początku lat 90. zawarto informację, że w mieście stołecznym było aż 101 właścicieli kawiarni!

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Półmisek z serwisu sułtańskiego, ok. 1776, Polska, królewska manufaktura w Belwederze, fajans, farby muflowe, złocenia, wł. Fundacja Zbiorów im. Ciechanowieckich w Zamku Królewskim w Warszawie, fot. Maciej Bronarski/Zamek Królewski w Warszawie

Obrazek

Talerz i półmisek z serwisu sułtańskiego, ok. 1776, Polska, królewska manufaktura w Belwederze, fajans, farby muflowe, złocenia, wł. Fundacja Zbiorów im. Ciechanowieckich w Zamku Królewskim w Warszawie, fot. Maciej Bronarski/Zamek Królewsk…

Niewątpliwie spotkania kawiarniane sprzyjały powstawaniu środowiska artystycznego, a co za tym idzie – życia kulturalnego. Istniały już wówczas nieformalne turnieje literackie, a także gabinety literatury, w których przy kawie można było przeczytać gazetę lub nową książkę. Warto więc pamiętać, że klubokawiarnie nie są produktami marketingu XX wieku. Fenomenem XXI wieku nie jest także ideowe powiązanie życia kulturalnego ze środowiskiem politycznym. Z jednej strony właściciele kawiarni mieli swoje określone zapatrywania społeczno-polityczne, a z drugiej zaś – władze polityczne interesowały się i wspierały działania kulturalne. Tak też było w przypadku Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz słynnych obiadów czwartkowych.

Spotkania czwartkowe miały być przede wszystkim literackie. Tyle że życie kulturalne i naukowe polskiego Oświecenia charakteryzowało się tym, że oba te światy przenikały się, a postać króla – jako oświeconego erudyty doceniającego znaczenie kultury – jest pewnego rodzaju figurą spajającą oświeceniowych przedstawicieli kultury i nauki. Czwartkowe "obiady uczone", bo tak też je nazywano, zawiązały się najpierw w Pałacu Błękitnym należącym do mecenasa nauki i sztuki Adama Kazimierza Czartoryskiego (dziś w tym budynku przy ulicy Senatorskiej mieści się siedziba Zarządu Transportu Miejskiego), a na przełomie 1771 i 1772 roku przeniesiono je na Zamek Królewski. Jak pisał znawca tematu, Roman Kaleta, inicjatorem zebrań grona uczonych, które były zalążkiem obiadów czwartkowych, był dość słabo dziś rozpoznawalny Karol Wyrwicz. Głównym zaś kanałem komunikacji ze społeczeństwem stał się dla tego środowiska tygodnik "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" ukazujący się w latach 1770-1777. Przy czym warto pamiętać, że słowo "zabawy" oznaczały w ówczesnej polszczyźnie… prace. Nie chodziło więc tylko o zabawianie czytelników, lecz o edukowanie i upowszechnianie kultury.

Krasicki ignacy portret .jpg — Ignacy Krasicki, rep. Marek Skorupski / Forum

Do grona stałych bywalców obiadów czwartkowych należeli m.in. tacy "uczeni literaci", jak Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Stanisław Trembecki, lecz także: naukowiec Jan Albertrandi, autor podręczników Grzegorz Piramowicz, dyplomata Celestyn Czaplic, astronom, lektor i bibliotekarz królewski Andrzej Gawroński, dyplomata i poeta Wojciech Jakubowski, generał i mineralog Jan Chrzciciel Komarzewski, polityk, filozof i pedagog Michał Mniszech, dyplomata, publicysta i tłumacz Joachim Litawor Chreptowicz, poeta, pedagog i historyk literatury Ignacy Nagurczewski, działacz patriotyczny, publicysta i dramatopisarz Ignacy Potocki, pisarz, pedagog, polityk Józef Wybicki, czy też polityk i prawnik Andrzej Zamoyski. Nie zapominajmy jednak, że istniały także obiady… środowe. Te były przeznaczone dla architektów i malarzy, a bywali tam malarz Marcello Bacciarelli, architekt Dominik Merlini, malarz i rysownik Franciszek Smuglewicz, malarz i pedagog Zygmunt Vogel czy architekt Jakub Kubicki.

Bywalcy obydwu obiadów przyczynili się do rozwoju zarówno kultury, jak i nauki polskiej w dobie Oświecenia, a ich wpływ sięgał jeszcze daleko w głąb XIX stulecia. Łatwo też dostrzec, że zaangażowanie zarówno w rozwój kultury, jak i nauki często dopełniało się w życiorysach wymienionych postaci. Owszem nie wszystkich, lecz warto na to zwrócić uwagę, ponieważ funkcjonujący dziś dość mocny i klarowny rozdział na życie kulturalne i naukę akademicką często zdaje się wykluczać ich współistnienie. W czasach polskiego Oświecenia łatwiej było o uzupełniający się charakter działalności w obu tych obszarach życia społecznego.

Oświeceniowe "talent show"

Tym, co niezmiennie pozostaje kwestią istotną w każdym stuleciu historii polskiej kultury, jest sprawa finansowania kultury i nauki. Głównym mecenatem w czasach stanisławowskich był rzecz jasna król, który roztoczył finansową opiekę: "w nadziei na aktywne uczestnictwo ludzi pióra w dziele wypolerowania języka ojczystego, odrodzenia literatury tudzież oddziaływania w duchu oświeceniowego humanitaryzmu na szlachtę i wyrabiania w niej zaufania do rządów panującego monarchy" ("Słownik literatury polskiego Oświecenia", s. 319).

W XVIII wieku twórczość i – jak dziś byśmy powiedzieli – humanistyka w aspekcie finansowym mogła, choć nie musiała, oznaczać zależności ideologicznej ludzi kultury i nauki. Mimo to, przyczyniając się do rozwoju języka literackiego czy też tworząc nowe podręczniki szkolne, twórcy jednocześnie stawali się agitatorami określonej wizji światopoglądowej, a zatem często także politycznej. Również stronnictwo królewskie, określane wówczas mianem partii patriotycznej, miało jasno określoną wizję propagowanego ideału obywatela Rzeczpospolitej. Jak pokazuje historia kultury: także w tym przypadku ani kawa, ani obiady nie były neutralne ideologicznie.

Per Krafft Starszy, "Portret Stanisława Augusta w kirysie", 1767-1768, olej na płótno, 144 x 106 cm., wł. Zamek Królewski w Warszawie, fot. Andrzej Ring/Zamek Królewski w Warszawie

Jak już wspomniałam, w XVIII wieku kultura i nauka były znacznie bardziej sprzęgnięte ze sobą, aniżeli współcześnie. Wybitni przedstawiciele polskiego Oświecenia byli zaangażowani zarówno w rozwój nauki, jak i kultury polskiej realizowanej w różnych sferach, np. literatury, sztuki, teatru. Jedną z form mobilizujących ludzi nauki i kultury do podejmowania działań na rzecz rozwoju były konkursy. Takie oświeceniowe "talent show" były popularne w całej Europie.

Akademicką praktyką uniwersytetów europejskich było rozpisywanie konkursów w formie pytania, na które mieli odpowiedzieć zainteresowani uczeni. Jeden z najsłynniejszym konkursów prowadziła Akademia w Dijon. Dla przykładu: w 1755 roku pytano o "Zalety prostej kąpieli wodnej", w 1750 roku zaś o to, "Czy postęp nauk i sztuk przyczynił się do zepsucia czy do poprawy obyczajów?" – wówczas to główną nagrodę otrzymał Jan Jakub Rousseau.

Również w oświeceniowej Rzeczpospolitej ludzie pióra – literaci, uczeni, artyści – byli zapraszani do konkursów naukowych i literackich. Czasem chodziło o napisanie najlepszego literackiego upamiętnienia powstania biblioteki Załuskich, czasem o utwór literacki podejmujący zagadnienie kultu Marii Panny, a niekiedy – jak w konkursie ogłoszonym przez Józefa Aleksandra Jabłonowskiego w 1760 roku – o prace w czterech zakresach: matematyki geometrycznej, mechaniki i hydrauliki, fizyki, historii polskiej. Niestety, nikt nie dostał w tych kategoriach nagrody ani wówczas, ani rok później, gdy konkurs powtórzono. Organizowano również konkursy z zakresu geodezji i… ochrony przeciwpożarowej. W 1770 roku biskup Ignacy Massalski ogłosił m.in. taki temat konkursowy: "Jakie nauki należy dawać kmiotkom, tej tak szacownej części naszego społeczeństwa ludzkiego, a tak u nas upodlonej?". Nagrodę otrzymał wtedy Antoni Popławski, wprowadzając na szeroką skalę do polskiej nauki ideę fizjokratyzmu (szkoła ekonomiczna akcentująca znaczenie pracy, rolnictwa i ziemi jako jedynych źródeł bogactwa).

Osobnym typem konkursów były projekty podręczników. Najpierw wydawało je Towarzystwo Literatów w Polszcze (1765-1770), m.in. podręczniki dla Szkoły Rycerskiej, a w kolejnych latach Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych (1775-1792) utworzone przez Komisję Edukacji Narodowej. Wówczas przedstawiciele tego organu zamieszczali w prasie polskiej i europejskiej odpowiedni anons. I tak na odpowiedź dotyczącą projektów podręczników do historii naturalnej, logiki, wymowy (te nagradzane były 50 czerwonymi złotymi), gospodarstwa i fizyki (z nagrodą do 150 czerwonych złotych) Towarzystwo otrzymało 23 zgłoszenia. Jak widać, reklama już wówczas przynosiła oczekiwany skutek!

W czasach stanisławowskich szczególne zainteresowanie konkursami literackimi i naukowymi odnotowywano w kręgach sformalizowanych, tzn. był to czas powstawania wszelkiego rodzaju towarzystw, niekoniecznie od razu stricte politycznych czy masońskich. W Lipsku powstało Societatis Jablonovianae parające się zarówno historią Polski i słowiańszczyzny, jak i tematami matematyczno-fizycznymi czy ekonomią. W Warszawie w latach 1777-1779 działało Towarzystwo Nauk Fizycznych.

Text

Na comiesięcznych zebraniach odczytywano rozprawy, demonstrowano doświadczenia, a nawet wynalazki, w przyszłości towarzystwo zamierzało podjąć działalność wydawniczą i – jak się wydaje – rozszerzyć swój profil o działalność literacko-krytyczną.

Autor cytatu

„Słownik literatury polskiego Oświecenia”, s. 319

Walka przeciw złym tekstom

Czyżby próba poszerzenia działalności o profil literacko-krytyczny wpłynęła na niepowodzenie tego Towarzystwa? Niekoniecznie. Można odnieść wrażenie, że oba typy towarzystw oświeceniowych – naukowe i literackie – miały swoją wewnętrzną dynamikę zależną oczywiście od relacji personalnych, lecz także od zewnętrznej sytuacji polityczno-społecznej. Tak też było z Warszawskim Towarzystwem Krytycznym, które zostało założone przez grono literatów w 1788 roku, aby piórem podjąć walkę przeciw "złym tekstom", a ściślej przeciw: "pośpiechowi w robocie, nieporadzeniu się własnej możności, nieznajomości prawideł, brakowi gustu, a w szczególności bezkarności, gdy i najgorsze pismo nie lękało się krytyki".

Działalność filantropijna tego stowarzyszenia przyciągnęła m.in. Hugona Kołłątaja, Jana Śniadeckiego czy Onufrego Kopczyńskiego. Z czasem instytucja ta stała się zalążkiem formacji politycznej, którą dziś znamy pod nazwą Kuźnicy Kołłątajowskiej. Jak widać, działalność polityczna w tym przypadku zaczęła się od sformalizowania spotkań grupy literatów.

Oświeceniowy rozwój nauki i kultury stymulować miało także przyznawanie medali oraz nagród, jak chociażby np. Nagroda fizyki, Nagroda historii, Nagroda trygonometrii. W 1766 roku Stanisław August Poniatowski ustanowił medal Merentibus (Zasłużonym), który był przyznawany za wybitne osiągnięcia w nauce, sztuce, wynalazczości i przemyśle. Otrzymały go 330 osoby, w tym np. wybitni przyrodnicy Jan Krzysztof Kluk oraz Stanisław Jundziłł, architekt Wawrzyniec Gucewicz, zaś w zakresie fizyki, chemii oraz metalurgii Józef Herman Osiński nazywany "pierwszym polskim elektrykiem", a w dziedzinie literatury Franciszek Zabłocki, komediopisarz i publicysta.

Spotkania nieformalne, mecenat, konkursy, nagrody, medale – wszystkie te inicjatywy miały mobilizować ludzi nauki i kultury do współpracy, konkurencji i rozwoju na rzecz światłej Rzeczpospolitej. Istniała jednak jeszcze jedna instytucja w oświeceniowym życiu społecznym, która przyczyniała się do wzrostu prestiżu ludzi nauki i kultury. Mowa o zjawisku salonów uczonych, literackich, pożytecznych, które spajały w swojej przestrzeni naukę i kulturę.

Nie jest przypadkiem, że instytucja salonu kulturalnego sensu stricto pojawiła się w Polsce na początku panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Oczywiście w okresie stanisławowskim najsłynniejszymi spotkaniami o charakterze salonu były wspomniane już obiady czwartkowe, lecz nie stanowiły one wyjątku i nie były zarezerwowane dla środowiska skupionego wokół królewskiego dworu. Były one zjawiskiem szerszym, choć dla gospodarza lub gospodyni salonu zawsze elitarnym. Jednym z wyznaczników tej elitarności było przenikanie się kultury i nauki: obcowanie z literatami i uczonymi, a także dostęp do kultury i nauki oraz finansowy wpływ na rozwój wybranych artystów oraz wspieranie określonych projektów badawczych. Innymi słowy, trzymanie pieczy nad postępem kulturalno-naukowym było wpisane w życie towarzyskie oświeceniowej magnaterii czasów stanisławowskich.

Thumbnail — Barbara Sanguszko, portret autorstwa Marcello Bacciarellego, 1757, fot. Wikimedia Commons

Jeden z najbardziej znaczących i najciekawszych salonów doby Oświecenia prowadziła Barbara z Duninów Sanguszkowa, niezwykła postać obejmująca swą biografią niemal całe XVIII stulecie (1718-1791). W spotkaniach w jej domu uczestniczył m.in. przyszły król Stanisław Poniatowski, poeta Ignacy Krasicki, lecz także uczeni, jak np. Pyrrhys de Varille, guwerner dzieci magnatki i propagator teatru klasycystycznego. Niewątpliwie, również w przypadku tego salonu – tak jak i w odniesieniu do spotkań kawiarnianych, konkursów czy medali – poza dążeniem do tworzenia, jak dziś byśmy powiedzieli, środowiska elit intelektualnych, ważnym kontekstem pozostawał aspekt polityczny działalności gospodyni domu. Krąg gości wyznaczał określone zapatrywania społeczno-polityczne.

Wyjątkowość salonu Sanguszkowej polega jednak na tym, że jej wsparcie dla świata kulturalno-naukowego sięgało poza kręgi elitarne. Współczesny badacz Marian Butkiewicz, pisząc o Sanguszkowej jako o mecenasce, zauważył:

Text

Przyjmowała gości w swoich posiadłościach w Zasławiu i w Lubartowie, co z czasem pozwoliło stworzyć swoisty salon towarzyski. Zazwyczaj tworzyli go ludzie pióra i działacze oświeceniowi. Oprócz szerokiego grona krewnych i kuzynów, a także bogatych przyjaciół, [było] tam dużo młodych i niezamożnych literatów, którzy nie mieli powiązań rodzinnych. Pobyt na dworze wiązał się z możliwością rozwinięcia swoich talentów poprzez szerokie kontakty towarzyskie oraz pozwalał na korzystanie z dużej książęcej biblioteki. Patronka dawała możliwości osiągnięcia niezależności materialnej poprzez nadawanie dzierżaw w swoich dobrach.

Autor cytatu

„Lubelski Rocznik Pedagogiczny” 2015, s. 108-109

Można przyjąć, że działalność Barbary Sanguszkowej umownie odzwierciedla podejście XVIII-wiecznych elit do kultury i nauki, jako narzędzi postępu, którego zasięg miał wychodzić poza kręgi magnackie. Niesienie światła wiedzy – dziś przez nas nazywane upowszechnianiem kultury i nauki – było priorytetem oświeceniowego manifestu postępu kulturowego. Nie oznaczało ono zerwania z rodzimą tradycją. Bliżej mu było do zachowania ugruntowanej tradycji i poszerzania jej o to, co rozwój kultury i nauki może wnieść dobrego do polskiego społeczeństwa. Była to więc chęć upowszechniania kultury i rozwoju wiedzy zgodna z idealistycznym przekonaniem, że jeśli człowiek wie, co jest dla niego dobre, to właśnie to wybierze. Głównym zadaniem i ambicją intelektualną działaczy Oświecenia było zatem uświadamianie i uwrażliwianie społeczeństwa. Kultura i nauka miały być wzajemnie uzupełniającymi się narzędziami sprzyjającymi temu postępowi.

Czy cel oświeceniowych działaczy został osiągnięty, a kultura i nauka spełniły swoje zadanie? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Wydaje się, że z góry ustalony program jednak dość znacznej modyfikacji wizji obywatela i społeczeństwa, jaki przyjęli adwersarze polskiego Oświecenia, musiał napotkać opór ze strony samych zainteresowanych. Trudno też było uniknąć perspektywy wyższości narzucanego stanowiska, a jak wiadomo, sarmackie społeczeństwo nie miało w sobie zgody na funkcjonowanie pod czyimkolwiek dyktatem, a co dopiero władzy uznającej siebie za wiedzącą lepiej. Ścieranie się tych racji domknął koniec okresu stanisławowskiego – III rozbiór Rzeczpospolitej w 1795 roku – kiedy to sytuacja kultury i nauki zmieniła się diametralnie, a schodząc do porozbiorowego podziemia artyści i uczeni otrzymali już zupełnie inne zadania, aniżeli niesienie światła postępu.

Instytut Adama Mickiewicza włączył się w obchody 230. rocznicy Konstytucji 3 maja organizując wystawę, która odbędzie się w Muzeum Narodowym – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie. Znajdą się na niej wyjątkowe eksponaty, takie jak rękopis Ustawy Rządowej z 1791 czy obraz Jana Matejki „Konstytucja 3 maja” z 1871 roku. W Wilnie pokazane zostaną także portrety wybitnych uczestników Sejmu Czteroletniego i liczne dzieła sztuki związane z epoką stanisławowską.

Otwarcie wystawy planowane jest na 20 października 2021 roku w związku z przypadającą tego dnia rocznicą Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów – uchwalonych przez Sejm Czteroletni szczegółowych przepisów wykonawczych do Konstytucji 3 maja dotyczących relacji między Koroną Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wystawę przygotowaną we współpracy z Zamkiem Królewskim w Warszawie będzie można podziwiać w Wilnie do 16 stycznia 2022 roku.

Język Polish

oświecenie

stanisław august poniatowski

ignacy krasicki