Jak się utrzymywał?
Moniuszko pochodził z rodziny szlacheckiej. Jego ojciec (Czesław) i stryj (Ignacy) służyli w armii Napoleona. Inni jego stryjowie mieli osiągnięcia naukowe: Kazimierz był prawnikiem (i amatorskim botanikiem), Aleksander zgłębiał tajniki filologii klasycznej. Z kolei stryj Dominik Moniuszko był, jeśli można tak to nazwać, eksperymentatorem społecznym – podzielił pomiędzy chłopów swój majątek, dał każdemu ziemię, zbudował wiejskie szkoły, które sam utrzymywał. Nie podobało się to za bardzo jego otoczeniu, nie znalazł żadnych naśladowców. Zmarł w 1848 roku, 16 lat przed zniesieniem pańszczyzny w Królestwie Polskim.
Pocztówki z ilustracjami Adama Setkowicza do "Halki" Stanisława Moniuszki, 1939, fot. Polona.pl
Stanisław Moniuszko w pewnym sensie wdał się w stryja Dominika, przymnajmniej, jeśli chodzi o łamanie konwenansów społecznych. Na początku swojej kariery pracował, jako organista w wileńskim kościele, w kręgach szlacheckich uchodziło to za zajęcie mieszczańskie, niegodne szlacheckiego stanu. Tym bardziej, że kościelni organiści zazwyczaj nie byli wirtuoazami, a Moniuszko właśnie wrócił ze studiów w Prusach. Dawał też lekcje gry na pianinie, działał w amatorskich kółkach śpiewaczych. Te wydarzenia miały bardzo ważny wpływ na jego późniejszy życiorys. Zostawił po sobie dużo muzyki organowej. W pierwszym wykonaniu "Halki", krótszej dwuaktowej wersji, nazywanej wersją wileńską, wzięli udział jego muzyczni, półamatorscy przyjaciele.
Po wyjeździe do Warszawy został zaturdniony jako dyrektor (czyli dyrygent) Teatru Wielkiego. Nie było mu tam łatwo, warszawska inteligencja postrzegała go, jako twórcę z odległej Litwy, peryferiów kraju. Bardzo pomagało mu wsparcie miejscowych mecenasów sztuki.
Gdzie (poza Polską) wykonywano opery Moniuszki?
C.T. Jasper, Joanna Malinowska, "Halka/Haiti. 18°48’05”N 72°23’01”W", 2015. Podczas warsztatów tanecznych z mieszkańcami Cazale, fot. Bartosz Górka.
Za życia Moniuszko doczekał się wystawienia swoich oper, a dokładniej rzecz biorąc – "Halki" – w Bratysławie, Pradze, Moskwie i Sankt-Petersburgu. Za światową ekspansję jego twórczości ("Halki" i "Strasznego dworu") odpowiadała Maria Fołtyn, do 1974 roku śpiewaczka operowa, po utracie swojego głosu – reżyserka. Zaczęło się od "Halki" w Hawanie, potem podróżowała z jego spektaklami po Stanach Zjednoczonych, Meksyku, Brazylii, Portugalii, Hiszpanii, Szwecji, Rumunii, Bułgarii i Turcji. W jej spektaklach śpiewali najczęściej miejscowi śpiewacy, obowiązkowo przebrani w polskie stroje ludowe.
Do jej postaci nawiązał Cezary Tomaszewski w przedstawieniu prezentowanym na festiwalu Opera Rara w Krakowie. Praktyką zainspirował się Paweł Passini, który wywiózł ''Halkę'' do Cazale na Haiti, do wioski, w której mieszkają potomkowie polskich legionistów sprowadzonych przez Napoleona do tłumienia powstania miejscowej ludności.
