Znaczenie liczb w twórczości Adama Mickiewicza

adam_mickiewicz_portret_mnw_1812.jpg, default, Walenty Wańkowicz, "Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale", XIX w., fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

#literatura

#dziedzictwo

Odwieczna wojna humanistów z umysłami ścisłymi to konflikt równie zaciekły co antagonizm wieszczów i... równie sztuczny. Nie da się bowiem ukryć, że te dwa światy się przenikają i jeden nie istnieje bez drugiego.

Nawet bowiem najwznioślejsza poezja rządzi się sztywnymi regułami, często uwzględniającymi liczenie sylab czy zgłosek. Dotyczy to nawet romantyzmu – teoretycznie najmocniej buntującego się przeciwko zastanym zasadom. Przykładowo najbardziej romantyczny z romantycznych poetów, Juliusz Słowacki, z powodzeniem grał na giełdzie i zajmował się swoimi finansami ze skrupulatnością mogącą zawstydzić niejednego zawodowego księgowego. Dziś jego zapiski stanowią świetne źródło informacji na temat kosztów i warunków życia na emigracji w Paryżu w pierwszej połowie XIX wieku.

Również dla Adama Mickiewicza liczby były czymś ważnym. Bynajmniej nie z powodów finansowych czy rachunkowych, ale dlatego, że wieszcz z Litwy przywiązywał do niektórych z nich szczególne znaczenie, często wynikające bezpośrednio z wydarzeń z jego życia. Pewne liczby nabrały w jego twórczości tak doniosłej wagi, że funkcjonują w polskiej literaturze – a nawet w kulturze w ogóle – w zasadzie niezależnie od dzieł, w których pojawiły się pierwotnie.

Jedenasta księga "Pana Tadeusza" przenosi fabułę epopei z bliżej nieokreślonego okresu w pierwszym ćwierćwieczu XIX wieku w bardzo konkretny okres historyczny – moment przemarszu przez Litwę armii Napoleona zmierzającej na Moskwę. Poznajemy nawet dokładną datę roczną – "Rok 1812". Ta liczba staje się symbolem przejścia z życia "lokalnego", "powiatowego" do "krajowego", "historycznego". Data ta miała szczególne znaczenie w biografii Mickiewicza – nie tylko obserwował on wtedy na własne oczy przemarsz wojsk przez Nowogródek, ale także w tym samym 1812 roku zmarł jego ojciec, Mikołaj. Matka poety, Barbara, musiała samodzielnie zająć się czterema synami, którzy nie weszli jeszcze w dorosłość – najstarszy Franciszek miał wtedy zaledwie 16 lat. Z kolei trzynastoletni Adam niedługo wcześniej, pod wpływem obserwacji pożaru w Nowogródku, postawił pierwsze kroki w poezji. Rok 1812 stał się więc dla niego momentem symbolicznego wejścia w dorosłość, a także odczucia własnego miejsca w świecie i w historii. Pierwsze dziesięć pieśni "Pana Tadeusza" ma w sobie coś z dziecięcej beztroski – brak w nich silniejszego kontekstu historycznego, same wydarzenia mają wyłącznie wymiar lokalny (zajazd), rodzinny lub wręcz osobisty, a ich waga rzadko kiedy wykracza poza zamknięte grono mieszkańców Soplicowa czy wręcz rodziny Sopliców. Dopiero księga jedenasta zmienia charakter całego utworu za pomocą jednej tylko liczby – 1812. Data ta w czasach Mickiewicza budziła oczywiste skojarzenia, zwłaszcza wśród ludzi wychowanych w podobnym środowisku. Stanowiła bowiem kulminację marzeń o odzyskaniu niepodległości przez Polaków przy pomocy Napoleona i jego armii, a także o ostatecznym zwycięstwie nad zaborcami. Klęska pod Moskwą oznaczała również kres nadziei na wywalczenie wolności w walce zbrojnej oraz powolny zwrot ku innym metodom – uważanym niekiedy za niegodne.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Adam Mickiewicz - Dziady część I, II i IV : (komentarz): geneza i zasadnicza myśl utworu oraz dokładna treść, 1925, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

wanda_szmielew_kol_kladka.jpg

Za istotne liczby w twórczości Mickiewicza należy też uznać słynną numerację części "Dziadów". Gdy w drugiej połowie kwietnia 1823 roku w Wilnie ukazał się II tom "Poezyj" Mickiewicza, Walerian Krasiński, zajmujący się kolportażem książki w Warszawie, donosił: "Wszyscy zaś pytają i ja także, dlaczego w »Dziadach« 2-ga i 4-ta część, a 1-szej i 3-ciej nie ma? Czy to »Upiór« ma służyć za pierwszą część, ale gdzie się podziała trzecia?" Sprawę teoretycznie rozwiązało wydanie na przełomie 1832 i 1833 roku III części "Dziadów" i odkrycie w rękopisach poety I części. Skąd jednak tak nietypowa chronologia? Wygląda na to, że sam Mickiewicz początkowo nie planował takiego układu części "Dziadów", a w 1823 roku pierwotnie miały ukazać się cztery części. Karolina Jaenisch przytaczała po latach rozmowę z poetą, podczas której zapytała go, "dlaczego z czterech części »Dziadów« ogłosił tylko dwie", i otrzymała odpowiedź: "Bo odczytawszy dwie drugie, aby je dać do druku, znalazłem je tak nudne i liche, żem rzucił w ogień". Z kolei Leonard Chodźko podał w "Biographie universelle et portative des contemporains", wydanej w Paryżu w 1834 roku, że Mickiewicz opublikował w Wilnie tylko dwie części poematu, "ponieważ cenzura zabroniła włączenia dwóch pozostałych". Zamiast nich włączył do II tomu "Poezyj" wiersz "Upiór" jako swoisty prolog.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Miron Białoszewski jako Pustelnik w przedstawieniu "Dziady", 1961, Teatr Mirona Białoszewskiego (Teatr Osobny), fot. Edward Hartwig/Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Obrazek

dziady_bialoszewski_nac.jpg

Nie sposób dziś ustalić, ile tekst pisany w Dreźnie w 1832 roku ma wspólnego z pierwotną trzecią częścią "Dziadów", z pewnością jednak koncepcja całego poematu zmieniała się na przestrzeni lat. Nie ma też pewności, w jakiej kolejności należy czytać te utwory i czy w ogóle istnieje "prawidłowa" chronologia. Sprawy nie ułatwia fakt, że Mickiewicz miał jeszcze bardziej ambitne plany odnośnie poematu. W autografie części III ofiarowanym Klaudynie Potockiej jej pełen tytuł brzmiał "»Dziadów« część trzecia we trzech aktach", a tytuł "Litwa" odnosił się tylko do pierwszego aktu, a nie całej III części. W późniejszych wersjach pozostał tego ślad – na jej końcu, ale przed ustępem, widnieje tekst "Koniec aktu pierwszego".

Odyniec, przyjaciel poety i autor nie zawsze wiarygodnych wspomnień o nim, zanotował, że akcja pewnych fragmentów III części rozgrywała się w Rzymie, zostały one jednak zniszczone. Mickiewicz planował także w 1833 roku kontynuować "Dziady", o czym wiemy z jego listów do Juliana Ursyna Niemcewicza. W odpowiedzi na jego pochlebną opinię o III części, poeta z Nowogródka wspomniał: "Pochlebiło mi niezmiernie, że odgadnąłeś cel i plan mojego poematu; rzeczywiście mam zamiar objąć w nim całą historię prześladowań i męczeństwa naszej Ojczyzny. Sceny wileńskie są wstępem do więzień petersburskich, katorżnej roboty i posielenia w Sybirze. Przedsięwzięcie szerokie i bogate w przedmioty. Oby tylko Bóg dał natchnienie! W jednej z następujących części wprowadzę niewolnika konfederata, który w zamku petersburskim przesiedziawszy całe życie, doczekał roku 1825 i opowiada towarzyszom więzienie Kościuszki i Niemcewicza. Jeżeli byś mógł, szanowny Panie, udzielić mnie w kilku słowach szczegółów o swoim ówczasowym pobycie w krieposti, bardzo byś mnie uszczęśliwił i moje dziełko ozdobił". Plany te nie doszły jednak do skutku, a niedokończone części "Dziadów" zostały przez Mickiewicza spalone przed wyjazdem do Turcji. Zarazem numeracja i chronologia pozostałych nieco przypadkiem stała się tajemnicą, której nie sposób dziś rozwiązać.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stefan Rogalski, "44", "Księga Tajemnicza", Złoty Róg, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

zloty_rog_44_polona.jpg

"Dziady" zawierają również najbardziej znaczącą liczbę w twórczości Adama Mickiewicza. W V scenie trzeciej części poematu ksiądz Piotr doznaje widzenia, podczas którego widzi ludzi wywożonych na Sybir, a następnie dwukrotnie wspomina o "zbawicielu narodu", którego imię "będzie czterdzieści i cztery". Ściśle mówiąc, Mickiewicz zawarł w tej scenie dwie znaczące liczby – czterdzieści (i) cztery oraz trzy. O ile fragmenty o "trzech stolicach" i "trzech koronach", na których stoi ów "zbawiciel narodu", jak również o "trzech końcach świata", można intuicyjnie odnieść do trzech państw zaborczych, to "trzy oblicza", "trzy czoła" i "trzy źrenice" mają inne znaczenie. W kontekście biblijnym (tym istotniejszym, że widzenie otrzymuje i relacjonuje osoba duchowna) liczba ta oznacza boskość i sacrum, a także pełnię i doskonałość (czy to dlatego ta część "Dziadów" została nazwana trzecią?). Bóg występuje w trzech osobach, według tradycji Jezus nauczał przez trzy lata, a po trzech dniach zmartwychwstał. Gdy dodamy do tego "przebitą prawicę", a więc ewidentną aluzję do zmartwychwstałego Chrystusa, stanie się jasne, że "trzy oblicza", "trzy czoła" i "trzy źrenice" wskazują na boski aspekt owego "zbawiciela narodu".

O ile trójka oznacza w Biblii boskość, to czwórka odnosi się do świata i ogólnie do tego, co doczesne. Z ogrodu Eden wypływają cztery rzeki (Rdz 2, 10-14), świat ma cztery strony, a czas wyznaczają cztery pory roku. Łazarz przebywał w grobie cztery dni (J 11, 17). Z kolei czterdzieści najczęściej łączy się z okresem pokuty, cierpienia i oczyszczenia niezbędnego do uzyskania doskonałości. Potop zakończył się po czterdziestu dniach, tyle samo trwał post Jezusa na pustyni, a naród wybrany mógł wejść do Ziemi Obiecanej po czterdziestu latach. Znany Mickiewiczowi autor, Johann Gottfried Herder, tak interpretował ten ostatni kontekst: "Przez czterdzieści lat czuwał on ściśle nad spełnianiem swych przykazań, owszem może też dlatego musiał lud tak długo na arabskiej przebywać pustyni, póki się po śmierci pierwszego uporczywego pokolenia nowy w zwyczajach tych wychowany lud nie zdołał zupełnie podług nich w kraju swych ojców urządzić". Nietrudno dostrzec analogię pomiędzy ludem wybranym a narodem polskim, który wyczekiwał odzyskania niepodległości. Według tej interpretacji Mickiewicz sugerował, że po okresie "narodowej kwarantanny" nastąpi czas odrodzenia i sacrum. Współcześni łączyli ów fragment z wypadającą w 1834 roku czterdziestą rocznicą insurekcji kościuszkowskiej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Mickiewiczowskie 44", Książnica Polska Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych, 1923, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

mickiewicz_44_polona.jpg

Nie była to jednak jedyna interpretacja. W Apokalipsie świętego Jana wielokrotnie pojawia się liczba 144. Mur otaczając nowe Jeruzalem mierzy "sto czterdzieści cztery łokcie: miara, którą ma anioł, jest miarą człowieka". Na górze Synaj wraz z Barankiem stoi "sto czterdzieści cztery tysiące" wybranych. Niewykluczone, że Mickiewiczowskie "czterdzieści i cztery" nawiązuje do tej apokaliptycznej liczby, wskazując na szczególną rolę narodu polskiego w dziejach świata.

Mickiewicz znał się jednak nie tylko na Biblii, ale także w umiarkowanym stopniu na żydowskiej Kabale. Według gematrii, czyli nauki o liczbowej wartości liter, 40 oznacza literę "M", a 4 – "D". Wiedząc, że w hebrajskim nie zapisuje się samogłosek, mógł próbować zaszyfrować własne imię – Adam. W tym wypadku powinien był jednak uwzględnić jeszcze występujący na początku przydech, alef, o wartości liczbowej 1 – w sumie Adam to 45.

Na koniec warto wspomnieć, że dla filomatów i dekabrystów ważną postacią był Brutus (np. "Przyjaźń, praca wspólna i uporczywa, ćwiczenie się, wytrwałość, młodzież, obywatele, kraj, ojczyzna powinny nam we śnie i na jawie stać nieustannie przed oczyma. Brutusów nam trzeba, nie Antoniuszów" z listu Jeżowskiego do Mickiewicza). Poeta mógł więc nawiązywać do zamachu na Juliusza Cezara w 44 r. n.e. i w zakamuflowany sposób nawoływać do carobójstwa.

Nie wyczerpuje to oczywiście wszystkich możliwości interpretacyjnych, natomiast sam Mickiewicz nie ułatwiał rozwiązania zagadki. W 1844 (!) roku przyznał przed Janem Niemojewskim: "Kiedy pisałem, wiedziałem; teraz już nie wiem". Z kolei podczas prelekcji paryskich próbował przekonywać, że czterdzieści i cztery należy odnosić do Andrzeja Towiańskiego.

"Re-interpretations" to współorganizowana przez Instytut Adama Mickiewicza wystawa z pracami polskich, ukraińskich, japońskich, birmańskich i wietnamskich artystów, która zostanie zaprezentowana podczas Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Osaka Kansai trwającego od 28 stycznia do 13 lutego. W pracach artystów z Polski i Ukrainy znajdą się odniesienia do współczesnego rozumienia romantyzmu i słowiańskości w kulturze polskiej i ukraińskiej. W koncepcji wystawy kuratorzy nawiązują do symbolicznego znaczenia liczby 44. Polskie "cztery" brzmi jak japońskie "śmierć". Nawiązując do romantycznej ludowości, wystawa szuka wspólnych wątków w kulturze polskiej, ukraińskiej i japońskiej.

Język Polish