Mickiewicz wraca do Kowna

velines_repetas_20251128_0009_copy.jpg, default, „Dziady Litewskie” w reżyserii Jakuba Skrzywanka w Teatrze Narodowym w Kownie. Fot. Donatas Stankevičius/NTD Kowno, Mickiewicz wraca do Kowna

teatr

Adam Mickiewicz spotyka Pinę Bausch, Roberto Benigniego i zombie, czyli Dziady Litewskie w reżyserii Jakuba Skrzywanka w Narodowym Teatrze Dramatycznym w Kownie.

Śnieg, przenikliwe zimno, ciemność zapadająca o godzinie 16:30. Na ulicach mało ludzi, ale jeden powtarzający się motyw: wszędzie na trasie mijamy żołnierzy. Ubrani w komplety moro, idą trójkami, czwórkami, nieformalnie.
„Baliśmy się, że nie dotrzecie”, mówią pracownicy teatru. „Ostatnio w strefie powietrznej pojawiają się balony nadlatujące z Białorusi, i przy każdym takim incydencie lotnisko w Wilnie jest wyłączane z ruchu”, słyszymy.

W tej atmosferze idziemy na Dziady Litewskie w reżyserii Jakuba Skrzywanka. Polski reżyser pierwszy raz wystawia spektakl w Kownie, ale tutejsza publiczność nie pierwszy raz styka się z jego twórczością. Wczesną jesienią pokazywał Mein Kampf z Teatru Powszechnego w Warszawie, który został bardzo dobrze przyjęty.

Teraz przygotował spektakl z litewskim zespołem aktorskim. Jak twierdzą twórcy, Dziady Adama Mickiewicza nie były nigdy w Kownie wystawiane. To paradoksalne, bo II i IV część dramatu powstały tutaj, w mieście, w którym młody Mickiewicz pracował jako nauczyciel gimnazjum. I właśnie te dwie części są punktem wyjścia do przedstawienia Skrzywanka.

Gdzie obywają się Dziady 2025?

Gdyby front Grobu Nieznanego Żołnierza, razem ze strzegącymi go żołnierzami, umieścić w bardzo luksusowej kaplicy bardzo luksusowego domu pogrzebowego, to otrzymalibyśmy ramę scenografii spektaklu.

Przed nim widzimy wielki prostokąt z czarną ziemią, a z czasem dostrzegamy, że na proscenium jest jeszcze szklana podłoga, pod którą coś się kryje. Spektakularna scenografia autorstwa Agaty Skwarczyńskiej będzie wracała w tej opowieści, bo świetnie wykorzystuje wielopoziomową machinę techniczną i znaczeniową spektaklu.

"Dziady Litewskie" Jakuba Skrzywanka Narodowym Teatrze Dramatycznym w Kownie 2025 — „Dziady Litewskie” w reżyserii Jakuba Skrzywanka w Teatrze Narodowym w Kownie. Fot. Donatas Stankevičius/NTD Kowno

Zostańmy jednak na razie przy ramie. Drzwi do kaplicy zatrzaskują się i zaczynają się Dziady. Jak dziś wyglada ten obrzęd w kraju, który nie ma chwili, by dobrze zająć się obecnymi problemami (Litwa przoduje w rankingu krajów z największą liczbą samobójstw), bo jego historyczne lęki są rozbudzane przez wydarzenia geopolityczne? Litwinka (w tej roli Ugnė Žirgulė), jak ta postać nazywana jest w programie, jako Guślarka chce podjąć z widownią tę aktualną kwestię, jednak drzwi kaplicy – jak drzwi do Grobowca Komandora – otwierają się, wchodzi trzech radzieckich żołnierzy, którzy po rosyjsku obwieszczają: „Wróciliśmy!”.

Uśpione demony

Z oczami jak zombie, triumfują i szydzą: co to za kraj, którego ludność to tylko trzy miliony; jest was tak mało, że nawet sami nie mogliście wystawić Dziadów, tylko musieliście ściągnąć Polaka, by je wyreżyserował! Jeden z żołnierzy pali flagę litewską, inny każe śpiewać hymn – ale nie obecny, tylko hymn Litwy sowieckiej.

Ten spektakl przemocy, z wystrzałami, ogniem, hukiem, próbą gwałtu, jest podbijany zdaniem: żadne NATO, żadna Polska, wam nie pomoże, sami zobaczcie – nikt skutecznie nie pomógł Ukrainie.

Tak jak w kotłującej się historii dziejów, tak i tu radziecka dominacja zostaje przerwana. Do kaplicy wpada granat, a po nim pojawiają się „Freunde”, czyli żołnierze nazistowscy. A z nimi motyw dzieci z dramatu Mickiewicza.

Okrucieństwo rytuałów Dziadów

Przyznam, że guślarska część Dziadów zawsze była przeze mnie odbierana jak rytuał: po prostu takie kwestie się wypowiada, jak w zaklęciu czy modlitwie. Jednak w spektaklu Jakuba Skrzywanka wyjątkowo mocno uderzyło mnie okrucieństwo przesłania tego rytuału: „Kto nie doznał goryczy ni razu, / Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Dlaczego bez sprzeciwu słuchamy tych słów? Może fraza ta tak silnie wybrzmiała tym razem, bo ten Mickiewiczowski czyściec u Skrzywanka jest jak przedsionek piekła? I są w nim dzieci.

Rózię i Józia widzimy w kontekście historii kobiety, na której oczach naziści porwali córkę, a błagającą o litość matkę zakatowali. To nawiązanie do Kinder Action (Akcji Dziecięcej), która miała miejsce w 1944 roku w getcie w Kownie.

Dziecięcy aktorzy wychodzą ze swoich ról, grają z wyobrażeniem wojny czy z zabawą w wojnę. Jednak nawet motyw gry nie umniejsza grozy. Bo czy dorosły bohater, który porusza się jak Roberto Benigni w Życie jest piękne, i jak on próbuje pokazać dziecku, że obóz to zabawa, jest mniej zatrważający dziś, prawie 30 lat po premierze hollywoodzkiego filmu?

Te obrazy przemocy zmieniają się, ale nie znikają. Dziady Litewskie Skrzywanka wydobywają na wierzch dawno, wydawałoby się, pogrzebane lęki, przekonania, stereotypy, które jednak ciągle są żywe. Oto widmo złego pana – polski szlachcic (w tej roli dyrektor teatru: Egidijus Stancikas). Rządzi batem, aż do krwi. Kiedy wydaje się, że dopiął swego i ani jednego chłopa nie oszczędził, to jak w baletach romantycznych zmarli powstają z grobu.

Kwadrat ziemi, przypominający scenografię ze Święta wiosny Piny Bausch, zaczyna odgrywać podobną rolę co w tej ikonicznej inscenizacji. Balet do muzyki Igora Strawińskiego pokazywał rytuał, który musiał odbyć się co roku, by ziemia znów obrodziła – w tym celu należało złożyć w ofierze dziewicę. U Bausch, ubrani w cieliste kostiumy tancerze i tancerki przerzucają pomiędzy sobą czerwoną płachtę materiału. Tańczą w tumanie kurzu, pyłu, w którym pot miesza się z ziemią. Bohaterki wyrzucają czerwony materiał, jakby chciały odepchnąć od siebie ten los. W końcu trafia na Wybraną. U Skrzywanka czerwony jest kolorem płaszcza szlachcica, więc okrutny rytuał płodności zamienia się w okrutny rytuał zemsty.

Romantyczna miłość w dzisiejszym świecie

Spektakl Dziady Litewskie dzieli się na pół – po części historycznej nadchodzi część współczesna, a przewodniczką po niej jest Zosia. Ta, która nie dotknęła ziemi ni razu, więc nie może być w niebie. Jak wygląda jej czyściec? To znajomości z sieci. Zosia przez większość roli nic nie mówi: nad sceną widzimy tablicę z ekranem telefonu, na którym jej „kwestie”, czyli smsy z „thatDude123”, przeplatają się z filmikami Kylie Jenner oglądanymi na Instagramie, reklamami nowego sezonu Stranger Things czy filmami z kotkami z TikToka. Sama Zosia zamknięta jest w szklanym pokoju, który wyjeżdża na proscenium. My widzimy ją, a ona, jak w lustrze weneckim, nie widzi nas.

Bardzo mocna jest ta część. Przeniesienie rytuału we współczesne realia podkreśla brutalność przesłania, które stanowi, by za flirt i odmowę wejścia w relację dziewczynie należała się kara.

Przez zamknięcie w szklanym kubiku ta część jest niemal filmowa. Pokój, który początkowo daje bohaterce schronienie, finalnie staje się dla niej pułapką.

Skrzywanek i aktorka Miglė Navasaitytė świetnie uchwycili dynamikę dzisiejszej komunikacji młodych ludzi: zarówno tę we flircie (kiedy chłopak prosi ją o zdjęcie stóp, ona najpierw pyta ChataGPT jak korzystnie wykonać taką fotkę), jak i tę, gdy po późniejszej odmowie spędzenia wspólnej nocy rozmowa drastycznie zmienia ton (wtedy dziewczyna również do ChataGPT kieruje pytanie, jak postępować ze stalkerem).

Z kolei Gustaw jako odrzucony kochanek nie jest melancholijnym młodzieńcem, który odchodzi w siną dal i przeklina książki, bo zbudowały jego wyobrażenie o miłości. Jest za to sfrustrowanym chłopakiem, który wzorce zachowań czerpie z toksycznej męskości i mroków internetu.

Poetyckie słowa, mocne obrazy

Rozczytywanie tych wszystkich nawiązań i interpretacji, jest ciekawą grą, budującą dynamikę spektaklu. Dziady również na Litwie pojawiają się w szkolnych lekturach, jednak, jak mówili twórcy przed premierą, tłumaczenie dramatu na litewski brzmi raczej poetycko, a po polsku – bardziej dosadnie. Zestawienie tej poetyki z mocnymi obrazami daje ciekawy efekt.

Jakub Skrzywanek zwracał w litewskich mediach uwagę, że zarówno Polacy, jak i Litwini żyją na ziemi nasiąkłej krwią. Każdy ma w rodzinie historie wojenne. Czy prawdą jest, że w jakiś sposób rany naszych przodków ciągle nosimy w sobie? Czy twórca zdaje się mówić, że ani Życie jest piękne, ani Święto wiosny, ani inne z setek tysięcy dzieł i opowieści przestrzegających przed wojną i brutalnością nie mają szansy zatrzymać nas w tym okrutnym korowodzie?

To trudna do przyjęcia perspektywa, zwłaszcza dziś, kiedy – jak na Litwie – część środków pierwotnie przeznaczonych na kulturę, finalnie idzie na zbrojenia.

Dzień po powrocie z Kowna dostaję wiadomość od koleżanki: „A nasz lot odwołany, znowu balony”.

Dziady Litewskie

Reżyseria i dramaturgia: Jakub Skrzywanek
Asystentka dramaturga: Daiva Čepauskaitė
Scenografia i światła: Agata Skwarczyńska
Kostiumy: Ugnė Tamuliūnaitė
Choreografia: Agnieszka Kryst
Muzyka: Karol Nepelski
Projekcje wideo: Ridas Beržauskas
Koordynatorka intymności: Virginija Vareikytė
Przekład z języka polskiego: Jūratė Petronienė

Występują: Povilas Barzdžius, Saulius Čiučelis, Motiejus Ivanauskas, Gytis Laskovas, Inga Mikutavičiūtė, Pijus Narijauskas, Miglė Navasaitytė, Kęstutis Povilaitis, Irena Sikorskytė, Egidijus Stancikas, Dainius Svobonas, Ugnė Žirgulė.

Powstanie spektaklu wsparli: Ministerstwo Kultury Republiki Litewskiej, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Instytut Adama Mickiewicza oraz Lenkijos institutas Vilniuje – Instytut Polski w Wilnie.

Język Polish

dziady

teatr współczesny