Piotr Graczyk o potyczkach Lema z obcością [WYWIAD]

W poszukiwaniu Innego we mnie. Piotr Graczyk o potyczkach Lema z obcością [WYWIAD]

lem-graczyk, default, Stanisław Lem, fot. Getty Images / Piotr Graczyk, fot. z archiwum prywatnego, W poszukiwaniu Innego we mnie. Piotr Graczyk o potyczkach Lema z obcością [WYWIAD]

#filozofia

Piotr Graczyk – filozof, tłumacz i adiunkt w Instytucie Kultury UJ – w rozmowie z Culture.pl opowiada o tym, jak twórczość Stanisława Lema pozwala myśleć o spotkaniu z obcością: dlaczego Inny tak łatwo staje się figurą zagrożenia i jak literatura pomaga poradzić sobie z lękiem przed tym, czego nie rozumiemy.

Piotr Graczyk jest m.in. autorem książki Warstwy ochronne. Zbiór szkiców o literaturze i polityce. Jak pisała na naszych łamach Karolina Rychter, powstaje w niej swoiste „»laboratorium teorii«, w którym można zestawić ze sobą różne idee, prowadzić dyskusje, obserwować ruch myśli, przymierzać się do rozmaitych interpretacji i wykładni”. W rozmowie z Antonem Marczyńskim Piotr Graczyk pokazuje, że Inny nie jest wyłącznie kimś napotkanym z zewnątrz – równie często okazuje się tym, co obce w nas samych.

Anton Marczyński: W filozofii XX-wiecznej ważnym pojęciem jest pojęcie Innego. Dziś, kiedy napięcia na różnych szczeblach społeczeństwa rosną, to pojęcie staje się jeszcze bardziej aktualne. Kim według Ciebie jest „Inny”?

Piotr Graczyk: Chciałbym zacząć od tego, że najważniejszy rozziew między ogólnym kształtem jakiejś kultury a jednostką przebiega we wnętrzu tej ostatniej. To znaczy, że jesteśmy bytami asymetrycznymi: żyjemy w pierwszej osobie, w tym sensie, że nasze doświadczenia są tylko nasze, inni nie mają do nich dostępu. A zarazem wszystkie narzędzia myślenia o tych pierwszoosobowych doświadczeniach daje nam nasza kultura, czyli to, co nabyliśmy z zewnątrz w formie języka, lektur, spotkań z innymi ludźmi. Doświadczamy samych siebie w pierwszej osobie, ale myślimy o sobie w trzeciej. To znaczy, że o wszystkich treściach, jakie napotykamy w naszym życiu, a więc w końcu także o nas samych, o tym, kim jesteśmy, co powinniśmy czynić, na co możemy mieć nadzieję i tak dalej – myślimy niejako w trzeciej osobie, za pomocą otrzymanych z zewnątrz narzędzi kulturowych. To jest pewnego rodzaju rozziew w nas samych, nieuleczalny, do końca życia. Jest tak, jak gdyby jakieś wielkie trzęsienie ziemi zrobiło w nas samych coś w rodzaju rozpadliny: między nami – pierwszoosobowymi – a naszym światem, trzecioosobowym. Każdy z nas nosi w sobie taką przepaść.

Oczywiście kultura na różne sposoby próbuje ją przekroczyć i zasypać. Może na przykład służyć do tego przyjaźń – w tym sensie, że dostrzegamy w innym człowieku podobną cechę, jaką mamy w sobie, podobną rozpadlinę, podobne poczucie nie dającej się z niczym porównać wewnętrzności. To coś, co Emmanuel Lévinas nazywa w swojej filozofii separacją.

Lévinas używa tego pojęcia w innym znaczeniu niż mowa potoczna.

Sama nazwa wskazuje na to, że w tym fenomenie separacji, z którym każdy z nas przychodzi na świat, zawiera się jakiegoś rodzaju oderwanie od reszty świata, ale z drugiej strony możliwość uznania tego, że po drugiej stronie jest ktoś, kto dla samego siebie również jest postacią pierwszoosobową. Tak bym powiedział, może nie do końca idąc za Lévinasem, bo on w tym miejscu wdaje się w rozważanie o nieskończoności, o wymiarze wysokości dostrzegalnym w twarzy Innego i tak dalej, wyraźnie skręcając w stronę teologii. Natomiast nie idąc od razu w tym kierunku, trzeba powiedzieć, że relacje z innymi ludźmi polegają także na tym, że musimy się w innych domyślać istnienia czegoś takiego, co w nas jest tą wielką, w pewnym sensie niewytłumaczalną katastrofą – bo tak to niekiedy odczuwamy – oddzielającą nas od naszego własnego świata.

To wydaje mi się podstawowe dla zrozumienia fenomenu obcości czy inności w kulturze – że my sami jesteśmy obcy sobie. Że sami doświadczamy zawsze świata z pewnej idiosynkratycznej perspektywy, która nigdy nie jest w stanie całkowicie zgodzić się z perspektywą innych ludzi, którą skądinąd musimy przyjmować za własną, bo jest w naszym języku, w kulturze, w której zostaliśmy wychowani. I w związku z tym przyjaźń, miłość i inne relacje osobowe nie mogą polegać na tym, że tę różnicę w nas samych i w innych zacieramy, tylko raczej na tym, że uznajemy ją w Innym jako równie ważną, równie nieprzekraczalną, jak ta nasza.

A zatem nie chodzi o to, żeby przezwyciężyć obcość i ją zwalczyć, a raczej zdać sobie z niej sprawę?

Nie możemy skuteczne walczyć z obcością w sobie i nie powinniśmy walczyć z obcością w innych. Powinniśmy raczej znaleźć jakiś sposób na to, żeby sobie tę obcość uświadomić i znaleźć taki sposób współistnienia, który dla obu stron może stać się, szczerze mówiąc, jedynym ratunkiem. Jest tak dlatego, że dotarcie do inności w drugim człowieku jest rzadkie i bezcenne, bez tego życie jest pustynią, czymś strasznym.

Ratunkiem dla nas jest dopiero znalezienie takiej osoby, której wewnętrzną inność jesteśmy w stanie dostrzec. Ktoś taki nie jest dla nas tylko tą trzecią osobą, jakąś rzeczą, bo dostrzegamy, że taka osoba ma również w sobie ten sam rodzaj pęknięcia co my.

Doświadczenie lub poczucie obcości w sobie

Potrzebna jest refleksja, jeśli chodzi o siebie samego?

Wydaje mi się, że refleksja niekoniecznie odgrywa tutaj główną rolę. O ile refleksja wyraża się w słowach, w jakimś języku, który odzwierciedla zawsze cechy jakieś kultury, to chyba ona nie wystarczy, żeby uznać istnienie tej przepaści obcości w nas samych. W kulturze istnieje bowiem wiele mechanizmów służących właśnie temu, żeby to poczucie odrębności w nas samych osłabić i ukryć.

Chodzi więc raczej nie tyle o refleksję, ile o jakieś doświadczenie, bezpośrednie odczucie własnej separacji – w gruncie rzeczy oczywiste i towarzyszące nam cały czas. To bezpośrednie doświadczenie jest dla nas samych trudne do zaakceptowania w ramach refleksji, gdyż kultura, której częścią jesteśmy (nawet jeśli głosi wartość indywidualizmu, autonomii i tak dalej), de facto zawsze każe nam negować wyjątkowość i asymetryczność naszego wewnętrznego doświadczenia. Nawet indywidualność, samodzielność, sprawczość i tak dalej są tylko pewnym ideałem kulturowym, każącym nam uznawać się za spójną wewnętrznie część jakiejś większej całości. Boimy się tej inności w sobie – tej przepaści w nas, tej rozpadliny. Nie chcemy jej przyjąć do wiadomości, chcemy jak najlepiej odgrywać role, do których wychowała nas kultura – a te zakładają wewnętrzną spójność i przynależność do większych całości.

Co zrobić, jeśli to się nie udaje? Najłatwiej jest wtedy zadenuncjować obcość w innym! Tak, najlepiej odwrócić uwagę od siebie i krzyczeć: „Łap złodzieja!”, kierując uwagę na inność poza sobą. To znaczy: znaleźć kogoś, kto jest jeszcze mniej zdolny do ukrycia własnej inności niż ja sam – bo na przykład należy do innej kultury albo jakiejś mniejszości w naszej kulturze. Wtedy to na nim może skupić się uwaga kultury negującej inność, to oko szukające różnic jako czegoś złego. I to by była ta droga, która prowadzi do uczestnictwa w rozmaitych nagonkach, na przykład na ludzi, których z jakiegoś powodu uzna się za kozły ofiarne. To również jest narzędzie kultury służące do niwelowania różnic, które zawsze jest niepokojące.

Stanisława Lema potyczki z obcością

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Lem, Kraków, 1971 rok, fot. Jakub Grelowski / PAP

Obrazek

Stanisław Lem, Kraków, 1971, photo: Jakub Grelowski/PAP

Co mogłoby posłużyć za przykład takiego niwelowania różnic?

Myślę, że mam dobry przykład. To znaczy, o ile kultura daje nam narzędzia do myślenia o relacjach z innymi i jakichś próbach przechodzenia między tą pierwszą osobą a trzecią, o tyle jednym z narzędzi, które tutaj są najbardziej przydatne, jest literatura.

Polskim pisarzem, dla którego twórczości kluczowe jest to zjawisko obcości jako czegoś, do czego ostatecznie nigdy nie możemy dotrzeć, a zarazem czegoś, co jest w nas samych bardzo głęboko zawarte, jest Stanisław Lem. Był on pisarzem kontaktu z absolutną obcością i to ona jest jednym z głównych tematów jego twórczości. Jego wybory formy literackiej – a przecież posługiwał się tak formą powieści, jak opowiadania czy bajki – w gruncie rzeczy zawsze służyły temu, by tę sprawę obcości jak najlepiej zbadać. Tak było od samego początku jego twórczości. Widać to na przykład w jego niedawno wznowionej, wczesnej powieści, która nazywa się Wśród umarłych. To druga część trylogii pod tytułem Czas nieutracony. I jest to książka wstrząsająca.

Wydaje mi się, że jest to jedna z jego mniej znanych pozycji.

Lem przez długi czas – do końca życia właściwie – nie pozwalał na jej wznawianie. I można zrozumieć, dlaczego. Napisał ją w latach pięćdziesiątych, w czasach stalinowskich, gdy cenzura była wyjątkowo ostra, a Lem był pisarzem młodym, debiutującym, któremu zależało na publikacji. Wśród umarłych mówi o czasach wojny, a ten temat był dla rządzących bardzo ważny. Lem zdecydował się pójść na ustępstwa wobec narracji narzuconej przez władze. W związku z tym mamy tutaj na przykład portrety przedstawicieli podziemia: Akowcy przedstawieni zostali negatywnie, jako nieodpowiedzialni, zadufani w sobie, myślący w sposób nierealistyczny i anachroniczny, za to komuniści ukazani są niemal jak anioły. Jeśli więc chodzi o przedstawienie stosunków politycznych, w tej książce mamy do czynienia z wymuszoną przez cenzurę stronniczością, mówiąc delikatnie.

Jednocześnie ta książka jest w twórczości Lema pod wieloma względami wyjątkowa. Na przykład jej akcja dzieje się w mieście, którego nazwa nigdy nie pada. Nie mogła być wtedy wymieniana, ale każdy, kto zna topografię tego miasta, natychmiast orientuje się, że chodzi o Lwów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ulica Legionów we Lwowie, fot. Marek Münz/Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

munz_marek_1872-1937_ulica_legionow_we_lwowie_1r_5e6c8aa9-b663-412c-9107-ac6819d7bdcd.jpg

No tak, przecież w czasie okupacji niemieckiej Lem był we Lwowie.

I to właśnie Wśród umarłych, spośród wszystkich jego książek, w największym stopniu zbliża się do opisania tego, co Lem podczas okupacji we Lwowie przeżył. To temat, którego autor w późniejszej twórczości nie chciał poruszać wprost, choć wydaje się, że aluzje do tych wydarzeń w zawoalowanej formie można znaleźć w jego prozie w wielu miejscach.

Lem, który był Żydem, doświadczył rzeczy przerażających, ukrywając się we Lwowie podczas wojny. Omal nie został zabity podczas wydarzenia, które miało miejsce na początku okupacji niemieckiej na ulicach Lwowa. Niemcy oczyszczali z ciał zabitych byłe więzienie NKWD w Brygidkach, wykorzystując do tego schwytanych na ulicach Żydów, równocześnie organizując na ulicach miasta pogrom. Dwudziestoletni Lem pracował przy wynoszeniu zwłok w piwnicach Brygidek, gdzie Niemcy nie wchodzili, bo trudno tam było oddychać z powodu rozkładających się ciał – być może tylko dlatego wyszedł z tego cało. Takie były doświadczenia Lema, które leżą u podstaw książki "Wśród umarłych". Jest to książka, w której jednym z głównych tematów jest Zagłada Żydów.

Jeden z bohaterów, Polak, którego znamy z wcześniejszej części tej trylogii, Szpitala Przemienienia, zostaje wzięty za Żyda i podczas wywózki do obozu zagłady wciągnięty do wagonu. Na progu komory gazowej, ze względu na urzędową drobiazgowość niemiecką, zostaje jednak zidentyfikowany jako Polak, dzięki czemu do gazu nie trafia. To scena, w której mamy do czynienia z jakimś niesamowitym dramatem pierwszoosobowej odrębności, a zarazem całą moralną wieloznacznością tego dramatu. Z jednej strony – bohater dzieli doświadczenie tych, którzy są w brutalny sposób mordowani. Staje się na moment jednym z nich. Z drugiej strony – robi jednak wszystko, żeby do końca nie przeżyć razem z nimi ich losu. Nie odkrywa w sobie patosu współuczestnictwa w męczeństwie, chociaż w kulturze taki motyw jest premiowany. Robi raczej wszystko, żeby samemu przeżyć, żeby pokazać decydującym o selekcji mordercom, że nie jest jednym z tych, którzy mają zostać zabici.

Matematyka jako metafora obcości

Inny bohater jest w powieści Lema matematycznym geniuszem. I ta jego inność również w tym się wyraża, że ów człowiek ma dostęp do świata matematyki, który jest pozajęzykowy w potocznym sensie: nie zawiera odniesień do zwykłych doświadczeń, nie jest tak zdeterminowany kulturowo i historycznie jak języki codzienne, które zawsze są też językami narodowymi.

Matematyka w tym sensie jest czymś zupełnie innym…

Wydaje się, że Lem dlatego był tak zafascynowany nauką, że widział w naukowcach wysłanników ludzkości, którzy zmagają się z całkowitą obcością wyposażeni w narzędzia matematyki, która sama w sobie ma rys obcości względem każdej konkretnej historycznej ludzkiej kultury. Jest uniwersalnością, ale nie ludzką, tylko raczej jakoś pozaludzką siłą myślenia za pomocą środków już właściwie człowiekowi obcych. Dotyczy to zwłaszcza samych matematyków, których Lem zawsze podziwiał. Co nie znaczy, że to narzędzie matematyczne faktycznie pozwala nam dosięgnąć obcości. Ono również nie może podołać temu zadaniu.

Dobrym przykładem ujęcia tej kwestii przez Lema jest inna jego książka, której bohaterem też jest matematyk: Głos Pana. To dużo późniejsza powieść, z lat sześćdziesiątych, gdzie mamy bardzo podobne myśli na temat matematyki. I Głos Pana to też jest książką o inności. Fabuła powieści mówi o tym, że naukowcom udało się wychwycić coś, co można rozumieć jako zaszyfrowany komunikat od pozaludzkiej cywilizacji, który zdołali odłowić w szumie kosmicznym. Znaleźli tam sekwencję, która się powtarza, więc pewnie to jest jakiś istotny przekaz, ale nie umieją go odszyfrować w całości, nie wiedzą nawet, czy został nadany świadomie.

Otóż można twierdzić – ja jestem skłonny tak interpretować nie tylko te dwie jego powieści, lecz także całą twórczość – że takim komunikatem dla Lema jesteśmy my sami. Nasze życie jako odseparowane w sobie od innych jest takim komunikatem wysłanym skądś, przez kogoś. I nawet nie wiemy, czy został przez kogoś napisany świadomie, co tak naprawdę znaczy i co nieodkrytego jeszcze w sobie zawiera. Mamy w sobie nie dającą się odszyfrować inność.

Ciało, świadomość i nieświadomość – które z nich jest „mną”?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Lem w swoim domu, Kraków, 1960, fot. Piotr Barącz / PAP

Obrazek

Stanisław Lem w swoim domu, Kraków, 1960, fot. Piotr Barącz /PAP

Czym jest ta inność w sobie?

Ta inność w sobie, tak jak ja to rozumiem, jest wielowymiarowa. Na czym polega inność we mnie? Chociażby na tym, że jestem swoim ciałem, a jednocześnie to moje ciało zachowuje się w sposób, którego mogę nie chcieć i którego nie rozumiem.

Ono jest dla mnie samego takim zjawiskiem, jak u Lema ocean na planecie Solaris albo właśnie ten kosmiczny szyfr w Głosie Pana – moje ciało, a może nie tylko ciało, może także mój umysł, moja nieświadomość, a może nawet to, co nazywam swoją świadomością. Ona także jest taka a nie inna bez mojej wiedzy i zgody. Po prostu jakaś jest, a ja muszę się z tym pogodzić. Nie mam wyjścia, prawda?

Wydaje mi się, jakbym był w stanie kontrolować samego siebie, mówić to, co chcę, myśleć to, co chcę. Jednak w gruncie rzeczy te tak zwane „świadome” procesy są tylko dosyć cienką warstwą przykrywającą procesy, które są nieświadome, które dokonują się niezależnie od wszystkiego, co nazywam swoim „ja” – a które w rezultacie dają mi doświadczenie pierwszoosobowe, asymetryczne, którego nie dzielę z nikim innym.

Kim w takim razie jest „ja”? Już nie możemy powiedzieć, że to „przebłysk świadomości”?

Mówienie o świadomości i nieświadomości podlega jakiejś dialektyce. W gruncie rzeczy nie wiemy, które z tych dwóch określeń mówi o mnie, a które – o jakimś obcym, ale warunkującym mnie procesie. Mógłbym powiedzieć, że „ja” to jest świadomość, a ten „obcy we mnie” to nieświadomość. Ale z drugiej strony może być odwrotnie.

Może być tak, że moja świadomość jest zaludniona przez pojęcia, które są mi dane przez kulturę. Ona jest tym obcym. A ja, moje ciało, to, co czuję, mój ból – to wszystko, co nie jest pojęciowe, nie jest językowe, w tym sensie nie jest w mojej świadomości, tylko jest czymś, co ją warunkuje – jest mną.

O to chyba chodzi, że jeżeli zaczynamy się zastanawiać nad swojskością i obcością w nas samych, to nie jesteśmy w stanie ustabilizować tej opozycji. Ona zawsze okazuje się wymienna, odwracalna. Ona zawsze działa w obie strony. Ja dla siebie jestem zarazem mną i obcym; to, co we mnie jest mną, jest mi obce, a to, co jest mi obce, jest mną.

Jest nawet tak, że ja sam jestem obcy sobie, a ktoś inny może być mi czasem bliższy niż ja sam. Mogę kochać na przykład swoje dzieci bardziej, niż kocham siebie. To już nie jest przykład z literatury, ale z życia codziennego; rzecz znana właściwie każdemu rodzicowi w pewnych momentach życia.

Czy to właśnie w miłości zacierają się różnice?

O miłości rodzicielskiej przed chwilą mówiliśmy, ale jest też miłość romantyczna, która wydaje się zmierzać do pełnego zjednoczenia kochanków. Tak jest przynajmniej w jakiejś fazie miłości – tej bardzo gwałtownej, początkowej. Tam zaciera się różnica między tobą a mną. Między „ja”, między pierwszą osobą a trzecią.

A gdzie w tym wszystkim miejsce na drugą osobę? Jej w ogóle nie uwzględniasz?

W drugiej następuje to spotkanie, można powiedzieć. Ale pozostaje pytanie, czy właśnie w tym spotkaniu dochodzi do zniwelowania tych różnych „ja”, różnych odrębnych pierwszoosobowości, które spotykają się w tym miejscu, w drugiej osobie. Czy jednak te odrębności zostają zachowane? Mam właśnie wrażenie, że w miłości romantycznej nie do końca to się dzieje, ale sam ten moment jedności jest nietrwały, być może wręcz iluzoryczny. Tu można iść za innym pisarzem, a mianowicie Milanem Kunderą, który pisał o „śmiesznych miłościach” – takich, w których poczucie jedności zawsze jest pewnego rodzaju iluzją i wynikiem nieporozumienia. Jeżeli miłość romantyczna ma być trwała, to musi również być przyjaźnią po pewnym czasie. Natomiast w przyjaźni chyba od samego początku o to chodzi, żeby uszanować odrębność drugiej osoby.

Język Polish

filozofia

literatura

Lem Stanisław