„Wracam na Liban, do mojego domu”. Juliusza Słowackiego podróż na Wschód

slowacki_69v.-1-2048x1386.jpg, default, Jakob Philipp Hackert, Port w Otranto (1792, Palazzo Reale, Caserta)

Śnieżne pustkowia, kopalnie i lodowe groty — w takich sceneriach rozgrywa się akcja "Anhellego", jednego z kluczowych dzieł Juliusza Słowackiego. Poemat powstał jednak w okolicznościach przyrody dalekich od krajobrazów Syberii.

Wschód wyobrażony

Zanim doszło do wielkiej wyprawy Słowackiego na Wschód, autor "Króla-Ducha" przez długie lata nasiąkał wyobrażeniami na temat miejsc, które przyszło mu w latach 1836–1837 odwiedzić. Z pierwszym zetknął się już w rodzinnym domu, za sprawą ilustrowanej edycji dzieł Homera, spoczywającej na stałe na fortepianie w krzemienieckim domu, w której znalazły się m.in. przedstawienia ruin Baalbeku i Palmiry na terenie Syrii. Zainteresowanie Wschodem zaszczepił poecie na dobre jego przyjaciel z młodzieńczych lat, Ludwik Spitznagel, również poeta, a przy tym orientalista i poliglota. Samobójcza śmierć Spitznagela głęboko wstrząsnęła Słowackim, ale nie zdusiła owych zainteresowań — w rok po śmierci przyjaciela spisał w Wilnie poemat arabski "Szanfary".

Tymczasem idea podróży na Wschód powoli kiełkowała w umyśle poety. W międzyczasie szlak został już mocno przetarty. Do Ziemi Świętej, będącej jednym z głównych celów wyprawy, polscy pielgrzymi wędrowali regularnie już od drugiej połowy XV wieku. Przed Słowackim w tym samym kierunki podążali jednak przede wszystkim inni romantyczni literaci, w tym François-René de Chateaubriand i będący dla autora "Kordiana" istotnym punktem odniesienia Lord Byron. Pierwszy po wojażach z lat 1806–1807 wydał "Opis podróży z Paryża do Jerozolimy", drugi po peregrynacjach od Portugalii po Konstantynopol między 1809 a 1811 rokiem przekuł własne doświadczenia w "Wędrówki Childe Harolda".

Pustynie, grobowce i piramidy

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zenon Brzozowski, „Juliusz Słowacki na koniu”, 1837, fot. Muzeum Literatury w Warszawie

Obrazek

juliusz-slowacki-na-koniu-1540x2048.jpg

Jest 24 sierpnia roku 1836. Słowacki pisze do matki:

Text

"Droga moja! Zdziwisz się zapewne odebrawszy ten list, na wsiadaniu prawie pisany. Wyjeżdżam na wschód do Grecji, do Egiptu i do Jerozolimy – projekt ten, od dawna zrobiony i kilka razy odrzucony przeze mnie jako nadto straszne przedsięwzięcie, przyszedł na koniec do skutku".

Decyzja jest nagła, a jeśli wierzyć poecie, o jej podjęciu ostatecznie zadecydował przypadek — bądź znak z niebios. Wahającemu się pisarzowi wyprawę odradzali Teofil i Hersylia Januszewscy, u których przebywał w Neapolu, ten jednak zdał się na Biblię, otworzoną na przypadkowym wersecie, brzmiącym: "Kościoły azyjskie pozdrawiają was". "Może to droga moja weźmiesz za przesąd, ale wierszowi temu zawierzyłem, i on mię prowadzi w daleką drogę", relacjonował matce.

Text

"Spodziewam się, że ta podróż będzie mi użyteczną [...] Obaczę – nowe kraje, nowych ludzi, będę żył z nimi, będzie mię nosił wielbłąd karawan, pomyślę o śmierci na Grobie Chrystusa. Będę się tam modlił za ty[ch], których kocham, a potem z sercem pełnym pamiątek i obrazów wrócę do jakiej cichej eu[ro]pejskiej samotności", dodawał.

Przed wyjazdem w Europie nie był jednak Słowacki aż tak samotny. Po pobytach w Warszawie, Paryżu i Genewie trafił w 1836 roku do Rzymu, gdzie w ciągu trzech miesięcy poznał całkiem liczną polską kolonię, a przede wszystkim trzeciego z wielkiej trójki polskiego romantyzmu, Zygmunta Krasińskiego, z którym nawiązał głęboką więź. Spędzał z Krasińskim długie dnie i noce, a jego towarzystwo miało dla poety, jak pisał "lekarskie, uzdrawiające skutki". Miesiące przed samą wyprawą spędził z kolei w Neapolu, stamtąd zaś wypłynął na Wschód w towarzystwie nie Krasińskiego, a dawnego znajomego Zenona Brzozowskiego, ziemianina z Podola, od którego zresztą pożyczył na wyprawę pieniądze. Autor "Nie-Boskiej komedii" nie przyjął tego najlepiej – w liście do Adama Sołtana pisał: "Dziwi mnie niepomału, że dupa Brzozowskiego powędrowała do Egiptu".

Ta i inne części ciała Brzozowskiego wraz ze Słowackim powędrowały jeszcze dalej. Obaj w towarzystwie jednego jeszcze kompana, greckiego poety Dionisiosa Solomosa, wyruszyli w drogę z Otranto, skąd dopłynęli na Korfu. W Grecji zwiedzili również Ateny, Patras, Nauplion i Argos, docierając też do leżącego nieopodal tego ostatniego skarbca Atreusza, wówczas mylnie uznawanego za grobowiec Agamemnona, mitycznego króla Argos i Myken, uczestnika wojny trojańskiej i jednego z bohaterów "Iliady". Jako taki właśnie, mykeński zabytek stał się bohaterem napisanego już kilka lat po wyprawie wiersza Słowackiego, a przy tym pretekstem do snucia grecko-polskich analogii:

Text

Mnie od mogiły termopilskiej gotów
Odgonić legjon umarłych Spartanów;
Bo jestem z kraju smutnego ilotów,
Z kraju — gdzie rozpacz nie sypie kurhanów!
Z kraju — gdzie zawsze, po dniach nieszczęśliwych,
Zostaje smutne pół — rycerzy — żywych.

Z Grecji podróżnicy wyruszyli do Egiptu, zatrzymując się w Aleksandrii, gdzie spotkali się z wicekrólem Muhammadem Alim. Płynąc Nilem, dotarli do Kairu oraz zwiedzili pobliskie piramidy. Poeta wdrapał się także na szczyt najwyższej z nich, czyli piramidy Cheopsa. Po kolejnej podróży Nilem Słowacki i Brzozowski w towarzystwie słynnego drogmana Solimana wyruszyli przez Półwysep Synajski do Ziemi Świętej, po drodze odwiedzając klasztor św. Katarzyny, wzniesiony w miejscu, gdzie Mojżeszowi miał ukazać się Bóg w krzewie gorejącym.

Kolejny postój miał już charakter przymusowy, ale dla twórczości poety okazał się paradoksalnie bardziej owocny niż długie podróże po Egipcie i zwiedzanie słynnych zabytków epoki faraonów. W drodze do Jerozolimy podróżni zatrzymali się na pustyni w okolicach miasteczka El Arish, gdzie musieli odbyć dwunastodniową kwarantannę.

Text

"Wymysłem to jest dziwnym Mohameda Ali, że między dwóma swojemi państwami, zaznaczył myślą na błędnym piasku granicę, i pod karą miecza zmusił wolne beduiny rozbijać w tem miejscu namioty i żyć przez dni kilkanaście pod dozorem straży i doktora; inaczej zaś z Egiptu do Syryi dostać się nie mogą", pisał poeta w "Ojcu zadżumionych".

Iście hiobowa historia mężczyzny, któremu tytułowa choroba odbiera żonę i siedmioro dzieci, zrodziła się właśnie w tym miejscu, na kanwie opowieści, którą Słowacki usłyszał od pewnego włoskiego lekarza. Po zakończeniu kwarantanny 2 stycznia 1837 roku poeta dotarł do Jerozolimy. Tam niespodziewanie spotkał dawnego znajomego – Aleksandra Spitznagla, wicekonsula w Jafie i brata tragicznie zmarłego Ludwika, który zaszczepił w poecie wschodnie fascynacje. Równie ważne było inne spotkanie – noc z 14 na 15 stycznia Słowacki spędził w świątyni Grobu Pańskiego dzięki jezuicie, znanemu misjonarzowi, a przy tym archeologowi, ojcowi Maksymilianowi Ryłło.

Text

"Noc u Grobu Chrystusa przepędzona zostawiła mi mocne wrażenie na zawsze. O godzinie 7 wieczór zamknięto kościół – zostałem sam, i rzuciłem się z wielkim płaczem na kamień grobu", pisał do matki.

Także dalsza podróż po najważniejszych punktach w Ziemi Świętej mocno oddziałała na religijną wrażliwość Słowackiego:

Text

"Byłem w Betleem, w Jerycho, w Nazaret... nad Jeziorem Genzeretańskim, gdzie Chrystus mi był przed oczyma. Zdawało mi się, że postać Jego spokojna stoi jeszcze na błękicie fali z głową otoczoną promieniami”, relacjonował.

Spoczynek umarłych

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rysunek klasztoru Betcheszban z "Raptularza wschodniego" Juliusza Słowackiego, fot. domena publiczna

Obrazek

slowacki_00000123-min-1-2048x1359.jpg

Z Ziemi Świętej Słowacki i Brzozowski udali się do Damaszku, a następnie Bejrutu, gdzie ich ścieżki się rozeszły. Towarzysz poety wyprawił się do Turcji, ten jednak nie dał się namówić na wspólną wyprawę. "Nie pojadę do Konstantynopola, bo mnie to miasto niewiele interesuje", stwierdził lakonicznie w kolejnym z listów do matki. Zamiast tego, autor "Króla-Ducha" na dłużej zatrzymał się nieopodal — w ormiańskim klasztorze Betcheszban, leżącym w górskiej miejscowości Ghazir. Poeta we własnych zapiskach tłumaczył jego nazwę jako "spoczynek umarłych", w rzeczywistości jednak oznacza ona po prostu "dom wśród drzew".

Spędził tu półtora miesiąca, odpoczywając, odbywając samotne przechadzki po górach, ale i pracując. Lokalną scenerię notował w rysunkach i akwarelach przedstawiających sam klasztor, zatokę i góry na horyzoncie, a także widoczne na czystym nocnym niebie gwiazdy. Przede wszystkim jednak w spokojnych okolicznościach klasztornego życia w górskim ustroniu zasiadł do pracy pisarskiej. Na wcześniejszych etapach podróży powstało kilka utworów – słynny "Hymn", spisał Słowacki na statku płynącym z Aten do Aleksandrii, podróż przez Egipt zaowocowała "Pieśnią na Nilu" czy "Rozmową z piramidami". Doświadczenia z Ziemi Świętej zostawiły ślady jedynie w listach poety, nie przekładając się na osobne utwory.

W Betcheszban Słowacki rozpoczął z kolei pracę nad "Ojcem zadżumionych", tam także stworzył pierwszą wersję "Anhellego". Pośród zielonych gór, u wybrzeży Morza Śródziemnego, narodził się poemat o niedoli wygnańców na Sybirze, zdradzający w swojej konstrukcji fascynację dantejską "Boską komedią", ale niezupełnie oderwany od libańskiego kontekstu — z zasłyszanych w klasztorze z ust mnichów opowieści zrodziła się jedna z postaci utworu, anielica Eloe.

Ostatni etap podróży Słowackiego trwał wyjątkowo długo — po sześciu tygodniach w klasztorze, kolejne czterdzieści dni zabawił poeta w Bejrucie, w oczekiwaniu na statek płynący do Europy, po tym jak nie zastał w porcie okrętu, którego się spodziewał. Po podróży przez Trypolis i kolejnej obowiązkowej kwarantannie, 11 lipca 1837 roku zszedł wreszcie na ląd w Livorno, kończąc wschodnią wyprawę.

Odnaleźć siebie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strona z "Raptularza wschodniego" Juliusza Słowackiego: notatki, obliczenia i kalendarium podróży, fot. domena publiczna

Obrazek

slowacki_30345677_30344888.jpg

Wziąwszy pod uwagę nagłość decyzji poety o podjęciu trwającej wiele miesięcy dalekiej wyprawy, historycy wysuwali różne tezy co do stojącej za nią motywacji. Pielęgnowana przez lata chęć ujrzenia greckich ruin oraz grobu Chrystusa w Jerozolimie nie każdemu wystarczała za wytłumaczenie. Henryk Głębocki rozwijał hipotezę o potencjalnie politycznym charakterze podróży Słowackiego — wraz z towarzyszami miałby on pełnić rolę emisariusza księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i w jego imieniu prowadzić polityczny rekonesans podczas pobytu w Aleksandrii. Za tą tezą przemawiać miałoby m.in. zawarcie znajomości z wicekrólem Egiptu Muhammadem Alim, ale i dyplomatyczna przeszłość poety, który jako pracownik rządu powstańczego przewoził z Drezna do Paryża i Londynu tajną korespondencję.

Inne badaczki i badacze, jak Barbara Riss i Jan Zieliński, sugerowali jednak, że podstawową motywacją Słowackiego były inne romantyczne podróże, a więc wspomniane wyprawy Chateaubrianda czy Byrona. Podróż jako romantyczna metafora życia mogła być wreszcie odpowiedzią na melancholię i egzystencjalne zwątpienia, jakie targały Słowackim w poprzedzających ją latach — zwłaszcza że dla romantyków dalekie peregrynacje wiązały się nie tylko z poznawaniem kulturowo odmiennych miejsc, ale przede wszystkim z wyprawą w głąb własnej jaźni i poszukiwaniem prawdy o samym sobie. Jak pisał Marcin Leszczyński:

Text

"Juliusz Słowacki jako podróżnik po Egipcie, Ziemi Świętej i Libanie świadom był tradycji romantycznego podróżnictwa i pielgrzymowania i z premedytacją się do niej odnosił. Wiedział też, że inni podczas swoich wędrówek również odnosić się będą do niego jako podróżnika, zbierając anegdoty o Słowackim-wojażerze. Choć jedynie domyślać się możemy skali i głębi wewnętrznych przeżyć Słowackiego podczas wyprawy na Wschód […], to jednocześnie zauważalna jest autokreacja poety na romantycznego wojażera, zorientowanego w konwencjach i odgrywającego pewne role".

Nie bez powodu "Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu" — utwór, który poeta niemal w całości spisał podczas wyprawy, choć nie skierował do druku – przyjmuje postać poematu dygresyjnego, w którym przywoływana jest cała plejada innych autorów, rodzimych i obcych, m.in. Shakespeare, Byron, Dante, Wergiliusz, Homer czy Eurypides.

Mistyk w szatach dandysa

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok na Jerozolimę, rysunek z "Raptularza wschodniego" Juliusza Słowackiego, fot. domena publiczna

Obrazek

slowacki_bez-tytulu-2048x1004.jpg

Podróż pobudziła również dandysowską stronę natury Słowackiego, który po drodze zdążył zakupić różne elementy garderoby, w tym "szkarpetki perskie z różnokolorowej wełny, bardzo gustowne", a powracając do Europy fantazjował: "Ubrany w arabskim płaszczu, siedząc na tureckim dywanie, paląc z wschodniej lulki, będę ranne wizyty przyjmował”. Jednocześnie obce zwyczaje opisywał z zaciekawieniem, bez częstego podówczas w innych relacjach poczucia europocentrycznej wyższości. Szybko zaaklimatyzował się w nowych okolicznościach i przewidywał, że niełatwo mu będzie powrócić:

Text

„Dziwnym będzie bardzo dla mnie przejście z życia wschodniego do zwyczajów europejskich. Widzieć, że znakiem uszanowania nie jest już nakrycie głowy a zdjęcie trzewików, że obrusa nie kładą pod stołem ale na stole, że ludzie nie jedzą palcami, że pozdrawiając kogo nie przytykają ręki do ust i do czoła ani do serca jak w ziemiach arabskich”, pisał do matki w trakcie powrotnego rejsu do Livorno.

Kilka miesięcy po powrocie faktycznie wzdychał z tęsknotą do wspomnień z Libanu:

Text

"Prawda to, co powiadają ludzie wschodni, że kto raz tamtego powietrza zakosztował, to jeżeli może, nazad tam znów powraca, pomimo wszystkich niewygód ciągłej podróży. Tak tam dziwne i lekkie jest życie, że mi teraz Europa ciemną się wydaje. Poczerniały domy, zgęstniało powietrze, na zwierciadło marzeń ktoś chuchnął i zamglił szkło".

Wśród elementów wschodnich kultur fascynujących poetę znalazła się zanotowana przez niego libańska legenda o transpłciowej świętej – Marii, która uważała się za mężczyznę i żyła w grocie między pustelnikami. Jak zwracała uwagę badająca queerowe wątki w biografii i twórczości autora "Króla-Ducha" Marta Justyna Nowicka, także dla samego Słowackiego, zwłaszcza po tzw. przełomie mistycznym kilka lat po podróży, wykraczające poza binarny schemat płci i seksualności androgyniczność oraz aseksualność wiązały się ze świętością. Niewykluczone zresztą, że to właśnie wschodnia podróż, z doświadczeniem nocy w świątyni Grobu Chrystusa na czele, otworzyła przed romantycznym ironistą, jakim był Słowacki u jej początku, drogę do doświadczenia mistycznego.

Legenda o libańskiej świętej, rękopis "Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu" i inne notatki z podróży znalazły się w tzw. raptularzu wschodnim — notatniku pełnym krótkich, nieuporządkowanych zapisków, od wierszy po rachunki podróżne i słowniczek wyrazów arabskich, a także rysunków i akwarel. Dziś jako romantyczne "dzieło otwarte" brulion ten szczególnie interesuje badaczy, zwłaszcza że przez długie dekady wydawało się, że jest on skarbem bezpowrotnie utraconym. Wypożyczony z Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie na wystawę w Krzemieńcu w roku 1939, po wojnie przepadł jak kamień w wodę, aż po siedemdziesięciu latach przypadkowo odnalazł go w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie Henryk Głębocki. Stał się on także jednym ze źródeł dla Agnieszki Papieskiej i Jana Owczarka, twórców opowiadającej o libańskim rozdziale w biografii Słowackiego wystawy, latem 2022 roku zorganizowanej równolegle w dwóch miejscach: w Muzeum Literatury w Warszawie i w klasztorze maronickim św. Antoniego w Ghazirze w Libanie, w celi, gdzie powstawał "Anhelli".

Język Polish

Polski romantyzm