Teatr Świetlny "Słońce" – przedwojenny multipleks | Artykuł

Teatr Świetlny "Słońce" – przedwojenny multipleks

teatr swietlny slonce poznan 1928 polona 89844743-2.jpg, default, Teatr Świetlny "Słońce", fot. Polona.pl

Dziesiątki koszy z chryzantemami tworzyły scenografię uroczystości, na której znalazła się cała poznańska socjeta. We wtorek 20 grudnia 1927 roku o godzinie 14 otworzono największe w ówczesnej Polsce kino – Teatr Świetlny "Słońce" mogący pomieścić ponad półtora tysiąca widzów.

Burze oklasków

Program Teatru Świetlnego "Słońce", fot. Polona.pl

Notkę raportującą wydarzenie umieścił kolejnego dnia na swoich łamach "Kurier Poznański", wspominając "liczny udział najwybitniejszych osobistości Poznania". Okazałe kosze z kwiatami nadesłane zostały właśnie przez znamienitych gości i przyjaciół właściciela "Słońca" – Stefana Kałamajskiego, poznańskiego kupca i przedsiębiorcy zajmującego się galanterią i tkaninami. Jego pomysł na otwarcie teatru świetlnego – jak w owym czasie zwykło się nazywać kina – zrealizowany został w budynku wzniesionym w podwórzu kamienicy przy Placu Wolności 6. (Rok później przedsiębiorczy Kałamajski otworzył również zatrudniającą kilkaset osób farbiarnię parową i pralnię chemiczną "Barwa" w Mosinie, jednym z najstarszych wielkopolskich miast). "Wreszcie wyszedł na estradę powitany burzą oklasków", pisano w "Kurierze…". Przemawiał ponoć długo, a jego mowę co rusz przerywał aplauz. Uroczystość uświetniła prezentacja "Bajki" Moniuszki w wykonaniu orkiestry pod batutą Wincentego Kulczyńskiego. Siedemnastoosobowy zespół tworzył oprawy muzyczne w "Słońcu" do momentu narodzin kina dźwiękowego.

Pierwszy pocałunek w polskim kinie

"Zew morza", reż. Henryk Szaro, nz. Maria Malicka, Jerzy Marr, 1927, fot. Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

W "Dzienniku Poznańskim" opublikowano z kolei reklamę o treści: "Kto kocha polskie morze / kto kocha Poznań / kto kocha sztukę / Ten pospieszy w tym tygodniu do Teatru Świetlnego »Słońce«. Już otwarty!!!". Dlaczego reklamę skierowano do miłośników morza i co ma wspólnego Bałtyk z Poznaniem? Otóż inauguracyjną projekcją w "Słońcu" był film Henryka Szary, "Zew morza", świeża produkcja kina niemego, której premiera odbyła się ledwie dwa miesiące wcześniej i która określana jest jako "pierwszy polski film morski". Jego rekonstrukcji dokonano w 2013 roku, bazując na dwóch odnalezionych kopiach (zachowało się 2218 z 3200 metrów taśmy; film znajduje się w dostępnych bezpłatnie cyfrowych zbiorach Repozytorium Cyfrowego Filmoteki Narodowej). "Zew morza" był adaptacją scenariusza dramaturga i powieściopisarza Stefana Kiedrzyńskiego i przedstawiał historię Stacha, który podąża za marzeniem o zostaniu marynarzem i przeżywa romantyczne perypetie. Krzesimir Dębski – autor muzyki do zrekonstruowanej wersji filmu Szary – w jednej z rozmów przypomniał, że w "Zewie morza" pojawiają się nie tylko bardzo wówczas nowoczesne ujęcia z lotu ptaka, obrazy ze wzniesionego niedawno Portu w Gdyni, ale także prawdopodobnie pierwszy w historii polskiego kina pocałunek w usta.

Pół miliona widzów

Rok po otwarciu kina Kałamajskiego w dwutygodniku filmowym "Srebrny Ekran" promowano je jako "Najwytworniejszy Teatr Świetlny w Polsce". Instytucja przy placu Wolności miała zapisać się w świadomości ówczesnych miłośników dziesiątej muzy jako miejsce ekskluzywne, na każdym polu wyjątkowe, wyprzedzające w swoim szyku inne rodzime kina. Biuletyn "Słońca", opublikowany cztery miesiące po inauguracyjnej projekcji filmowej, określa je jako "najpopularniejszy pałac sztuki filmowej w Polsce", miejsce "zbudowane kosztem miljonowym, urządzone z przepychem i komfortem europejskim" – peany na cześć kina miały zachęcić do wizyty tych, którzy przybyli z całego kraju na rozpoczynające się wówczas Targi Poznańskie. W biuletynie czytamy, że w ciągu czterech miesięcy od otwarcia "Słońca" odwiedziło je aż pół miliona osób! "Podziwiajcie tę nową, wspaniałą świątynię dziesiątej muzy, w której codziennie na srebrnym ekranie wyświetla się największe arcydzieła filmowe, w której codziennie tysiące mieszkańców naszego miasta przeżywa pasma wrażeń subtelnych i pięknych", zachęcali włodarze kina. Trzeba przyznać, że strategie promocyjne "Słońca" były niekiedy dość spektakularne: mieszkanki i mieszkańcy Poznania o istnieniu tej "wspaniałej świątyni" dowiedzieć się mogli nie tylko z opiewających ją biuletynów, ale także z… ulotek zrzucanych z przelatujących nad miastem samolotów. Podobno do części druków dołączone były bezpłatne bilety na seanse.

Sto ton

Kino "Słońce" w Poznaniu, fot. audiovis.nac.gov.pl

"Słońce" o łącznej powierzchni ponad dwa i pół tysiąca metrów kwadratowych powstało w miejscu po kinie "Pałacowym", którego rozbiórkę rozpoczęto 2 maja 1927 roku. W procesie budowy balkonu w sali projekcyjnej "Słońca" postawiono na żelazne konstrukcje – łącznie dziewięć elementów o łącznej wadze blisko stu ton (!) – dzięki czemu można było uniknąć opierania go na zasłaniających ekran filarach. We wnętrzach zainstalowano klimatyzację napędzaną elektrycznie, a w całym kinie użyto łącznie 27 kilometrów izolowanych przewodów. Sufit ozdabiało wielkie słońce złocone przez firmę znanego międzywojennego stolarza Stefana Petlińskiego. W korytarzach i poczekalni kasowej zastosowano prawdziwy marmur, a na schodach jego imitację. Fotele teatralne dla "Słońca" wykonał noworadomski oddział słynnego koncernu Thonet-Mundus (Michael Thonet był pionierem przemysłowej produkcji drewnianych mebli giętych i autorem jednego z najbardziej ikonicznych projektów meblarskich, jakim jest gięte krzesło nr 14). W kinie Kałamajskiego znalazły się także pierwsze w Polsce organy pneumatyczno-elektryczne "naśladujące wszelkie instrumenty orkiestralne i wszelkie głosy natury" wykonane przez najstarszą w kraju fabrykę specjalizującą się w budowie organów – firmę założoną przez Hugona Biernackiego, a po jego śmierci (notabene założyciel zginął tragicznie w trakcie budowy organów w 1884 roku) prowadzoną przez jego syna Dominika. Wyjątkowe w skali kraju organy kinowe imitowały między innymi kukułkę (dzięki dwóm małym piszczałkom), świergot ptaków (dwadzieścia sześć rozstrojonych piszczałek) czy karabin maszynowy zbudowany z mieszka, pałeczki i rezonatora.

Wszyscy się spisali, od właścicieli firm, aż po robotnika, wszyscy pracowali z natężeniem, czy to w dzień, czy w nocy, a efektem ich wysiłku jest olbrzymi gmach, który stanął w rekordowym jak na Polskę czasie, bo zaledwie po sześciu miesiącach, przyczem podkreślić należy strajk budowlany, który na długich sześć tygodni przerwał prace.

– pisano w biuletynie promującym "Słońce" przy okazji Targów Poznańskich.

Reklamy na diapozytywach

"Magiczna legitymacja wprowadza mnie do wnętrza", pisał tajemniczy dziennikarz ukryty pod pseudonimem "w.binek", który na łamach "Nowego Kurjera" opisał swoją wizytę w "Słońcu" w roku 1938. Tekst jest barwnym fragmentem literatury, która portretuje poznańskie kino jako miejsce niezwykłe, nieomal fantastyczne. Autor ucieka się nawet do pompatycznych metafor, nazywając kino "Królową", a film "Królem" (w ramach tej poetyki seans staje się "audiencją u Królowej"). Opis wizyty w operatorni "Słońca" to cenny dokument świadczący o wysoce rozwiniętej technice tego miejsca, którą zresztą nazywa autor jedną z najlepszych w Polsce. Dość powiedzieć, że dwa aparaty projekcyjne kina kosztowały 150 tysięcy złotych, a w budynku zamontowano 3600 żarówek zasilanych mocą własnej, wewnętrznej elektrowni. Artykuł z "Nowego Kurjera" to przykład archiwalium, które przypomina, że rzeczywistość sprzed stu lat niekoniecznie jest radykalnie inna od obecnej: autor pisze na przykład o wyświetlanych przed seansem reklamach. Obrazy projektowane były poprzez diapozytywy, a muzyka do reklam odtwarzana z gramofonu. Właściwy pokaz rozpoczynał się wraz z trzecim dzwonkiem.

Dyszy polskością

Sala Teatru Świetlnego "Słońce", fot. Polona.pl

Ten pokaz zapowiadano jako "największą sensację artystyczną Poznania". Dziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości świętowano w "Słońcu" premierą "Pana Tadeusza" według koncepcji Ryszarda Ordyńskiego, reżysera i scenarzysty współpracującego wcześniej z berlińskim Deutsches Theater i nowojorską Metropolitan Opera. "Poemat zrealizowano z wielkim pietyzmem, z niebywałym nakładem kosztów, z udziałem wszystkich najpierwszych artystów teatrów polskich i tłumów statystów", chwalili się przedstawiciele kina w jednej z broszur. Rzeczywiście "Pan Tadeusz" Ordyńskiego cieszył się w Poznaniu wyjątkową popularnością, organizowano dodatkowe pokazy dla dzieci i młodzieży w godzinach przed i popołudniowych, a do "Słońca" przyjeżdżały także wycieczki z placówek edukacyjnych na prowincji. Relację zza kulis premierowego pokazu, który odbył się 10 listopada opublikowano w porannym wydaniu "Kuriera Poznańskiego" – dyrektor kina w rozmowie z dziennikarzem stwierdził, że film Ordyńskiego to "pierwszy monumentalny film polski", który "aż dyszy polskością". Pierwszą poznańską projekcję "Pana Tadeusza" poprzedziło wystąpienie Emila Zegadłowicza, jednego z najpłodniejszych, ale i najbardziej skandalizujących poetów międzywojnia.

Wyjątkowa historia Teatru Świetlnego "Słońce" kończy się w roku 1945. Ten najjaśniejszy bodaj punkt na międzywojennej mapie polskiej infrastruktury kinematograficznej zamienił się wówczas w ruinę wskutek ciężkich walk prowadzących do zniszczenia ponad połowy miasta, w tym niemal całej zabudowy staromiejskiej.

Źródła: A. K. Bigosiński, "Muzyczne tajemnice Poznania – kino Słońce i jego wyjątkowe organy", Przegląd Archiwalno-Historyczny, tom VII, Poznań 2020; A. Łysakowska, "Między kinem a polityką. Film Pan Tadeusz z 1928 roku w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego"; archiwalne numery czasopism ("Kurjer Poznański", "Dziennik Poznański", "Nowy Kurjer") i biuletynów Kina “Słońce”.

Język Polish

teatr świetlny słońce

kinoteatr słońce

kino słońce w poznaniu

kino międzywojenne