Iwona E. Rusek: Wyspiański jest bardzo surowym nauczycielem [WYWIAD]

iwona_rusek_portret.jpg, default, fot. Julita Delbar, KLITKA, Atelier Fotograficzne, Sztuka Użytkowa

„Zgłębianie pytania o źródło, poszukiwanie swojej tożsamości, dotyczy nas wszystkich” – mówi Iwona E. Rusek, autorka książki Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia.

Zuzanna Liszewska: Dlaczego postanowiłaś napisać książkę o Wyspiańskim?

Iwona E. Rusek: Wyspiański był w moim życiu od zawsze, dlatego zawsze chciałam napisać książkę o dramatach Wyspiańskiego. Jest to artysta genialny i totalny, a do tego wymagający i surowy nauczyciel. Pracując nad tą książką, z przerażeniem zdałam sobie sprawę z tego, jak bardzo wielu rzeczy nie wiem i nie umiem. Była to z jednej strony przykra konkluzja dotycząca mojego dotychczasowego stanu wiedzy i wykształcenia, a z drugiej zaś zrozumiałam, że jeśli podejmę wyzwanie, zacznie się dla mnie wspaniała, twórcza przygoda. Wyspiański zmusił mnie, żebym zainteresowała się na przykład polskim folklorem, opowieściami z mitologii słowiańskiej czy polską historią, a wszystko dlatego, że u niego najmniejsza nawet wzmianka w didaskaliach, rzucony gdzieś w drugim planie rekwizyt czy opis, w co ubrana jest postać – ma fundamentalne znaczenie dla rozumienia całości utworu, który ma bardzo precyzyjną strukturę. Pisząc tę książkę, zrozumiałam, że starożytne powiedzenie: „Wiem, że nic nie wiem” ma sens, ale muszę przyznać, że „trochę” już wiem, więc w przyszłości zmierzę się z moim ukochanym tekstem Legendy II, ponieważ mam zamiar napisać monografię tego dramatu.

ZL: A dlaczego twoim zdaniem Wyspiański jest ważny dzisiaj?

IER: Uważam, że wczoraj był ważny, dzisiaj jest ważny i zawsze będzie ważny, ze względu na idee pojawiające się w jego tekstach oraz fakt, że jako artysta i człowiek jest bardzo surowym sędzią, jeśli chodzi o ocenę tego, jakimi jesteśmy ludźmi i Polakami. Co istotne, Wyspiański nieustająco upomina się o to, aby być człowiekiem etycznym, człowiekiem pełnym, jak mówili romantycy. Człowiek pełny to taki, który ma w sobie ziarno życia i kontakt z przeszłością – krainą ducha – do której idzie się po siłę do czynu, bo jak mówił Mickiewicz, „ziemia tam zaorana jest stopami hufców, zroszona deszczem krwi i zasiana strzałami i kulami”. W Nocy listopadowej bogini Kora zadaje pytanie każdemu z nas: czy jesteś ziarnem, czy jesteś plewą? Innym słowy: czy twoje życie ma sens, czy jest wyłącznie jałowym trwaniem w czasie? Z kolei Rachela w Weselu, podczas rozmowy z Poetą stwierdza, że „kto ma w sobie zapach róż, ten odkwitnie na wiosnę”. To niezwykłe przesłanie, które mówi wprost: tylko serce ma moc ocalenia i odrodzenia nas jako ludzi i jako Polaków. Głębia tego przesłania sprawia, że moim zdaniem twórczość Wyspiańskiego będzie zawsze ważna i aktualna.

ZL: Serce w Weselu to przecież też „A to Polska właśnie”...

IER: Polska została zaklęta w sercu. Jest to podstawowa kategoria poznawcza zaczerpnięta z romantyzmu, czyli czucie, które oznacza stan czuwania, bycie obecnym oraz zdolność do działania „tu i teraz”. Przeszłość i przyszłość to zawsze i wyłącznie projekty umysłowe, które sprawiają, że cierpimy, gdyż w głównej mierze dotyczą naszych pragnień a zarazem braków. Wyspiański natomiast wzywa nas do czynu, do tego, żebyśmy się wreszcie obudzili – byli obecni. W końcówce dramatu Jasiek mówi: „Cóż to, co to, czy zaklęci / stoją wsyscy jak pośnięci”. Sen symbolizuje tu nie tylko śmierć, lecz także niemoc w duchowym sensie, co podkreśla błękit świtu. Niebieski bowiem w tym kontekście symbolizuje brak siły do działania i zniewolenie. To zaś obejmuje sferę zewnętrzną (ówczesna sytuacja geopolityczna) oraz wewnętrzną (zupełny brak woli). Polska była, tak sądzę, krwawiącą raną Wyspiańskiego. Grzebał w tej ranie, czyniąc ból sobie i innym, zmuszając siebie i innych do nieustannej konfrontacji z bolesną prawdą o nas samych, bo prawda i poznanie, to jedyne drogi do wyzwolenia, do stworzenia siebie. Kiedy mówię, że Wyspiański na drugie imię miał Polska, to myślę o wielkiej miłości i bezdennej rozpaczy, jaką odczuwał i jaka nim nieustająco szarpała, gdy myślał o przeszłości, gdy spoglądał na historię, gdy badał wielkie charaktery narodowych bohaterów i pospolitą podłość oraz małość.

ZL: Poświęciłaś tę książkę trzem dramatom: Weselu, Warszawiance i Nocy listopadowej. Dlaczego wybrałaś akurat te teksty, o których przecież tak wiele już napisano?

IER: Postanowiłam spojrzeć na nie od strony obrzędowej. Każdy obrzęd związany jest ze świętą opowieścią, czyli mitem, i stanowi podstawę tradycji, a tradycja jest częścią historii. Wymyśliłam więc, że zbuduję tę książkę właśnie wokół tych trzech kategorii: mitu, tradycji i historii. Wyspiański znał świetnie starożytną literaturę oraz misteria, zarówno te w Eleusis, jak i w Agraj. Doskonale rozumiał rytualno-symboliczną sferę, która od starożytności pojawiała się w tekstach, wyznaczając im duchowy poziom. Ponieważ od najdawniejszych czasów dla wspólnoty to obrzęd weselny decydował o zawarciu małżeństwa, więc napisał Wesele, a nie ślub. Nie bez znaczenia był także fakt, o którym Lucjan Rydel napisał w liście do swego przyjaciela Franciszka Vondračka, a mianowicie, że całe jego wesele odbyło się „według chłopskiego prastarego obyczaju sięgającego jeszcze zdaje się w czasy pogańskie niektórymi szczegółami”.

Iwona E. Rusek, „Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia”, fot. IPN

Warszawianka z kolei dotyczy magicznego aktu śpiewania. Kiedy śpiewamy, dotykamy tajemnicy bytu i wchodzimy w kontakt z ludźmi, którzy byli przed nami, którzy przed nami śpiewali tę pieśń. W ten sposób rodzi się doświadczenie, które buduje wspólnotę na poziomie historycznym i emocjonalnym. Noc listopadowa to czas misterium: oto Kora schodzi do podziemi, by jako stróżka ziarna pilnować nowego siewu, z którego da kiedyś „synów ojczyźnie”. Eleuzyjska tajemnica głosiła, że tylko ten, kto umarł, zmartwychwstanie – dodajmy – kto umarł dla Ojczyzny, bo jak pisał Artur Schopenhauer, ten, kto „idzie na śmierć dla ojczyzny, uwolnił się od złudzenia ograniczającego byt do własnej osoby; ten rozciągnął swoje istnienie na swych współziomków, w których dalej żyć będzie, a nawet dla potomnych, dla których pracował – dla takiego śmierć jest jak mgnienie powiek, które nie przerywa widzenia”.

Te wszystkie teksty niosą więc uniwersalne przesłania, a zarazem pytania o nas samych jako indywidualności, z których zbudowana jest wspólnota.

ZL: Zaczęłaś mówić o Warszawiance. Rozmawiając o Wyspiańskim, nie sposób nie poruszyć problematyki powstańczej…

IER: Powstanie rozumiem jako mit, który jest historią czynu. Mickiewicz twierdził, że życie tworzą wielkie czyny wielkich ludzi; że słuchając mitów, urabiamy się na wewnętrznych bohaterów. Świadomość przeszłości, wypływającego z niej rodowodu, poczucia tożsamości może i powinna być źródłem siły. Jednocześnie Pallas mówi, że TEJ nocy ujrzymy karły i bohaterów, bo – dodajmy – z karłów i bohaterów składa się społeczeństwo. Nie zapominajmy jednak, że powstanie jest czynem, który zrodził się z czystej miłości – caritas.

ZL: Najbliżej nas jest Powstanie Warszawskie, możemy jeszcze dotknąć tej historii, żyją jeszcze ludzie, którzy je pamiętają i brali w nim udział…

IER: To prawda, rozmawiałam wielokrotnie z Powstańcami Warszawskimi. I z tych spotkań zapamiętałam przede wszystkim to, że w ich czynie nie było żadnej kalkulacji czy egoizmu. Zrobili to dla kolejnych pokoleń, żebyśmy mogli czerpać siłę z tego, że „chcieli być wolni i wolność sobie zawdzięczać”. I jeszcze jedno, Powstańcy zawsze podkreślają, że chcą, żebyśmy byli szczęśliwi, kształcili się, podróżowali, żeby Powstanie nie było dla nas obciążeniem, ale mimo militarnej klęski – źródłem siły i pobudką do działania.

ZL: Dla kogo napisałaś tę książkę?

IR: Chciałabym, żeby książki naukowe czytali wszyscy i żeby były napisane przystępnym, zrozumiałym, przejrzystym, a jednocześnie pięknym, literackim językiem, a nie hermetycznym i specjalistycznym. Podobnie myślę o tej książce. Aby każdy, kogo w jakiś sposób interesuje Wyspiański, mógł po nią sięgnąć.

ZL: W Aneksie do twojej książki znalazły się też teksty innych autorów…

IER: Do Aneksu wybrałam klasyczne, ale zapomniane opracowania tekstów Wyspiańskiego. Zauważyłam, że jest teraz tendencja, by nie sięgać po teksty ze „starszą datą ważności”, a przecież są napisane przepiękną polszczyzną i myślę, że wszyscy czytelnicy, czy to uczniowie szkół średnich, czy studenci, będą czerpali przyjemność z ich lektury. W Aneksie znalazł się również artykuł dr Urszuli Makowskiej, współczesnej badaczki, która kontynuuje tradycję badań nad Wyspiańskim i pisze piękną polszczyzną. To był mój sekretny plan, by do tego męskiego, klasycznego grona dodać kobiecy głos.

ZL: Wyspiański napisał, że dramat powinien rozgrywać się w ciągu jednego dnia… Czy zgadzasz się z tym nie tylko jako badaczka, ale także jako autorka słuchowisk? Czy dziś też możemy się tym kierować przy pisaniu?

IER: U Wyspiańskiego wszystko skupione jest w jednej, najważniejszej chwili, w której ujawniają się wszystkie charaktery. Gdybym miała opisać jakieś bardzo ważne wydarzenie, również kierowałabym się tą zasadą. Jest to bardzo trudne, aby w krótkim czasie, w jakim dzieje się akcja, postaci i ich charaktery zabłysły w pełnej krasie. Wyspiańskiemu się to udaje i to świadczy o jego mistrzostwie.

ZL: Jak łączysz pracę naukową z pracą twórczą?

IER: Pisanie tekstu naukowego i pisanie na przykład słuchowiska to są dwa różne światy, ponieważ wymagają innych umiejętności. Trzeba jednak przyznać, że oba te zajęcia ćwiczą wyobraźnię oraz warsztat, a co najważniejsze, pobudzają do nieustannego „bycia w procesie” twórczym, którego niezbędnym warunkiem jest poznawanie.

ZL: Czy uważasz, że dramaty Wyspiańskiego mogą być interesujące dla odbiorców z innych kultur?

IER: Myślę, że mają one uniwersalne przesłanie, ponieważ jeśli nie znamy naszej tradycji i kultury, stajemy się jałowi. W naszym życiu bowiem w głównej mierze chodzi o doświadczenie poprzednich pokoleń, którym możemy się karmić. Zgłębianie pytania o źródło, sięganie do korzeni, do bogactwa folkloru, poszukiwanie swojej tożsamości, dotyczy nas wszystkich jako ludzi. Teksty Wyspiańskiego, jestem pewna, byłyby dla odbiorców z innych kultur ważne, cenne i odkrywcze, pod warunkiem, że zostałyby przetłumaczone na język angielski, francuski czy niemiecki. A niestety mamy dotąd problem właśnie z tym, że wielkie dzieła naszych mistrzów wciąż pozostają niedostępne dla szerokiego grona zagranicznych odbiorców.

Iwona E. Rusek – dr hab., prof. UwB; kierowniczka Zakładu Badań Źródłowych nad Literaturą XIX i XX Wieku, badaczka twórczości Juliusza Słowackiego, Wacława Berenta i Stanisława Wyspiańskiego. Jej zainteresowania badawcze obejmują literaturę polską XIX wieku; mitoznawstwo, polski folklor, studia nad baśniami, archetyp Magna Mater. Autorka pięciu monografii naukowych (Pragnienie – Symbol – Mit. Studium o "Próchnie" Wacława Berenta, Warszawa 2013; Poznaj samego siebie. O "Fachowcu" Wacława Berenta, Warszawa 2014; Życia lampy niewygasłe. Studium o "Oziminie" Wacława Berenta, Warszawa 2017; Rytuał i śmierć. Studia o literaturze XIX wieku, Białystok 2022; Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia, Warszawa 2024). Iwona E. Rusek jest autorką oryginalnych scenariuszy słuchowisk oraz adaptacji pisanych dla Teatru Polskiego Radia, Teatru Telewizji oraz Instytutu Teatralnego im. Z. Raszewskiego w Warszawie, od 2017 roku występuje w audycji "Czytelnia" Drugiego Programu Polskiego Radia jako krytyk literacki. Jej teksty artystyczne ukazały się drukiem w dwóch tomach Dramatów radiowych (2021, 2022). W 2017 roku otrzymała Grand Prix XVII Festiwalu Dwa Teatry – Sopot 2017 za adaptację dramatu Juliusza Słowackiego Lilla Weneda, w 2021 roku zwyciężyła w konkursie SCRIPT PRO w kategorii AUDIO, w 2023 otrzymała wyróżnienie w V Ogólnopolskim Konkursie Nowy Dokument Tekstowy w kategorii DRAMAT. W 2025 roku za książkę Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia otrzymała nagrodę główną Fundacji Dom Stanisława Wyspiańskiego – GWIAZDA SZAFIROWEJ. Obecnie pracuje nad biografią Wacława Berenta oraz nad książką o wizerunku Barbary Radziwiłłówny w polskiej literaturze od XVII do XXI wieku.

Język Polish