Tancerki XX wieku: primabaleriny, żołnierki, gwiazdy Hollywood

olga_sawicka_2.jpg, small, Olga Sawicka, fot. Archiwum Teatru Wielkiego w Poznaniu, Tancerki XX wieku: primabaleriny, żołnierki, gwiazdy Hollywood

#taniec

#teatr

Były gwiazdami przedwojennych scen: primabalerinami, choreografkami i tancerkami estradowymi, kiedy ich kariery brutalnie przerwała wojna. W Culture.pl odkrywamy nieznane karty w historii polskiego tańca XX wieku. To ważne biografie, jest w nich balet i sowieckie łagry, rewia i walka o Monte Cassino, kabaret i getto.

Gilda Gray

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Gilda Gray na plakacie promujący film "Diabelska tancerka", 1927, reżyseria: Fred Niblo, fot. The Samuel Goldwyn Company

Obrazek

gilda_grey_plakat.jpg

Broadwayowska gwiazda i polska patriotka. Ameryka lat 20. oszalała na punkcie złotowłosej Gildy Gray i jej zmysłowego tańca shimmy, który najpierw rozpalał jazzowe parkiety Nowego Jorku, Chicago i Los Angeles, by potem trafić do kilku hollywoodzkich filmów, a nawet na przyjęcie do Wielkiego Gatsby'ego ze słynnej powieści F. Scotta Fitzgeralda. Anegdota mówi, że pytana o styl tańca z mocnym, polskim akcentem odpowiadała: "I'm shaking my chemise" ("Potrząsam swoją koszulą").

Gilda Grey, fot. Library of Congressodbitka :Division Washington

Pewnie niewiele osób wiedziało, że Gilda Gray, której sława porównywana była do Poli Negri, to naprawdę Marianna Michalska. Urodziła się około 1901 roku w Krakowie, który wówczas znajdował się pod zaborem austriackim. Do Stanów Zjednoczonych wyjechała z rodzicami już jako kilkulatka, zamieszkała w Milwaukee w Wisconsin. Stamtąd trafiła na sceny rewiowe i kabaretowe, a potem wypatrzona przez łowcę talentów - do kina. Zagrała w kilkunastu niemych produkcjach, w tym m.in. w "The Devil Dancer", "Piccadilly" i "Cabaret", ale też sama była dla kina inspiracją, by wspomnieć "Gildę" z Ritą Hayworth w roli głównej - film w reżyserii Charlesa Vidora z 1946 roku. Było o czym opowiadać.

Jej trzy małżeństwa skończyły się rozwodem, interesy - bankructwem, a powrót do showbiznesu - atakiem serca. Nigdy też nie wyrzekła się swoich korzeni. Podczas II wojny światowej, Gilda zaangażowała się w pomoc finansową na rzecz walczącej Polski,wspierała także wielu polskich emigrantów wojennych, którzy właśnie w Stanach Zjednoczonych próbowali ułożyć swoje życie od nowa.O zmarłej w 1959 roku Gildzie Gray przypomina dziś gwiazda w hollywoodzkiej Alei Sławy.

Janina Smolińska

Kolejna Polka, która próbowała podbić amerykańską Fabrykę Snów. Do Nowego Jorku przypłynęła już jako 30-latka, uznana aktorka i tancerka z tytułem Miss Polonia 1928. Urodziła się w Połocku, pod zaborem rosyjskim, na terenie dzisiejszej Białorusi. Pierwsze taneczne szlify zdobywała w słynnym Teatrze Bolszoj, z którym jako tancerka wyruszyła w światowe tournee, odwiedzając m.in. Japonię, Turcję i Czechosłowację.

Zdjęcie z filmu "Monsieur Le Fox" Jedna ze scen filmu "Monsieur Le Fox". Na zdjęciu: Lena Molena (I), Janina Smolińska (II) i Gilbert Roland (stoi pośrodku z pakunkiem), 1930, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Jak podaje portal historyczny Histmag. org, gdy tylko Janina dowiedziała się o odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, postanowiła porzucić szkołę baletową i wrócić do kraju. Zagrała w kilku polskich filmach, ale potem znów wyjechała. Tym razem do Paryża, stając się jedną z głównych gwiazd Folies Bergère, słynnej wówczas paryskiej sali koncertowej. Z Francji wyruszyła dalej, za ocean. Dostała rolę w nominowanej do Oscara "Płomiennej piosence". Pod koniec lat 30. wróciła do Paryża, zakładając tu "Balet Polski", zespół zrzeszający młode tancerki-emigrantki z Polski.

Marie Rambert

Marie Rambert, czyli Cywka Ramberg, dla przyjaciół Mim. Urodziła się w 1888 roku w Warszawie jako córka zamożnego żydowskiego księgarza, pół wieku później z rąk królowej Elżbiety II dwukrotnie odebrała Order Imperium Brytyjskiego nadający jej tytuł Dame ( odpowiednik Sir).

Marie Rambert oraz Sally Gilmour podczas prób w Ballet Rambert, 1943, fot. © IWM (D 14038)/Ministry of Information Photo Division

Była tancerką, pedagogiem i pionierką współczesnego baletu, założycielką Rambert Dance Company, najstarszego nieprzerwanie działającego zespołu baletowego w Anglii. Do Londynu trafiła w 1914 roku po wybuchu I wojny światowej, początkowo dawała prywatne lekcje tańca i rytmiki dzieciom z brytyjskich elit, w tym m.in. córce Winstona Churchilla.

Kształciła się w Paryżu, występowała w Le Ballets Russes Siergieja Diagilewa, asystowała Wacławowi Niżyńskiemu przy legendarnym "Święcie Wiosny", które w 1913 roku wywołało artystyczny skandal w Théâtre des Champs-Élysées, przechodząc do historii światowego baletu. Wzięła udział w tournee zespołu po Australii i Nowej Zelandii, występowała także we Włoszech, w Chinach i Stanach Zjednoczonych. W 1972 roku opublikowała autobiografię zatytułowaną "Quicksilver". Kilka lat później polski przekład książki - "Żywe Srebro" wydał Czytelnik. Przedmowę napisała Maria Kuncewiczowa.

Elżbieta Niewiadomska

Miś Wojtek z tancerką i aktorką Polskiej Parady Elżbietą Niewiadomską, fot. kolekcja prywatna Antoniego Kazimierskiego/Fundacja Kresy-Syberia

Kolejny filmowy życiorys. Zaczyna się we Lwowie w 1918 roku, kończy w 1986 w Buenos Aires. Po drodze jest jeszcze Syberia, Teheran i Monte Cassino, balet i łagry, walka w II korpusie gen. Władysława Andersa i emigracja.

Przed wojną występowała w zespole baletowym opery i operetki lwowskiej, była świetnie zapowiadającą się tancerką i choreografką, absolwentką Szkoły Sztuki Dramatycznej i Tańca Klasycznego. Niewiele jednak wiemy o baletnicy Elżbiecie Niewiadomskiej, jej karierę artystyczną brutalnie przerwał wybuch wojny. Trafiła do syberyjskiego łagru, a 1941 udało jej się przedostać na Bliski Wschód - do Teheranu. I tu zaczyna się nowy, znacznie lepiej udokumentowany historycznie, rozdział życia Elżbiety Niewiadomskiej - żołnierki II Korpusu Polskiego.

Wstąpiła do armii gen. Andersa i razem z jego 5. dywizją wyruszyła przez Iran, Irak, Palestynę i Egipt do Włoch. W czasie tej długiej i trudnej drogi występowała też w teatrze rewiowym Polska Parada utworzonym przez poetę i pieśniarza Feliksa Konarskiego. We Włoszech brała udział w legendarnej bitwie o Monte Cassino, o czym pisał Melchior Wańkowicz w swoim słynnym reportażu wojennym. Sama Niewiadomska po latach tak wspomina prawykonanie słynnych "Czerwonych maków na Monte Cassino":

Kiedy rozpoczęłam deklamację, zahuczały działa, zagwizdały pociski nad naszymi głowami... wiedziałam, że nie mogę okazać strachu, więc podniosłam głos, żeby nie dać zagłuszyć działom i deklamowałam dalej. Ku memu zdziwieniu wszyscy zostali na swoich miejscach...

W 1948 roku wyemigrowała do Argentyny, pracowała w firmie kosmetycznej Heleny Rubinstein, przez 35 lat prowadziła w Buenos Aires zespół taneczny "Nasz Balet" promujący polski folklor na południowoamerykańskim kontynencie.

Franciszka Mannówna

W Warszawie lat 30. uchodziła za najpiękniejszy taneczny talent, artystkę o niezwykłym scenicznym temperamencie i estradowym potencjale. Zachwycała oryginalną urodą, występowała na scenach operowych i kabaretowych, w kawiarniach, rewiowych widowiskach i na prywatnych przyjęciach u bogaczy. Baletu i tańca nowoczesnego uczyła się najpierw w szkole Tacjanny Wysockiej, a potem u Ireny Prusickiej. Jej koleżankami ze szkolnej ławy były m.in. słynna pieśniarka Wiera Gran i Stefania Grodzieńska.

Franciszka Mannówna, (Franceska Mann), fotografia sytuacyjna, 1939, fot. Forbert//www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Młoda Franka Mann ( rocznik 1917) zbierała świetne recenzje. Kilka miesięcy przed wybuchem wojny zdobyła nawet nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Tańca w Brukseli, gdzie tańczyła partię Baleriny, inspirowaną szkicami baletowymi Degasa. W okupowanej Polsce występowała w Teatrze Femina w warszawskim getcie i w kawiarni Bagatela. Tak było do wiosny 1943 roku, kiedy to Franka trafiła do Hotelu Polskiego, który organizował deportacje Żydów z południowoamerykańskimi paszportami. Zamiast jednak do obiecywanej przez gestapo Gwatemali, Paragwaju, Panamy, Peru czy Boliwii, kilka tysięcy lokatorów budynku przy ulicy Długiej 29 trafiło do nazistowskich obozów zagłady. Franka do Auschwitz. Jej bohaterska postawa obrosła legendą, opisywał ją Filip Muller w "Świadku Auschwitz", a także Sofka Zinovieff w książce" Tajemnice carskiego dworu: zapiski czerwonej księżniczki".

Ich wersję potwierdzają też historyczna źródła i dokumenty zdeponowane podczas procesów norymberskich. Sekwencję zdarzeń zrekonstruował Ryszard Marek Groński w "Polityce". Pisze o ciemnowłosej dziewczynie, która odegrała scenę striptizu w obozowej przebieralni:

Esesmani patrzyli jak zahipnotyzowani. Dziewczyna odpięła podwiązkę, zbliżyła się do Obersturmführera. Nagłym ruchem pozbyła się butów na wysokim obcasie. Schyliła się, podniosła prawy but i wyrżnęła zakończonym metalową skuwką szpikulcem w nasadę nosa nadzorcy. Chrupnęła kość, Schillinger zaskowyczał z bólu, ukrył twarz w dłoniach. Dalej działo się jak w filmie puszczonym w przyspieszonym tempie przez kinooperatora: dziewczyna wyszarpnęła esesmanowi z kabury pistolet. Odbezpieczyła go i oddała dwa strzały. Schillinger osunął się na ziemię. Stojący w pobliżu esesman Emereich sięgnął po broń. Mannówna była szybsza. Jeszcze jeden strzał, jeszcze jedno trafienie. Dziewczyna odrzuciła pistolet, wmieszała się w tłum. Zniknęła, zanim nadbiegła zaalarmowana straż.

Pola Nireńska

Paula Nireńska, zdobywczyni II nagrody, w tańcu "Krzyk", 1933, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Jedno z najważniejszych nazwisk w historii tańca współczesnego, o którym w Polsce wciąż wiemy za mało. O Poli pamięta za to Waszyngton. Z tym miastem Nireńska związana była od 1951 roku. Tu pracowała w lokalnych zespołach baletowych i studiach tańca współczesnego, zapisując się w historii gatunku jako ceniona nauczycielka, choreografka i inspiracja dla kilku pokoleń amerykańskich tancerzy. Jej droga do Stanów Zjednoczonych prowadziła przez Niemcy, Austrię, Włochy i Wielką Brytanię.

A zaczęła w Warszawie, w 1910 roku. Urodziła się w ortodoksyjnej żydowskiej rodzinie jako Pola Nirensztajn. Studiowała w legendarnej szkole tańca Mary Wigman w Dreźnie, ale w związku z narastającym antysemityzmem i hitlerowskimi prześladowaniami, musiała opuścić Niemcy. W 1934 roku trafiła do Wiednia, na międzynarodowym Kongresie Tańca zdobyła drugą nagrodę za autorskie choreografie "Krzyk" i "Ballada japońska". Z Austrii wyjechała do Włoch i Wielkiej Brytanii, gdzie m.in. występowała dla RAF-u. Także w Londynie pierwszy raz spotkała Jana Karskiego, ale zakochali się w sobie dopiero na początku lat 60. już w Stanach Zjednoczonych. Ślub wzięli 5 lat później.

Z własną, dramatyczną historią – uciekającej przed nazistami polskiej Żydówki i z wojennymi losami swoich bliskich, z których większość zginęła w nazistowskich obozach zagłady, Pola Nireńska konfrontowała się do końca życia. Także na scenie, m.in. w Tetralogii Holocaustu, choreografii, którą pożegnała się z tańcem. Zmarła tragicznie w 1992, wyskakując z okna swojego apartamentu. Reportażem biograficzny o życiu i twórczości Poli Nireńskiej napisała Weronika Kostyrko.

Lili Larys

Dzieciństwo spędziła w Jałcie, na Krymie ( urodziła się w 1909 roku w polskiej rodzinie), tam pobierała lekcję fortepianu i baletu. Dorastała wśród artystów, nowego tańca – tanga uczył małą Lili Iwan Mozżuchin, rosyjski aktor kina niemego. Rodzina Maliszewskich (Lili naprawdę nazywała się Helena Maliszewska) wróciła do Warszawy w 1922 roku. Lili kontynuowała naukę tańca klasycznego w szkole baletowej Aleksandryjskiego, by cztery lata później zadebiutować na scenie.

Występowała solo, w duetach i tercetach, bawiąc publiczność słynnych kabaretów i teatrzyków przedwojennej Warszawy, Momusa, Czarnego Kota czy Czerwonego Asa. Jerzy Płaczkiewicz, historyk tanga w Polsce, kolekcjoner przedwojennych płyt i najmłodszy syn artystki pisze, że matka miała wdzięk, powab, elegancję i osobisty czar.

Czas wojny Lili Larys przeżyje w Białej Podlaskiej, "w zaułku pomiędzy więzieniem, gettem i cmentarzem" – pisze Płaczkiewicz w miesięczniku Śląsk. Po wojnie zamieszkała w Katowicach, otworzyła gabinet kosmetyczny, już nigdy nie wróciła do tańca.

Helena Grossówna

Przedwojenne gazety nazywały ją "najpiękniejszym uśmiechem Warszawy", ona sama wolała mówić o sobie po prostu "Helenka z Torunia". Była gwiazdą kina i teatru. Występowała u boku Adolfa Dymszy, Eugeniusza Bodo i Aleksandra Żybczyńskiego. Walczyła w Powstaniu Warszawskim, była porucznikiem AK i komendantką kobiecego batalionu "Sokół". Posługiwała się pseudonimem "Bystra".

Metropolis Revue in Poznań. Helena Grossówna during a performance, 1931, photo: www.audiovis.nac.gov.pl (NAC) — Rewia Metropolis w Poznaniu, 1931, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Urodziła się w 1904 roku. Tańca uczyła się w Paryżu u Bronisławy Niżyńskiej, siostry Wacława. Na początku lat 30. Grossówna była primabaleriną i kierowniczką baletu Teatru Wielkiego w Poznaniu. Występowała również w poznańskim Teatrze Nowym, kabarecie Różowa Kukułka, Cyruliku Warszawskim i Qui pro Quo. W ciągu czterech tylko lat zagrała w 17 filmach, w tym m.in. w "Kochaj tylko mnie", "Pawle i Gawle", "Zapomnianej melodii".

Filmoznawca dr Krzysztof Trojanowski w "Notatniku Dwójki" przypomniał, że pierwsze słowa w języku polskim, jakie oficjalnie zarejestrowano na filmowej taśmie dźwiękowej, padły właśnie z jej ust. Z kolei na łamach "Nowości" mówił o międzynarodowych planach aktorki:

Grossówna z Dymszą i Bodo wygrali plebiscyt wśród amerykańskiej polonii na najpopularniejszych aktorów, mieli jechać na tournee. Grossówna, dzięki pomocy Poli Negri miała szansę, by podpisać kontrakt z jedną z wytwórni w Hollywood. Kupili już bilety na statek, wypłynąć mieli w styczniu 1940 roku... Plany pokrzyżowała wojna.

Po wojnie Helena Grossówna zawodowo związana była z Teatrem Syrena. Wyszła za mąż za Tadeusza Cieślińskiego, żołnierza 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka, która wyzwoliła obóz w Oberlagen. Wśród więźniów była Grossówna.

Tacjanna Wysocka

Tancerka, pedagog, kierownik baletu, pierwsza w Polsce propagatorka gimnastyki rytmicznej połączonej z akrobatyką i techniką tańca klasycznego. Urodziła się w Moskwie, studiowała w Petersburgu, a po wybuchu rewolucji bolszewickiej wraz z mężem Stanisławem wyjechała do Polski.

Tu, już w 1918 roku wspólnie otworzyli Szkołę Umuzykalnienia Tacjanny i Stanisława Wysockich, która działała aż do wybuchu drugiej wojny światowej ( 1936 pod zmienioną nazwą Szkoła Tańca Scenicznego). Wojna zastała ją w Warszawie. Niemieckie władze odrzuciły jej podanie o koncesję na prowadzenie szkoły baletowej. Tomasz Mościcki, znawca przedwojennego teatru na Culture.pl pisze, że artystka zaangażowała się wówczas w nauczanie tajne. Współpracowała z Leonem Schillerem w przedstawieniach organizowanych w Henrykowie i Milanówku pod Warszawą, stworzyła choreografię m.in. legendarnych "Dziadów" wystawionych w 1934 roku w Teatrze Polskim.

Ale nie zapominajmy, że Tacjanna Wysocka to przede wszystkim nowoczesna rewia – od 1928 roku jej zespół występował w słynnym kabarecie Qui pro Quo.

Siostry Halama

Alicja, Helena i Loda Halama, 1935, fot. Jerzy Benedykt Dorys/Biblioteka Narodowa/Polona

Roztańczone siostry były prawdziwą sensacją przedwojennej Polski. Zizi, Lodka i Punia – barwne rodzinne trio ozdabiało popularne teatrzyki i kabarety: Perskie, a potem Morskie Oko. Największą uwagę przykuwała Loda i jej sławne na całe miasto nogi. Była primabaleriną Teatru Wielkiego w Warszawie, pracowała w Paryżu dzięki rekomendacji Ignacego Paderewskiego, a także w Tokio, Berlinie i USA. Nazywano ją polską Josephine Baker. Scena była jej przeznaczeniem.

Zizi Halama w tanecznej pozie, 1932, Warszawa, fot. Jerzy Benedykt Dorys/Biblioteka Narodowa/Polona

Loda Halama urodziła się 20 lipca 1911 roku jako córka tancerki Marty Cegielskiej i akrobaty, multiinstrumentalisty Stanisława Halamy. Na świat przyszła "w drodze", podczas artystycznego tournee rodziców. Tańczyć zaczęła już w wieku lat sześciu.

Po wybuchu II wojny światowej Loda zngażowała się w komspiracje, opiekowała się m.in. rannymi żołnierzami z Westerplatte. Pomieszkiwała w Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. W 1984 roku wydała swoje wspomnienia "Moje nogi i ja".

Barbara Bittnerówna

Bez wątpienia jedna z najważniejszych postaci w historii polskiego baletu. Na scenie od 11 roku życia, w książce wspomina, że już jako małe dziecko biegała boso na czubkach palców dookoła stołu, później jako dorosła tancerka często nie używała wkładek i tasiemek mocujących pointy do stopy. Prasa zachwycała się jej tańcem. Pisano:

Choreograf znajdzie u niej tyle odkrywczej, pełnej niespodzianek fantazji, tyle wynalazczości, która ciągle deformuje tradycję baletową, znajdzie twórczą indywidualność i nieustanną lotność pomysłów, mogącą mu rozbić własne koncepcje.

Jej lekkość, wdzięk, wyrazistość, jej niekłamany liryzm i autentyczne, bujne poczucie humoru - składają się na indywidualność niepowtarzalną, wyciskającą swoje piętno na każdym spektaklu, na każdym, drobnym nawet, obrazku scenicznym. ( cytaty za portalem Taniecpolska.pl)

Pochodziła ze Lwowa, rocznik 1924. Wojnę spędziła w Warszawie,przetrwała tańcząc na prywatnych scenach, po tragicznej śmierci ojca 15-letnia Basia była jedyną żywicielką czteroosobowej rodziny. Matka i siostra zostały wywiezione do obozu w Ravensbrück, później wyemigrowały do Kanady. Bittnerówna ze swoim tanecznym partnerem Jerzym Kaplińskim trafia do obozu przejściowego w Pruszkowie.

Po wojnie, z powodów politycznych została zwolniona z Opery Warszawskiej, była primabaleriną Opery w Poznaniu, a potem przeniosła się do Bytomia, do Opery Śląskiej. Niezapomnniana interpretatorka roli Julii w balecie Prokofiewa. Tworzyła słynny duet estradowy z Witoldem Grucą, w tańcu spędziła 40 lat. W 2004 roku ukazała się autobiograficzna książka artystki "Nie tylko o tańcu".

Olga Sawicka

Primabalerina, wybitna tancerka, która była o krok od międzynarodowej sławy. Była gwiazdą operowych scen Śląska i Poznania ( za namową Barbary Bittnerówny, utalentowana 15-latka przeniosła się wraz z grupą poznańskich tancerek do Bytomia). Gościnnymi występami podbijała publiczność Sztokholmu i Oslo, tańczyła z zespołem Teatru Bolszoj w Moskwie, a pod koniec lat 50. dołączyła do grona gwiazd francuskiego zespołu "Les Étoiles de Paris". Drzwi do światowej sławy były szeroko otwarte, ale Olga Sawicka zdecydowała się wrócić do kraju. W Operze Poznańskiej występowała w nowych, autorskich choreografiach Conrada Drzewieckiego.

Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i Złotym Medalem "Zasłużony kulturze Gloria Artis". Literacki portret niezwykłej artystki naszkicował Stefan Drajewski w książce "Życie z tańcem".

Danuta Kwapiszewska

"Moje rzeźby tańczą za mnie". To tytuł zrealizowanego w 1983 roku filmowego portretu Danuty Kwapiszewskiej, utalentowanej i nagradzanej tancerki, której błyskotliwą karierę w balecie przerwał ciężki wypadek. Po nim, jej pasją stała się rzeźba.

Urodziła się w 1922 roku, mieszkała w słynnej, luksusowej kamienicy Concordia na warszawskim Mokotowie.

Powszechne były antresole czy też pawlacze w korytarzach lub nad drzwiami pokoi. - Służyły niekiedy dziwnym celom. Na przykład podczas okupacji tancerka Danuta Kwapiszewska, aby przeczekać "wizytę" Niemców, wskakiwała do antresoli i zwinięta w kłębek przeczekiwała, aż sobie pójdą. Gdy było na to za późno, matka wpychała ją do kredensu

– czytamy w artykule Jerzego S. Majewskiego w Gazecie Wyborczej.

Po wojnie Kwapiszewska współpracowała jako choreografka z teatrami dramatycznymi, m.in. z krakowską Groteską i Teatrem im. Juliusza Słowackiego, występowała też w kabarecie literackim Wagabunda. Niewiele jest o niej w polskim internecie. Biografia Danuty Kwapiszewskiej wciąż czeka na przypomnienie.

Malina Michalska

Zafascynowana medycyną tybetańską i filozofią Wschodu tancerka i akrobatka, prekursorka jogi w Polsce. Urodzona w 1916 roku. Przed wojną związana z warszawską operą i operetką, a w latach 50. zaangażowała się w promocję zdrowego stylu życia. Od 1957 roku w staromiejskim Domu Kultury w Warszawie prowadziła eksperymentalne studio gimnastyki tanecznej.

Jogą i medycyną tybetańską zainteresowała się kilka lat później. W 1966 roku jej studio odwiedziła słynna jogini Ma Yogashakti, założycielka Bihar School of Yoga, która polską szkołę hathajogi uznała za najlepszą w Europie i zakwalifikowała do International Yoga Fellowship Movement. Dokument upoważniający do prowadzenia certyfikowanej szkoły osobiście wręczył Malinie Michalskiej ambasador Indii. Jej książka "Hatha joga dla wszystkich" wydana w 1972 roku stała się "biblią" dla początkujących joginów, była pierwszą polską publikacją na ten temat.

Stella Pokrzywińska

Znana też jako Stefka Pawlak, z domu Pokrzywa ( ur. 1920). Cudowne dziecko polskiego baletu, występujące na scenie już od 10 roku życia. Angaż w Operze Warszawskiej dostała jako 14-latka, była solistką baletu aż do wybuchu wojny w 1939 roku. Wcześniej, z Polskim Baletem Reprezentacyjnym, kierowanym przez Bronisławę Niżyńską, występowała też na scenach zagranicznych: w Paryżu (zdobywając Grand Prix na Wystawie Światowej), Londynie (w Coven Garden), Berlinie, Brukseli i 30 innych miastach ( źródło: www.eteatr.pl).

Była wszechstronnie utalentowana, szlifowała nie tylko klasykę, ale też taniec hiszpański z grą na kastanietach, tańce orientalne i tak zwany taniec wyzwolony w Berlinie i Paryżu. W czasie wojny udzielała konspiracyjnych lekcji tańca młodym adeptom sztuki baletowej. Po wojnie jako primabalerina wróciła na scenę, występowała najpierw w Warszawie, potem w Poznaniu i Gdańsku, a także w Bydgoszczy i Łodzi. Pracowała też jako pedagog baletu i choreograf. Nie sposób wymienić wszystkich jej ról.

Yanka Rudzka

Była łódzką tancerką i wyprzedzającą swoją epokę bezkompromisową artystką, emigrantką zafascynowaną brazylijską afro-kulturą i rytualnymi kultami opętań candomblé, jedną z najważniejszych postaci tańca nowoczesnego w Salwadorze. Janka Rudzka, późniejsza brazylijska Yanka, urodziła się w Polsce w 1916 roku. Studiowała taniec u Ruth Sorel i Georga Groke, uczniów ekspresjonistycznej szkoły tańca Mary Wigman. Następnie brała udział w zajęciach prowadzonych w Szwajcarii przez choreografa Harolda Kreutzberga. Mieszkała także w Londynie, Włoszech i Argentynie.

Na początku lat pięćdziesiątych XX wieku została zaproszona do Brazylii, w której powołała do życia pierwszą uniwersytecką szkołę tańca. Zdaniem dr Macieja Rożalskiego, Yanka była pierwszą artystką sceniczną tamtego okresu, która potraktowała poważnie lokalną rzeczywistość kulturową.

Przekraczała granice taniej egzotyki i folkloru. W trakcie swoich poszukiwań twórczych zaczęła zwracać uwagę na miejscowe afro-brazylijskie kulty opętań candomblé. Lia Robatto wspomina, że wielokrotnie widziała Rudzką notującą linie melodyczne afro brazylijskich bębnów i uczęszczającą na ceremonie candomblé. Wprowadziła na scenę także tradycyjny instrument berimbau, używany w tańcu-walce capoeirze – czytamy na culture.pl.

To, co wydarzyło się podczas II wojny światowej musiało być dla niej ogromną traumą. Z relacji jej uczniów wiemy, że nie chciała o Polsce mówić, a na wszelkie pytania o przeszłość odpowiadała zawsze, że nigdy do Polski nie wróci. I słowa dotrzymała.

Henryka Stankiewiczówna

Urodzona w 1923 roku primabalerina Opery Wrocławskiej i Landestheater Linz w Austrii. Na początku lat 60. otrzymała angaż do Theatre d Art du Ballet w Paryżu, z którym występowała w wielu krajach i teatrach świata. Przez dwie dekady mieszkała i pracowała w Stanach Zjednoczonych, gdzie prowadziła szkoły baletowe.Do Europy powróciła w 1983 roku, dzieląc swój czas między Wiedniem a Wrocławiem.

Jak podaje " Notatnik teatralny", w 1949 roku właśnie za namową Henryki Stankiewiczówny przyjechał do Wrocławia Henryk Tomaszewski, późniejszy twórca Wrocławskiego Teatru Pantomimy.

Janina Jarzynówna-Sobczak

Nazywana polską Piną Bausch tancerka, choreografka, pedagog zajmująca szczególne miejsce w historii polskiego tańca. Urodziła się w 1915 roku w Wiedniu, dyplom krakowskiego Konserwatorium Tańca uzyskała w 1938 roku, pierwsze, rewolucyjne wersje baletów stworzyła już po wojnie na początku lat 50. na scenie Opery Bałtyckiej. O rodzącym się nowym, oryginalnym gatunku teatru tańca mówiła wtedy cała Polska. Jerzy Waldorff:

Niemałym szczęściem Opery Bałtyckiej i jej wygraną na Loterii Kariery stało się to, że od pierwszych chwil baletmistrzem i choreografem jej zespołu tanecznego była Janina Jarzynówna, artystka myśląca i działająca niezwykle inteligentnie, samodzielnie, oryginalnie. Rezultat oczywisty: tworzy dzieła choreograficzne bardzo dobre albo bardzo złe, nigdy mierne, za to wszystkie dyskusyjne. Tak i z "Panem Twardowskim", nad którym stare ciotki drą biustonosze, obwieszczając profanację narodowych świętości i naturalnie żądając wobec Jarzynówny represji politycznych.

Bo Jarzynówna uciekała od schematów, operowała kontrastem, skrótem, zaskoczeniem. Choreografka tłumaczyła, że jej metoda, bazując na klasyce, jednocześnie łamie jej porządek, otwierając przed tancerzem nieograniczone możliwości. "Próbowałam z tego labiryntu wiedzy wyprowadzić własny język tańca. Udało mi się przekonać do tego eksperymentu tancerzy".

Jej uczniowie w rozmowie z Barbarą Kanold podkreślają, że Jarzynówna pomagała im odkryć własną osobowość, zachęcała do odwagi i twórczych dyskusji. Alicja Boniuszko, primabalerina gdańskiego zespołu tak mówi o pracy ze swoją mistrzynią:

Jestem szczęściarą, że w swojej twórczości choreograficznej prof. Jarzynówna pozwoliła mi brać czynny udział, że nadając muzyce symfonicznej swój indywidualny wyraz i styl, godziła się na wspólne poszukiwania nowych form wyrazu. Praca rąk, szyi, pleców i nóg musiały łączyć się w jedną całość. Była to nareszcie wolność, a nie dowolność!

– czytamy w albumie wydanym w stulecie urodzin artystki.

Stworzyła ponad 40 choreografii baletowych, najsłynniejsze z nich: "Cudowny mandaryn" Beli Bartoka, "Dafnis i Chloe" Ravela, "Harnasie" Szymanowskiego, "Niobe" Juliusza Łuciuka i "Tytania i osioł" Zbigniewa Turskiego przeszły do historii polskiego tańca. W 1995 roku prof. Janina Jarzynówna-Sobczak z okazji 40-lecia pracy artystycznej została uhonorowana Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski z Gwiazdą, dwa lata później honorowe odznaczenie za wybitne zasługi dla miasta przyznała także Rada Gdańska. Artystka otrzymała również medal Sergiusza Diagilewa.

źródła: Wikipedia, portal Taniecpolska.pl, Tygodnik Polityka, miesięcznik Śląsk, eteatr.pl, Gazeta Wyborcza, histmag.org.pl, Culture.pl, Marie Rambert Dance Company, Teatr Wielki Opera Narodowa, wydawnictwo Prószyński i S-ka, Dwójka, Polskie Radio. Korzystałam z publikacji "W stulecie urodzin Janiny Jarzynówny-Sobczak" wydanej przez Operę Bałtycką. Oprac. Anna Legierska

Język Polish