Półfinałowe olśnienia i plotki o niezgodzie wśród jury. Autorzy podcastu FLIS o prawie ostatnim etapie Konkursu Chopinowskiego

nifc20251014_www_fot.wojciechgrzedzinski_dsc04857.jpg, default, Dawit Chrikuli (David Khrikuli) i publiczność w III etapu XIX Konkursu Chopinowskiego 2025, fot. Wojciech Grzędziński / NIFC

#muzyka

Muzykolożka Iza Smelczyńska i krytyk muzyczny Filip Lech wspominają najpiękniejsze momenty III etapu przesłuchań, wskazują wielkich przegranych XIX Konkursu Chopinowskiego i zastanawiają się, jakie decyzje podejmą jurorzy na koniec.

Iza Smelczyńska: Piszemy tę relację w piątek, w dzień wolny od przesłuchań. Wolnego na pewno nie mają konkursowicze, bo ćwiczą Poloneza-fantazję As-dur op. 61 albo jeden z dwóch koncertów fortepianowych. Ciekawe natomiast, jak ten dzień spędzają jurorzy? Całodniowe maratony były również dla nich wymagające i fizycznie wyczerpujące. Przewodniczący jury, Garrick Ohlsson, w przerwach między występami kolejnych uczestników Konkursu Chopinowskiego wstawał z miejsca i robił proste ćwiczenia, by choć trochę rozruszać ciało.

Filip Lech: Też zacząłem wstawać pomiędzy przesłuchaniami, co jest trochę krępujące, bo to reakcja łańcuchowa – osoby obok mnie też musiały wstać, żeby mnie przepuścić.

IS: Gdybyś to ty był jurorem – jak spędziłbyś ten jeden wolny dzień? Odpoczynek w ciszy, czy raczej jakieś nowe bodźce: robienie kroków z aplikacją, martwe ciągi, sesja z gongami i misami tybetańskimi?

FL: W swoim prawdziwym życiu w dni pomiędzy przesłuchaniami nie miałem zbyt wiele wolnego czasu, ale ten, który udało mi się wygospodarować, poświęciłem na oglądanie filmów z Nicolasem Cage’em. I myślałem o tym, o czym rozmawialiśmy ostatnio: o ekspresji niektórych pianistów, którą można uznać za przerysowaną. Nicolas Cage jest aktorem budującym na skrajnym przerysowaniu całe role, dla niektórych jest to nie do przejścia, inni to uwielbiają. I pomyślałem sobie, że chciałbym zobaczyć film, w którym młody Cage wciela się w uczestnika Konkursu Chopinowskiego. Niestety nie jest już młody, więc to się nie spełni. Chociaż sprawdziłby się też w roli zgorzkniałego pianisty, któremu zawaliło się życie po porażce w warszawskich igrzyskach muzycznych…

IS: Co mi przypomniało, że miałam cię zapytać o film Con amore z 1976 roku w reżyserii Jana Batorego. Widziałeś? Akcja opowiada o młodych pianistach szykujących się do Konkursu Chopinowskiego i o problemach finansowych jednego z bohaterów, który, aby pomóc przyjaciółce, podejmuje dodatkową pracę – ze szkodą dla własnych przygotowań. Sama jeszcze go nie oglądałam, więc może nadrobimy w poniedziałek, czekając na werdykt?

FL: Dobrze, bo filmu Chopin, Chopin się trochę boję… Wracając do twojego pytania, jak bym odpoczywał, gdybym był jurorem. Myślę, że brakowałoby mi kontaktów z roślinami, więc poszedłbym do Ogrodu Botanicznego i posiedział w ciszy w oranżerii, teraz powinny kwitnąć litopsy. Potem pojechałbym na drugą stronę rzeki, żeby zobaczyć coś nowego i zjeść obiad w barze mlecznym Rusałka. Ostatnio była tam Rosalía, a wyobrażam sobie, że jako juror bardzo ceniłbym jej twórczość. Potem bym zamknął się w hotelu i oglądał telewizję, najlepiej coś odprężającego. I pewnie zadzwoniłbym do rodziny, pewnie w czasie przesłuchań nie było zbyt dużo czasu na rozmowy. Ale przede wszystkim bym chciał, żeby pokazali mi na kamerce, co tam u moich kotów. Myślę, że muzyki Chopina raczej bym unikał. Obawiam się jednak, że jurorzy i jurorki nie mogą sobie pozwolić na takie atrakcje i mają w wolnych dniach całkiem sporo obowiązków.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Garrick Ohlsson, przewodniczący jury XIX Konkursu Chopinowskiego w Warszawie, fot. Krzysztof Szlęzak / NIFC

Obrazek

nifc20251015_www_fot.krzysztofszlezak_ksz_3691.jpg

IS: Ja poszłabym najpierw do osteopaty, żeby rozprostować plecy i odciążyć ciało po tych wszystkich godzinach siedzenia. Potem wskoczyłabym w dres i ucięła sobie solidną drzemkę, na pewno wybrałabym się też na spacer nad Wisłę, żeby złapać trochę powietrza i koloru z liści, warszawska jesień jest piękna. A gdybym mogła naprawdę pozwolić sobie na luksus odpoczynku, to poleżałabym w hamaku gdzieś nad wodą i dysocjowałabym – moja ulubiona forma odbodźcowania się. Tymczasem rzeczywistość wygląda inaczej: w domu nie wszyscy są zachwyceni, że non stop słucham Chopina („znowu ta pani?”, „przecież oni grają w kółko to samo”) i zajmuję największy ekran. Dlatego w wolne od przesłuchań dni i w przerwach między sesjami muszę oddać pilota w ręce fanki k-popu. Wtedy przez godziny w domu brzmią cztery piosenki puszczane w kółko – i to ja zaczynam marudzić: „ile można?”.

Poza tym nadrabiam przesłuchania, które wcześniej ominęłam, oglądam memy i rozsyłam je dalej. Bawi mnie to, że jest teraz tak dużo memów i rolek z Chopinem i Konkursem Chopinowskim – ale też trochę cieszy. Może właśnie dzięki temu „muzyka poważna” na chwilę zeszła z piedestału: zamiast budzić respekt z dystansu, stała się bliższa, codzienna i bardziej ludzka.

FL: Jak przyjęłaś jurorski werdykt? Nie wszyscy twoi faworyci się dostali do ostatniego etapu Konkursu.

IS: Ale ci najwięksi – tak, więc nie przeżywałam szczególnie mocno tego, że jednak nie wszyscy. Podchodzę do Konkursu jak do wypadkowej wielu czynników: szczęścia, arytmetyki punktów, kondycji uczestników, godzin snu, częstotliwości kaszlu publiczności, gustów jurorów, a może i układu planet. Prawdopodobnie inaczej odpowiedziałabym na twoje pytanie, gdyby moi najwięksi faworyci (za chwilę zdradzę ich dane) nie przeszli dalej. Podium to jedno, ale ja cieszę się przede wszystkim z tego, że poznałam tylu pianistów, których kariery będę teraz śledzić. Finałowa jedenastka spokojnie może legitymować się odznaką „wybitnego pianisty i znawcy Chopina”.

FL: Mam podobnie, chociaż zdziwiłem się, że w finale nie znalazł się żaden z „naszych Koreańczyków”, czyli braci Lee. I miałem nadzieję, że zobaczę w finale Piotra Ryszarda Pawlaka albo Yehudę Prokopowicza.

IS: Nie byli moimi faworytami, ale byłam pewna, że ktoś z nich znajdzie się w finale. Wydawało mi się niemal oczywiste, że choć jedno z ich wykonań koncertów fortepianowych jeszcze usłyszymy. Tymczasem żaden nie przeszedł dalej – i to również dla mnie było sporym zaskoczeniem. Ale Prokopowicz sprawił swoim fanom miłą niespodziankę, publikując na facebookowej grupie konkursowej post: „Za 5 lat polonez już będzie lśnił”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Yehuda Prokopowicz w III etapie XIX Konkursu Chopinowskiego 2025 w Warszawie, fot. Wojciech Grzędziński / NIFC

Obrazek

nifc20251015_www_fot.krzysztofszlezak_ksz_5511.jpg

FL: Pawlakowi w ostatnim etapie poszło wyraźnie gorzej. W ogóle pierwsze dwa dni III etapu były dość ciężkie, mam wrażenie, że prawie każdy z występujących wtedy uczestników miał wtedy gorsze dni, może poza Tianyao Lyu i Dawitem Chrikulim. Pawlak poza obowiązkowymi mazurkami i sonatą, przygotował jeszcze Rondo à la Krakowiak F-dur op. 14 i to od niego zaczął występ. Świetny pomysł na rozpoczęcie, kompozycja wymagająca zrozumienia muzyki Chopina i technicznej swady, popisowa. Niestety, od początku popełniał wiele błędów, które towarzyszyły mu potem w Mazurkach op. 17 i Sonacie h-moll op. 58. Słuchanie tego występu było ciężkim przeżyciem, nie dlatego, że tak kiepsko grał – po prostu udzielał mi się jego stres, każdy błąd generował kolejny. I było to tym bardziej przykre, że interpretacje były bardzo przemyślane, szczególnie w sonacie, gdzie bardzo ciekawie operował kontrastami i zmianami tempa.

Publiczność pokochała jego osobę i interpretacje Chopina, myślę, że osiągnął swój cel. Stanie się jednym z wielkich przegranych – to jego trzeci i ostatni konkurs, będzie już za stary na kolejną edycję – ale publiczność go pokochała i raczej o nim nie zapomni.

IS: Skoro mowa o wieku, finałowej jedenastce mamy ogromny rozstrzał – od siedemnastoletniej Tianyao Lyu po trzydziestoletnią Shiori Kuwaharę. Z ciekawostek: japońska pianistka obchodziła urodziny dzień po swoim występie w II etapie, Chinka skończy 17 lat w dniu pierwszego koncertu laureatów. Różnica wieku to coś więcej niż ciekawostka – nastolatka i trzydziestolatka niosą dwa zupełnie inne spojrzenia na Chopina, wynikające z odmiennych doświadczeń muzycznych i życiowych. A jednak jury ocenia je według tych samych kryteriów.

Wiesz, nie spodziewałam się też, że aż tak się wkręcę w ten konkurs. Złapałam się na tym, że zaczynam odczuwać pewien rodzaj troski o uczestników – czy się nie rozchorują, czy mają czas na odpoczynek i czy wszyscy mają taki sam margines na regenerację i próby. Przykład: Eric Lu występował 16 października o 20:20 jako ostatni, a już 18 października zagra o 19:00 jako drugi. Dla porównania Tianyou Li, który teraz w finale zagra o 18:00, poprzednio występował 14 października o 20:20. Widać więc, że Eric miał zdecydowanie krótszą przerwę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zitong Wang, przed koncertem, III etap XIX Konkursu Chopinowskiego 2025 w Warszawie, fot. Wojciech Grzędzinśki / NIFC

Obrazek

nifc20251016_www_fot.wojciechgrzedzinski_grz_7702.jpg

FL: Nie zdąży odpocząć, ale nie będzie miał też czasu, żeby stresować się występem i dogłębnie przemyśliwać każdy szczegół swojej interpretacji – paradoksalnie może być to korzystne.

IS: Objawieniem III etapu była dla mnie Zitong Wang. Do tej pory postrzegałam ją „tylko” jako bardzo dobrą uczestniczkę, ale dopiero teraz mnie oczarowała. Wydaje mi się niezwykle autentyczna, prawdziwa. Z każdym etapem pokazywała program różnorodny i dobrze przemyślany – taki, w którym potrafiła podkreślić swoje mocne strony. To świadczy o głębokim rozumieniu muzyki i o świadomości artystycznej. Ktoś pod jej występem na YouTube napisał: „Bardziej troszczy się o muzykę niż o siebie”. Bardzo się z tym zgadzam. Nie będę wcale zaskoczona, jeśli okaże się czarnym koniem Konkursu.

FL: Wang występowała ostatniego dnia chopinowskich półfinałów. Tamtego dnia przesłuchania rozpoczął Tomoharu Ushida i tutaj chciałbym podzielić się wstydliwym wspomnieniem. Otóż po raz pierwszy w trakcie XIX Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina zdarzyło mi się przysnąć w czasie przesłuchań. To element konkursowej rzeczywistości, o którym rzadko się wspomina, ale widok śpiących osób w Filharmonii nie jest niczym dziwnym – i myślę, że rzędy krytyków niekiedy przodują w tym procederze. Na szczęście przyśniło mi się, że Aleksander Laskowski, rzecznik prasowy Konkursu, mówi do mnie: „Filipie, nie śpij”. Wróciłem potem do występu Ushidy, jego Chopin jest bardzo spójny i dopracowany, ale rzeczywiście odrobinę nużący. Natomiast występ Wang był olśniewający, wszystko się tam zgadzało. Rytmy w mazurkach, brak pośpiechu w Sonacie b-moll op. 35, zestawienie jej z Walcem E-dur WN 18, zagranym lekko i – bardzo smutno.

Innym czarnym koniem jest dla mnie William Yang, pianista szalenie pewny siebie. Zaczął Scherzem E-dur op. 54, materiałem idealnym, aby się potknąć, ale zamiast tego zaprezentował wszystkie najdrobniejsze detale. Rezygnuje z teatralności, ale jego interpretacje nie są ani trochę szkolne.

IS: Zastanawiam się, czy twoja krytyka konkursowa jest bardziej wrażeniowa, czyli związana z tym, co przeżywasz w danej chwili, w emocjach – czy raczej oceniasz wykonania z pewnym dystansem, analizując wykonania chłodniej? A może te dwa sposoby postrzegania splatają się u ciebie albo zależą od sytuacji?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Publiczność XIX Konkursu Chopinowskiego 2025 zgromadzona w Filharmonii Narodowej, fot. Krzysztof Szlęzak / NIFC

Obrazek

nifc20251014_www_fot.krzysztofszlezak_ksz_2230.jpg

FL: Konkurs jest z pewnością sytuacją słuchania wyjątkowego. Intensywnego, różnorodnego – jeśli chodzi o ciągle zmieniających się wykonawców, reprezentujących często inne nurty pianistyki, a nawet o zmieniające się instrumenty, brzmiące często inaczej – i jednocześnie monotonnego – w kwestii repertuaru. Budujemy więź z uczestnikami konkursu, później wyczekujemy ich kolejnych występów. Albo wręcz przeciwnie, mamy gorsze nastawienie do osób, których interpretacje nas rozczarowały. Chociaż wyjątkowo pięknym momentem są występy, w których uczestnik, do którego byliśmy sceptycznie nastawieni, nagle błyszczy na scenie.

Staram się do konkursowych występów podchodzić inaczej, niż do innych koncertów, które opisuję jako krytyk. Mam swoje ulubione interpretacje chopinowskich utworów, do których regularnie wracam – w większości są to nagrania stare, czasami nawet bardzo, bo przedwojenne. Ale staram się zapomnieć o swoich preferencjach i być bardzo otwarty na to, jak Chopina przedstawiają uczestnicy Konkursu. Nie chcę przez to powiedzieć, że idąc na „zwykły” koncert, oceniam straszliwie surowo z zamiarem wytknięcia wszystkich błędów, bo takie pisanie o muzyce mnie w ogóle nie interesuje. Ale więcej myślę wtedy o własnych preferencjach estetycznych. W roli jurora Konkursu na pewno się nie stawiam. Nie mam takich kompetencji, poza tym doskonałość wykonania jest dla mnie na drugim albo i trzecim planie odbioru muzyki.

IS: U mnie to zależy od sytuacji, nie będę ukrywać. Złapałam się na tym, że gdy przy fortepianie zasiadł Dawit Chrikuli (David Khrikuli), słuchałam go tak, jakbym była na recitalu czy koncercie, a nie na przesłuchaniu konkursowym – tak, to jest mój faworyt. Najczęściej jednak zaczynam od obiektywnego nastawienia, ale potem bywa różnie: jeśli coś w wykonaniu mnie wciągnie, obiektywizm znika i daję się porwać emocjom. Jeśli nie – zostaję przy dystansie. Na pewno nie jest to chłodny dystans jurora (chociaż nie znam temperatury dystansu jurorów), raczej przyjmuję rolę uważnej obserwatorki. Chciałabym umieć nazwać ten nieuchwytny moment, w którym jedno przechodzi w drugie, ale nie potrafię. I może właśnie w tym tkwi tajemnica – to ten sam impuls, który sprawia, że wciąż chce mi się zajmować muzyką.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dawit Chrikulii przed koncertem III etapu XIX Konkursu Chopinowskiego 2025, fot. Wojciech Grzędziński / NIFC

Obrazek

nifc20251014_www_fot.krzysztofszlezak_ksz_1526.jpg

Bardzo czekałam na występ Tianyao Lyu. Już od pierwszych nut zwróciłam uwagę na jej niezwykle precyzyjne rytmy mazurkowe. Pamiętasz, nawet napisałam do ciebie wiadomość: „Ale ją Popowa-Zydroń wyszkoliła z rytmów!”. Precyzyjna rytmika dawała o sobie znać także w Sonacie b-moll op. 35. Poza tym Tianyao zaprezentowała ogromne kontrasty dynamiczne – jej piano było chyba najcichsze ze wszystkich, jakie wybrzmiały w tym etapie na scenie warszawskiej filharmonii. Z perspektywy czasu i po obejrzeniu powtórek, zastanawiam się, czy nie był to trochę szkolny Chopin – ale podczas transmisji na żywo zupełnie uległam jej interpretacji. Wzruszyłam się razem z nią! Stawiałam na moim subiektywnym podium. Myślę, że jeśli teraz nie zostanie nagrodzona, to zobaczymy ją za pięć lat ponownie. Oby jednak nie spotkał ją syndrom Pawlaka (ten syndrom też wymyśliłam, jak w poprzedniej naszej relacji syndrom ostatniego występu).

FL: Jeśli nawet był szkolny, to był też porywający. Chopin też kiedyś musiał dawać szkolne występy.

IS: „Przedawkowanie Chopina” – taki nadałabym podtytuł III etapowi. Pomijam już coraz bardziej rozkaszlaną publiczność. O zmęczeniu mówił tuż po zejściu ze sceny w jednym z wywiadów sam Pawlak: „Zdecydowanie jest coraz trudniej, bo człowiek jest coraz bardziej zmęczony i programy [z etapu na etap] są coraz trudniejsze. Zszedłem ze sceny i w tym momencie zeszło ze mnie wszystko. Gdyby tam było łóżko, to bym się tam położył i zasnął”. O kryzysie mogą świadczyć też choroby i infekcje uczestników (przeniesiony występ Erica Lu) i nieobecność przy ogłoszeniu listy finalistów Garricka Ohlssona, który z powodu zmęczenia wrócił do hotelu bezpośrednio po obradach.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tianyao Lyu, przed koncertem w III etapie XIX Konkurs Chopinowskiego 2025, fot. Krzysztof Szlęzak / NIFC

Obrazek

nifc20251015_www_fot.wojciechgrzedzinski_grz_5375.jpg

FL: To oczywiście wzbudziło nie tylko wyrazy oburzenia: co to za przewodniczący jury, policzek w stosunku do uczestników Konkursu i słuchaczy, ale i teorie spiskowe: Ohlsson jest tak zniesmaczony wynikami, że nie chce ich ogłaszać.

IS: Przyznam, że niektóre występy oglądałam na żywo tak, jakbym nagle doznała chwilowej amuzji albo uczestniczyła w chopinowskiej kakofonii – dlatego usprawiedliwiam Garricka. I jak już jesteśmy przy plotkach: mówi się, że z powodu braku zgody w jury nie zostanie przyznana pierwsza nagroda, a zamiast niej pojawią się dwie drugie – co zresztą regulamin dopuszcza. Skoro w samym finale doszło do małej aberracji i usłyszymy 11 uczestników – o jednego więcej niż przewiduje regulamin, bo dwójka pianistów uzyskała identyczną liczbę punktów – to może i werdykt okaże się mniej tradycyjny niż zwykle.

FL: Po finałowych przesłuchaniach jurorzy oddają swoje listy – ranking od 1 do 11, oczywiście z wyłączeniem własnych studentów. Ich ocena nie dotyczy tylko ostatniego etapu, ale całego Konkursu, tego, jak pianista radził sobie od początku do końca. Potem do akcji wkracza przewodniczący, Garrick Ohlsson: zestawia oceny, proponuje werdykt i jeśli dwie trzecie jury się z nim zgodzi – decyzja staje się oficjalna.

IS: A jeśli propozycja przewodniczącego nie zyska poparcia większości, wtedy zaczyna się szczegółowe głosowanie – pisemne, nad każdą kolejną nagrodą, zaczynając od zwycięzcy lub zwyciężczyni XIX Konkursu Chopinowskiego. Do głosu dopuszczeni są tylko ci jurorzy, którzy nie mają relacji nauczyciel–uczeń z danym finalistą. A jeśli i tu nie uda się zebrać wymaganych dwóch trzecich głosów, wtedy pozostaje jeszcze jedno rozwiązanie: jawne głosowanie nad ewentualnym nieprzyznaniem nagrody.

FL: Rzeczywiście, jurorzy mogą później zmienić liczbę i układ głównych nagród, ale muszą zmieścić się w przewidzianym budżecie. Tegoroczny regulamin jury Konkursu przewiduje przyznanie dodatkowej nagrody, jeśli zgodzi się na to dyrektor Konkursu, czyli Artur Szklener, będący również dyrektorem Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina.

Co by się stało, gdyby nie przyznano pierwszej nagrody, wartej 60 tysięcy euro? Wtedy jury miałoby kilka możliwości przetasowań, na przykład: przyznanie dodatkowej drugiej nagrody (30 tysięcy euro) i dodatkowej trzeciej nagrody (25 tysięcy euro), wręczenie trzech równorzędnych czwartych nagród (20 tysięcy euro każda), albo wskazanie dwóch dodatkowych piątych nagród (15 tysięcy euro każda) oraz nadprogramowego wyróżnienia (8 tysięcy euro). Chociaż brak konkretnego miejsca na podium nie oznacza automatyczne pojawienie się dodatkowej nagrody – czasem zostaje po prostu pusta przestrzeń w tabeli wyników.

IS: I było już kilka takich sytuacji w historii Konkursu, chociaż w ostatnich trzech edycjach wręczono je w komplecie.

FL: Na XVI Konkursie w 2010 roku, kiedy wygrała tegoroczna jurorka – Julianna Awdiejewa, nie przyznano czwartej nagrody, ale kto by o tym pamiętał… Pięć lat wcześniej, na wygranym przez Rafała Blechacza XV Konkursie, nie przyznano drugiej i piątej nagrody, ale za to były dwie nagrody trzecie. A na XIV Konkursie nie przyznano nagrody pozaregulaminowej za najlepsze wykonanie mazurków i koncertu fortepianowego, co wywołało bardzo duże zdziwienie. W końcu każdy ze słuchaczy miał swojego faworyta. Można byłoby tak wyliczać bez końca, jurorzy często czegoś nie przyznawali.

IS: Myślisz, że w tym roku jury wręczy wszystkie nagrody?

FL: Nie wiem.

IS: Ja też.

FL: Na koniec chcielibyśmy zaprosić do wypełnienia bardzo ciekawych ankiet, które przygotowała Politechnika Wrocławska z Uniwersytetem Wrocławskim we współpracy z NIFC: https://chopinsurvey.nifc.pl/ Warto dokładnie zbadać konkursową społeczność.

XIX Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina – etap III [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Język Polish