Joga bywa Polką

malina_michalska_1969_pap.jpg, full-width, Malina Michalska podczas prowadzenia zajęć jogi, Warszawa, 1969, fot. Jakub Grelowski/PAP

#dziedzictwo

#literatura

Ponoć jedna z kobiet, które przywiozły Indie nad Wisłę, wlała wodę z Gangesu do Morskiego Oka i nauczyła Dalajlamę wegetarianizmu. Druga zaczarowała jogą poetki i eksperymentowała, łącząc ją z baletem.

Skąd joga w Polsce?

Zanim zaczniemy opowieść o niezwykłych kobietach, przenieśmy się do pierwszych lat XX wieku. Choć dziś joga stanowi element modnego lifestyle’u millenialsów, jej popularność w Polsce zaczęła się dużo wcześniej. W roku 1909 ukazuje się książka opatrzona jednym z najdłuższych tytułów w historii polskiej literatury: "Rozwój potęgi woli przez psychofizyczne ćwiczenia według dawnych aryjskich tradycji oraz własnych swoich doświadczeń podaje do użytku rodaków Wincenty Lutosławski". Jej autor, filozof i publicysta, stryj wybitnego kompozytora Witolda Lutosławskiego, stworzył to pionierskie dzieło jako rezultat długich i dogłębnych poszukiwań sposobu na ozdrowienie. Lutosławski cierpiał psychicznie i fizycznie, nękały go nawracające stany silnego osłabienia i zaburzenia nerwicowe. Próbował konwencjonalnej medycyny i masaży, sięgał po hipnozę, skłaniał się ku modlitwie. Na próżno.

Wincenty Lutosławski, fot. archiwum rodzinne

Dopiero godziny spędzone w londyńskiej British Library, jednej z największych bibliotek świata, rozjaśniły Lutosławskiemu drogę do psychofizycznego dobrostanu. Rozwiązaniem okazały się asany – pozycje jogi i pranajama, czyli techniki oddechu. "Wprowadźmy rytm do życia – wnet zapanuje w nim harmonia", pisał Lutosławski w "Rozwoju potęgi woli…".

Co ciekawe, londyński research nie był pierwszym spotkaniem Lutosławskiego z hinduistycznymi praktykami. W ostatnich latach XIX wieku filozof uczestniczył w odbywającym się w Chicago spotkaniu z mnichem Vivekanandą, który zapoznał kraje "Zachodu" z hinduizmem. Wówczas Lutosławski nazwał uczestników spotkania "sekciarzami". Kilka lat później joga, można powiedzieć, uratowała mu życie.

Ezoterycznie ukąszona

Lutosławski powróci jeszcze w tej opowieści. Filozof był rzeczywiście pionierem, jeśli chodzi o propagowanie inspirowanego hinduizmem stylu życia łączącego wstrzemięźliwość (wykluczenie alkoholu, tytoniu oraz części pokarmów) z ćwiczeniami fizycznymi i oddechowymi. Jednak prawdziwą łączniczką między kulturą ojczyzny Gandhiego a Polską była Wanda Dynowska.

Ezoteryczno-mistyczne "ukąszenie" przydarzyło się Wandzie jeszcze w dzieciństwie. Na dworze Eustachego i Heleny Dynowskich często gościło grono literatów i artystów. To dzięki rodzicom dorastająca Wanda poznała Tadeusza Micińskiego, jednego z najbardziej wyrazistych poetów Młodej Polski,

Thumbnail — Wanda Dynowska, fot. z archiwum rodzinnego

zafascynowanego gnozą, mistycyzmem, okultyzmem i duchowością, członka istniejącego przed pierwszą wojną światową Warszawskiego Towarzystwa Teozoficznego.

Jego zainteresowania wywarły ogromny wpływ na światopogląd młodej Dynowskiej, która już jako nastolatka wierzyła w reinkarnację i poświęcała czas ezoterycznym i religijnym lekturom. Po latach jej młodzieńcza fascynacja mistyką zamieni się w konsekwentną życiową drogę i zaprowadzi ją przed oblicze samego Mahatmy Gandhiego.

Imię od Gandhiego

Najpierw jednak zainteresowania Dynowskiej doprowadziły ją do teozofii. Jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej wstąpiła do Włoskiego Towarzystwa Teozoficznego, wierząc, że wkrótce i w Polsce uda się stworzyć podobną organizację. O pozwolenie postanowiła poprosić samą Anne Besant, ówczesną kierowniczkę ogólnoświatowego Towarzystwa Teozoficznego. Podobno, żeby spotkać się z Besant w Paryżu, zastawiła swoją biżuterię w lombardzie. Co ciekawe, w Paryżu poznała słynnego hinduskiego myśliciela Krishnamurtiego. Od Besant otrzymała natomiast pisemną akceptację, wkrótce nosiła na szyi wyjątkowy amulet: pokaźnych rozmiarów jasnozielony chryzolit. Wcześniej, przed Dynowską i Besant, kamień należał do samej Heleny Bławatskiej, rosyjskiej założycielki Towarzystwa Teozoficznego, pisarki i okultystki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mahatma Gandhi, przed 1942, fot. Wikimedia.org

Obrazek

mahatma_gandhi_wikipedia.jpg

Zainteresowanie teozofią szło w parze ze zgłębianiem ksiąg hinduizmu. Trzeba bowiem wiedzieć, że teozofia zakładała zainteresowanie wszelkimi religiami i przyglądała się różnym formom duchowości. W 1935 roku Dynowska wyjeżdża do Indii na zjazd teozofów. Wtedy zapewne nie przypuszczała, że cel jej podróży stanie się miejscem, w którym spędzi resztę życia i w którym to życie zakończy. Kiedy wybuchła wojna, próbowała wrócić do Europy, jednak starania o uzyskanie wizy pobytowej w którymś z europejskich krajów były bezskuteczne. Wróciła więc do Indii, które wkrótce okazały się jej drugą ojczyzną. To wtedy, w drugiej połowie lat 30., dobrze poznaje Gandhiego, z którym połączy ją przyjaźń i głębokie przywiązanie do idei wolności. To właśnie on nada jej imię "Umadevi", czyli "Świetlista Dusza".

Kobieta-przedsiębiorstwo

Po śmierci swojego mistrza w 1948 roku (w listach nazywała go "Bapu", czyli ojciec) Dynowska angażuje się niemal w pełni w działalność popularyzatorską w ramach założonej parę lat wcześniej w Madrasie Biblioteki Polsko-Indyjskiej. Wespół z Maurycym Frydmanem, polskim Żydem, który wyemigrował do Indii w podobnym do Dynowskiej czasie, dokonuje niesamowitego dzieła: jako redaktorka, tłumaczka, korektorka i wydawczyni doprowadza do publikacji kilkudziesięciu dzieł z zakresu kultury i religii Indii, w tym – oczywiście – tekstów na temat jogi. Nakładem Biblioteki Polsko-Indyjskiej ukazały się m.in. pisma Krishnamurtiego, Ramany Maharishiego, Heleny Bławatskiej i Vivekanandy. Dynowska przetłumaczyła także jedną ze świętych ksiąg hinduizmu, Bhagawadgitę wydaną w Madrasie pod tytułem "Bhagavad Gita: Pieśń Pana". Koronnym osiągnięciem Biblioteki była jednak monumentalna, sześciotomowa "Antologia Indyjska" poświęcona m.in. sanskrytowi i zawierająca pisma Gandhiego. W 1960 roku wydanie "Antologii" otrzymał od Dynowskiej ówczesny biskup krakowski Karol Wojtyła. Wieść niesie, że kobieta przepowiedziała mu, że zostanie pierwszym słowiańskim papieżem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wanda Dynowska, fot. z archiwum rodzinnego

Obrazek

wanda_dynowska_archiwum_rodzinne.jpg

Co ciekawe, jej praca popularyzatorska dotyczyła także kultury polskiej - Dynowska tłumaczyła na angielski poezję m.in. Kochanowskiego. O swojej działalności w jednym z listów pisała jako o "pomoście, który buduje książkami między duszą Indii i Polski". Biblioteka Polsko-Indyjska, wspólne dziecko polskich emigrantów, działała niemal trzy dekady i długo pozostawała jedynym przedsięwzięciem prezentującym kluczowe dla zrozumienia kultury Indii dzieła w języku polskim.

Francuski szpieg?

Otulona w sari, tradycyjny indyjski strój - pięciometrowy pas materiału, z namalowanym bindi (świętą hinduską kropką na czole, a w zasadzie na czakrze trzeciego oka), Dynowska-Umadevi była postacią na tyle ekscentryczną, by wywoływać we włodarzach Polski Ludowej niepokój. PRL-owskie służby uważały ją za francuskiego szpiega, bacznie obserwując jej działania podczas dwóch wizyt w ojczyźnie: w 1960 i 1969 roku (za każdym razem odbywała intensywne tournée, dzieląc się słowem swoich duchowych mistrzów).

Po pierwszej z tych wizyt Dynowska zaangażowała się w działalność na rzecz tybetańskich sierot, decydując się na wyjazd do Dharamsali, która po upadku powstania przeciwko Chinom była siedzibą Dalajlamy XIV. W owym czasie Umadevi znacznie zbliżyła się do buddyzmu, wtedy także Biblioteka Polsko-Indyjska podjęła się wydawania pism związanych z Tybetem. Kiedy Dynowska przybyła do Dharamsali, ówczesny przywódca duchowy Tybetańczyków miał 25 lat. Kiedy w 2008 roku odwiedził Polskę, w swoim wystąpieniu w Gdańsku nazwał Dynowską swoją "przybraną matką, dzięki której został wegetarianinem". Praca z tybetańskimi dziećmi i młodzieżą oraz opracowanie publikacji o kulturze i religii Tybetu były ostatnimi jej aktywnościami. Nie mogąc dłużej żyć na tak dużej wysokości, przeniosła się do rzymskokatolickiego klasztoru w Mysore w południowych Indiach. Jej stan zdrowia pogarszał się, ale Umadevi odmówiła dalszego przyjmowania leków. Odeszła spokojnie i świadomie, niczym "prawdziwa joginka i mistyczka", jak mówił o niej Leon Cyboran, polski indolog.

Ostatnia medytacja

Istnieją co najmniej dwie wersje tego, w jaki sposób Dynowska spędziła ostatnie chwile życia: jedna głosi, że zmarła pogrążona w głębokiej kontemplacji w klasycznej medytacyjnej asanie. Drugą przedstawił towarzyszący jej ks. Marian Batogowski, który twierdził, że umierająca Umadevi wyraziła życzenie przyjęcia ostatnich sakramentów i uczestniczenia w mszy świętej. Dla biografii wybitnej działaczki na rzecz dialogu międzykulturowego to, która z wersji jest prawdziwa, ma drugorzędne znaczenie. Dynowska nie była dogmatyczką, a na religie patrzyła przede wszystkim jako na ścieżki do osiągnięcia duchowego spokoju. Nie przywiązywała się do żadnego wyznania, a w jej indyjskim mieszkaniu wśród figurek hinduskich bóstw zobaczyć można było także wizerunki Matki Boskiej. Była kobietą dwóch ojczyzn głoszącą wolność oraz szacunek i ciekawość dla wszystkich kultur. Ks. Adam Boniecki wypowiedział się o niej jako o osobie "niezwykłej i głębokiej, międzykulturowej [...], uroczej, ciepłej, kontaktowej i mądrej".

W istocie, była nie tylko propagatorką jogi rozumianej jako duchowa ścieżka, ale i nietuzinkową – jak powiedzielibyśmy dziś – aktywistką, żarliwie tworzącą mosty między Półwyspem Indyjskim a Polską. Podobno w ramach "zaślubin Polski z Indiami" wlała przywiezioną z Indii wodę z Gangesu do Morskiego Oka, skałę z Tatr wręczyła samemu Dalajlamie (który trzymał ją przez lata na swoim biurku), a wcześniej – jeszcze w międzywojniu – "lobbowała" za uznaniem kamienia na Wawelu za święty czakram.

Akrobatka

Wspomniany już Wincenty Lutosławski był przyjacielem domu Kazimierza i Haliny Michalskich. Jeszcze jako nastolatka ich córka Malina (właściwie Maria Aleksandra) poznała autora "Rozwoju potęgi woli…" i miała szansę zafascynować się wpływem ćwiczeń fizycznych i oddechowych na duchowość. Wysoce prawdopodobne, że osoba Lutosławskiego istotnie zafascynowała Michalską i zaważyła na jej przyszłym życiu. Jednak zanim kobieta została słynną na cały kraj propagatorską hathajogi (jogi bardziej skupionej na praktyce fizycznej niż na doświadczeniach mistycznych), prowadziła – z sukcesami – żywot tancerki, akrobatki i artystki scenicznej. Uczyła się pod okiem Haliny Hulanickiej, która była zainteresowana egzotycznymi tańcami z Indii i Egiptu. Michalska występowała w operetce i tańczyła solowe partie w Teatrze Wielkim, zaś po wojnie akrobatyczne wykształcenie pozwoliło jej na występy w cyrkach i teatrach variétés. Wtedy też zajęła się działalnością pedagogiczną: w 1957 roku w stołecznym Staromiejskim Domu Kultury założyła Studio Gimnastyki Tanecznej. Michalska eksperymentowała z ruchem, wkrótce do programu Studia włączając elementy jogi. Tę zaś poznała, podobnie jak Lutosławski, przechodząc zdrowotny kryzys.

Malina Michalska jako zjawa w "Nocy Walpurgi", fotografia sytuacyjna, 1938, fot. Foto Forbert/fot.Rosner/www.audiovis.nac.gov.pl (NAC) — Malina Michalska, tancerka, 1934-1939, fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

W 1960 roku, by poradzić sobie z pooperacyjnymi komplikacjami, poszukiwała sposobów na odzyskanie zdrowia, a poszukiwania te zawiodły ją w kierunku medycyny tybetańskiej oraz indyjskiego systemu ćwiczeń fizycznych i oddechowych. O medycynie Tybetu dowiadywała się z książek benedyktyna Cyryla Krasińskiego. Skąd czerpała informacje o jodze? Niewykluczone, że m.in. właśnie z "Rozwoju potęgi woli…" autorstwa poznanego w dzieciństwie przyjaciela domu, Wincentego Lutosławskiego.

Początkowo będące jedynie ekscentrycznym dodatkiem do baletu, asany zaczęły stopniowo wypierać w szkole Michalskiej ćwiczenia taneczne. Wkrótce stały się podstawą jej programu kształcenia. Po kilku latach praktyki, jej Studio wpisane zostało na listę International Yoga Felowship Movement, a "glejt" upoważniający do prowadzenia szkoły hathajogi wręczył Michalskiej sam ambasador Indii w Polsce. Jedna z uczestniczek kursów w Studiu, Maria Diatłowicka, wspomina naukę pod okiem Michalskiej tak:

Świetne samopoczucie zapewniały mi ćwiczenia, na które przez kilka lat uczęszczałam do uwielbianej przez uczennice Maliny Michalskiej. [...] Zajęcia odbywały się przy Rynku Starego Miasta, a po nich naładowana energią wracałam Krakowskim Przedmieściem i Nowym Światem do domu.

Kobieta-guma przed kamerą

Малина Михальская — инструктор йоги, 1969 год. Фото: Мариуш Шиперко / PAP — Malina Michalska jako instruktorka jogi, 1969, Warszawa, fot. Mariusz Szyperko/PAP

W 1969 roku tancerka i joginka była bohaterką jednego z odcinków Polskiej Kroniki Filmowej (epizod nosił tytuł "Elastyczny kręgosłup"). W niespełna dwuminutowym materiale słyszymy, jak powojenna propagatorka jogi mówi spokojnym, hipnotyzującym głosem: "ażeby się maksymalnie rozluźnić, musimy mieć uczucie ciężaru…", a przy kolejnych, trudniejszych asanach radzi, by rękę "miękko jak wąż owinąć sobie w talii jak modny pasek". Z materiału Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie dowiadujemy się, że ćwiczenia Michalskiej mają moc leczenia cukrzycy, choroby nerek, astmy i reumatyzmu. Na filmie widzimy Michalską, wówczas już ponadpięćdziesięcioletnią, która z łatwością wchodzi w kolejne pozycje ("Malina była kobietą-gumą", pisała o niej Maria Terlecka w czasopiśmie Stolica). Joginka przedstawiona jest w filmie jako jogowa celebrytka stolicy, która wykształciła w zakresie hathajogi ponad tysiąc osób - jak słyszymy w kronice, w tym także wielu "lekarzy, aktorów i adwokatów". Wśród kobiet inspirujących się Michalską była m.in. poetka Anna Świrszczyńska. Artystka, która oprócz praktyki jogi, stosowała także dietę wegetariańską, fizycznym ćwiczeniom poświęciła kilka swoich wierszy, m.in. "Genialne ciało jogi":

Znudziło mnie już moje ciało / Na próżno przez tyle lat / staram się je wytresować [...] Jest tępe / [...] nie stanie się nigdy / genialnym ciałem jogi

– pisała gorzko poetka.

Wszechświat i ja to jedność

Ukoronowaniem działalności Maliny Michalskiej była książka "Hatha-joga dla wszystkich" wydana po raz pierwszy w 1972 roku nakładem Państwowych Zakładów Wydawnictw Lekarskich (w serii "Zdrowie dla wszystkich"). Podręcznik zawiera wskazówki dotyczące nastawienia psychicznego, odpowiedniego stroju, właściwego oddechu; pokazuje także, rzecz jasna, 60 rzetelnie opisanych asan. Do wszystkich fotografii demonstrujących poszczególne pozycje pozowała sama Michalska. Choć hathajoga jest bardziej "europejską" wersją jogi, to znaczy angażującą się w samą praktykę bardziej niż w jej metafizyczny wymiar, Michalska w swojej książce nie pominęła duchowych aspektów indyjskiego systemu ćwiczeń:

Drogą jogi można poprzez najwyższą koncentrację i medytacje dojść do stanu, w którym zatraca się poczucie odrębności swojego ja, kiedy WSZECHŚWIAT, ŚWIAT i JA stanowią JEDNOŚĆ [podkreślenia autorki].

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wisława Szymborska na wieść o otrzymaniu Nagrody Nobla w literaturze, Zakopane, 1996, fot. Adam Golec / AG

Obrazek

full_szymborska_wislawa_agolec_ag_770.jpg

Książką zainteresowała się m.in. sama Wisława Szymborska, która z właściwym sobie poczuciem humoru i sceptycyzmem zrecenzowała ją w felietonie opublikowanym na łamach "Życia Literackiego". Choć sportowe zainteresowania Szymborskiej dotyczyły głównie boksu, poetka dokładnie zapoznała się z instrukcjami Michalskiej, żartobliwie się do nich odnosząc:

Sceptyk wykonując ćwiczenie nr 25 zawsze jeszcze zdąży pomyśleć w sposób niedopuszczalnie laicki i światowy: co ja właściwie wyprawiam? [...] W tym momencie sceptyk postanowi rozplątać się z Kukkutasany. Ufajmy, że zdoła bez pomocy pogotowia ratunkowego.

Szymborska zauważyła też, znowu nie bez charakterystycznego dla siebie dowcipu, że książka Michalskiej wcale nie jest dla wszystkich:

Ci, którzy są przemęczeni i znerwicowani, nie mają czasu na ćwiczenia, a ci, którzy mają czas, nie są z pewnością tak bardzo przemęczeni i znerwicowani

– pisała w felietonie przyszła noblistka.

Malina w teatrze

O ile Dynowska "przywiozła Indie nad Wisłę" dosłownie, o tyle Michalska jedynie metaforycznie, bo na Półwyspie Indyjskim – mimo zaangażowania się w praktykę jogi – jej stopa nigdy nie stanęła. Słowo "jedynie" może okazać się tu jednak nieadekwatne, bo zasługi Michalskiej dla popularyzacji hathajogi są olbrzymie. Przez wiele lat w domach zafascynowanych jogą Polek i Polaków jej książka była niczym biblia.

Postacią Michalskiej zainteresowała się w 2018 roku aktorka i performerka Marta Malikowska. Biografia joginki stała się dla Malikowskiej punktem wyjścia do stworzenia "Maliny", performansu, koncertu i sesji medytacyjnej w jednym. W spektaklu, obok Malikowskiej, wystąpiły także tancerka i choreografka Karolina Kraczkowska oraz Maniucha Bikont, śpiewaczka i tubistka wykonująca polskie pieśni ludowe. Aktorka zapragnęła w ramach projektu zbadać relację między sztuką przygotowywania roli a praktyką jogi, a także zadać kilka ważnych dla niej pytań: o relację jogi i feminizmu, o współczesną potrzebę rytuału, a także o to… jak leżeć, siedzieć i oddychać. Przestrzeń gry Malikowska nazwała "Świątynią Niewidzialnego Różowego Jednorożca". Krytyk Piotr Morawski pisał o spektaklu "pod matronatem" Maliny Michalskiej jako o teatrze "niesamowitej troski i delikatności".

Źródła: "Joga – droga do transcendencji", A. Świerzowska, Warszawa 2009; "Niepokorne córy II Rzeczpospolitej i PRL", J. Molenda, Warszawa 2016; "Hatha-joga dla wszystkich", M. Michalska, Warszawa 1973; "Lektury nadobowiązkowe", W. Szymborska, Warszawa 2002; "O Wandzie Dynowskiej (Umadevi – Bogini Światła)", K. Tokarski, artykuł opublikowany na portalu joga-joga.pl; e-teatr.pl; dwutygodnik.com; focus.pl.

Język Polish