Dr Paweł Trzaskowski: Hejt jest zjawiskiem bardzo subiektywnym [WYWIAD]

pawel_trzaskowski_picture_gri.jpg, default, Dr Paweł Trzaskowski, fot. z archiwum prywatnego

Ile jest nienawiści w hejcie? Jak się przed nim skutecznie bronić? Co on ma wspólnego ze średniowiecznym linczem? Rozmawiamy z dr. Pawłem Trzaskowskim, kierownikiem sekcji językowej w Polskim Radiu.

Czym jest hejt? Na potrzeby pracy naukowej musiał pan przyjąć jakieś ramy pojęciowe.

Na początku nie myślałem o tym, że będę badał hejt. Moim założeniem było zbadanie nieetycznego języka w sieci. Nieetycznego, czyli takiego, który w jakiś sposób narusza dobra osób, o których mówimy i który może sprawić, że czytając pewien komunikat, możemy poczuć do osoby atakowanej pogardę. Chcąc zbadać miejsce, gdzie takiego języka jest najwięcej, trafiłem do sekcji komentarzy pod artykułami. Zastanawiałem się, jak to nazwać i opisać. O zjawisku hejtu mówi się w języku codziennym, ale nie jest to termin naukowy. Tak naprawdę hejt jest zjawiskiem bardzo subiektywnym. Tylko osoba, która została zaatakowana, może stwierdzić, czy stała się ofiarą hejtu, czy została urażona tym, co zostało o niej powiedziane. Hejt nie ma bardzo wyraźnych ram językowych. Można kogoś obrazić, używając bardzo pięknych słów. Frekwencja wulgaryzmów w danej wypowiedzi niekoniecznie świadczy o tym, że komuś została wyrządzona krzywda. Analizowałem przykłady jednozdaniowe, nawet dwuwyrazowe – nie było tam żadnego przekleństwa. Na przykład ktoś pisał "czysty dziadek". Chodziło o to, że ktoś miał dziadka uwikłanego komunistycznie, który zrobił coś niejasnego, był sprzedawczykiem, oportunistą, koniunkturalistą i zachował się jak "czysty dziadek". Te dwa wyrazy mogły być interpretowane jako hejt.

Czyli nie ma typowych wyznaczników językowych hejtu?

Konkretnych wyznaczników nie ma, ale są pewne tendencje, pola, które służą dyskredytacji kogoś. O ile język jest bardzo różny, o tyle strategie powtarzają się. Jedna z częstszych to atak wymierzony w czyjąś sferę osobistą, przeważnie w seksualność. Co ciekawe, seksualność była punktem zaczepienia do ataku nawet pod tekstami, które w żaden sposób o niej nie traktowały. Seksualność i wygląd zewnętrzny to są dwie rzeczy, które są dla nas prywatne i niekoniecznie chcielibyśmy się nimi dzielić. Wyciągane na widok publiczny są pożywką dla bardzo populistycznych ataków. To jest bardzo podobne zjawisko do linczu w średniowieczu. Inne punkty zaczepienia to na przykład brak kompetencji – ktoś się nie nadaje na dane stanowisko, zależność – ktoś działa zgodnie nie ze swoimi interesami, tylko realizuje czyjeś interesy i to odbiera mu podmiotowość.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Akcja "HejtStop" zorganizowana przez "Stowarzyszenie Projekt: Polska", Poznań, fot. Piotr Skórnicki/AW

Obrazek

hejt_ps1_aw.jpg

Narodowość, wyznanie?

Jeśli wchodzimy na pole narodowości i wyznania, to tutaj zaczynają nachodzić na siebie dwa zjawiska: hejtu i mowy nienawiści. Mowa nienawiści w najwęższej definicji to język wymierzony w jakąś grupę, do której przynależności się nie wybiera albo jest to dziedziczne. Język, który ma ustanowić hierarchię lepszych i gorszych, czyli my jesteśmy lepsi od tych, których atakujemy, atakujemy ich za coś, co nie jest ich wyborem. W takim rozumieniu każdy przypadek mowy nienawiści jest hejtem, ale nie każdy hejt jest mową nienawiści.

Tutaj możemy zahaczyć o samą genezę nazwy. Hejt kojarzy nam się z nienawiścią głównie ze względu na angielskie słowo "hate". Ale gdy popatrzymy na hejt, to tam tej nienawiści jest tak naprawdę niewiele. Są inne uczucia: zawiść, zazdrość, pogarda, gniew. Ale nienawiść – to najsilniejsze ze złych uczuć, jakie mamy – jest bardzo znikoma, ona wylewa się z nas w inny sposób niż pisanie złośliwych komentarzy w Internecie. Na polski "hejt" nałożył nam się angielski termin "hate speech", czyli mowa nienawiści, ale poza tym mamy jeszcze czasownik "to hate on someone" – to znaczy bardziej "docinać komuś", niż kogoś nienawidzić.

Wspomniał pan o średniowiecznym linczu. Gdy przeglądałam Internet w poszukiwaniu definicji hejtu, zawsze powtarzały się sformułowania, że jest on zjawiskiem nowym, formą cyberprzemocy.

To kwestia nazwy, ale zjawisko jest znane od stuleci. Jeśli popatrzymy na to, jak potrafi wyglądać sekcja komentarzy, w której tłum zebrał się, żeby komuś dopiec, to bardzo to przypomina średniowieczny tłum, który zebrał się, żeby obrzucić pomidorami kogoś zakutego w dyby. Wcześniej linczowano dlatego, że ktoś dopuścił się jakiegoś wykroczenia albo prawnego, albo przeciw normom społecznym. Dzisiaj robimy to samo. To jest współczesna forma linczu – mamy artykuł, w którym ktoś jest zwolennikiem jakiegoś niepopularnego rozwiązania politycznego, powiedział coś nieszczególnie szczęśliwego i został wystawiony na atak. Mamy medium, które zakuwa tę osobę w cyfrowe dyby i mówi: patrzcie, tutaj jest taka sytuacja, ktoś zasługuje na to, żeby go oblać smołą i obtoczyć w pierzu. Ludzie się zbiegają i rzucają na ofiarę. Hejt w takich przypadkach jest jednomyślny, rzadko zdarzają się dwie strony konfliktu, 90–95% komentujących atakuje tę osobę w bardzo przewidywalny sposób. To też pokazuje, jak wiele zależy od tekstu wyjściowego – to on w wielu przypadkach prowokuje do ataków.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Masłowski, "Samosąd", 1906, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

samosad_mnw.jpg

Istnieją jakieś społeczne lub psychologiczne predyspozycje do bycia hejterem?

Chyba wszyscy je mamy. Tych, którzy piszą hejterskie komentarze w sieci, można podzielić przynajmniej na trzy grupy. Pierwsza to hejterzy autentyczni, czyli tacy, których potrzeba poniżania kogoś w Internecie wynika z wewnętrznych motywacji: czują się źle, niedowartościowani lub po prostu drażni ich, że komuś tak dobrze idzie. Druga grupa to są typowe trolle, które piszą złośliwe komentarze nawet nie po to, żeby wyrządzić komuś krzywdę, ale żeby sprowokować tłum. Trzecia – moim zdaniem zdecydowanie najgorsza grupa – to trolle, których motywacja jest czysto merkantylna. Piszą hejterskie komentarze na zlecenie z powodu politycznego albo biznesowego. Dlaczego to jest tak niebezpieczne? Ponieważ to odziera komunikację z naturalności, bo nie wiemy na pewno, czy ktoś naprawdę tak myśli, czy dostał zlecenie, żeby tak napisać.

Mówił pan o subiektywności, że tylko osoba, której komentarz dotyczy, może stwierdzić, czy to już jest hejt, czy jeszcze nie.

Tę kwestię trzeba jeszcze rozszerzyć. W komentarzu internetowym mamy trzech uczestników aktu komunikacji. Pierwszy to nadawca – ktoś, kto pisze komentarz na przykład pod artykułem o aktorce X. Mamy dwóch odbiorców: pozornego, czyli tego, który jest atakowany, ale nie odbierze tego komunikatu, oraz prawdziwego odbiorcę, czyli kogoś, kto to przeczyta i pomyśli o aktorce X gorzej. On też może stwierdzić, czy to był hejt.

Czy przed hejtem można bronić się skutecznie?

Możemy tworzyć system, który sprawi, że hejt będzie mniej skuteczny i mniej szkodliwy. To brzmi trochę jak utopia, ale działa. Przekonali się o tym między innymi twórcy gry "League of Legends". Oni mieli duży problem z – jak to nazwali – "toksycznym językiem", który sprawiał, że użytkownicy byli zniechęceni do grania. Tu pojawił się biznes – słupki zaczęły spadać, więc musieli w jakiś sposób utemperować graczy posługujących się złym językiem. Wprowadzili kilka zmian, które ucywilizowały sposób komunikacji. Pierwszą rzeczą, zdawałoby się najprostszą, było wyłączenie domyślnego wyświetlania komentarzy przez innych użytkowników. Podobnie dzieje się już w sekcjach komentarzy internetowych.

Drugą rzeczą było wprowadzenie przejrzystego systemu przyznawania nagród i kar. Zacznijmy od kar. One są i były zawsze, to oczywiście bany, ale do tej pory nakładano je odgórnie. Badania pokazały, że hejter, na którego nałożyło się karę bez wyjaśnienia dlaczego i na jak długo, wraca potem jeszcze bardziej sfrustrowany. Twórcy "League of Legends" wymyślili system karania umożliwiający odwołanie, obronę. I okazało się, że większość tych ludzi da się reformować.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Rób dobro", manifestacja przeciwko przemocy w życiu publicznym w Krakowie, fot. Michał Łepecki/AW

Obrazek

rob_dobro_aw_3.jpg

Kolejną rzeczą jest wprowadzenie nagród. Nam się wydaje, że dobre zachowanie w komunikacji internetowej jest czymś domyślnym i nie trzeba tego nagradzać. Doświadczenie pokazuje jednak przecież, że wcale tak nie jest. Złe zachowanie jest znacznie częstsze. Przy karaniu tych, którzy zachowują się źle, zapominamy nagradzać tych, którzy zachowują się dobrze. Jak to wprowadzić w komunikacji internetowej? Najważniejsza rzecz – trzeba wytworzyć jakąkolwiek więź między człowiekiem, który siedzi przy komputerze, a personą komentującą, jego awatarem. Jeśli dopuszczamy anonimowe komentowanie, prosimy się o hejt. Tak jak w tłumie – zachowujemy się inaczej, bo zostaje z nas zdjęta indywidualna odpowiedzialność.

Usuwanie hejterskich komentarzy pod artykułami udostępnionymi w mediach społecznościowych danego portalu jest dobrym pomysłem? Czy lepsze jest tłumaczenie, wdawanie się w dyskusję? Teoretycznie przecież nie wiemy, z którym typem hejtera mamy do czynienia.

Pracowałem w grupie badawczej prowadzonej przez prof. Susan Benesch na Uniwersytecie Harvarda. Zajmowaliśmy się zjawiskiem "niebezpiecznego języka". Niebezpieczny język może potencjalnie prowadzić do przemocy fizycznej. Jednym ze sposobów przeciwdziałania mu jest coś, co nazywaliśmy "counterspeech", czyli "przeciwmową". Ona może przeciwstawić się też hejtowi. Żeby przeciwmowa była skuteczna, nie może być emocjonalna, musi być rzeczowa. Dobrze jest też, jeśli uda się zdobyć przewagę liczebną nad hejterem.

Przyczyny stosowania przeciwmowy są dwie. Można próbować zreformować osobę piszącą takie komentarze, ale nie wiemy, czy rozmawiamy z kimś, kto potencjalnie może przejść poprawę, czy rozmawiamy właśnie z płatnym trollem. Poza tym badania pokazują, że rzadko udaje się zmienić czyjeś nastawienie. Ale to jest tylko 5% tego, dlaczego to robimy. Pozostałe 95% jest po to, żeby inni czytelnicy zrozumieli, że nie ma tutaj na to zgody, że są ludzie, którzy myślą inaczej. To jest tak naprawdę ważniejsze zadanie: pokazać, że to nie jest domyślny sposób komunikacji w Internecie. To się robi dla społeczności i to działa. Tylko że oba te sposoby walki z hejtem wymagają jednej rzeczy – zasobów. Strona internetowa, która udostępnia miejsce do komentowania, musi zainwestować w system i musi zainwestować w ludzi, którzy będą to sprawdzać. To nie jest tak, że w Internecie są tylko hejterskie społeczności. Są miejsca, które funkcjonują doskonale, jak specjalistyczne fora internetowe. Wszyscy ze sobą rozmawiają, bo tworzą społeczność, łączy ich jakiś cel. Taka komunikacja jest jak najbardziej możliwa, tylko trzeba w nią zainwestować.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Łańcuch Światła w Poznaniu przeciwko hejtowi zorganizowany przez aktywistę miejskiego Franka Starczewskiego, fot. Piotr Skórnicki/AW

Obrazek

hejt_aw.jpg

Zrobił tak "The New York Times" jako jeden z pierwszych. Najbardziej prestiżowy dziennik w Stanach Zjednoczonych nie mógł sobie pozwolić na to, żeby w ich sekcji komentarzy były toksyczne treści. A więc po pierwsze, zatrudniają moderatorów. Po drugie, podzielili sekcję komentarzy na trzy części: można wyświetlić wszystkie komentarze ("All"), tylko te uznane przez czytelników za wartościowe ("Reader Picks") albo wybrane przez redakcję ("NYT Picks"). Komentujący mieli poczucie, że na stronie NYT tworzy się społeczność, przestrzega się jakichś standardów i ktoś te komentarze w ogóle czyta. Z czegoś, co wydawało się zupełnie bezwartościowe, czyli komentarzy internetowych, "The New York Times" stworzył naprawdę wartościowe źródło wymiany informacji.

W przepisach prawnych nie funkcjonuje słowo hejt. Wypadałoby je wprowadzić?

Niekoniecznie, bo, jak już wspomnieliśmy, hejt jest zjawiskiem bardzo subiektywnym. Często jednak wyczerpuje znamiona zniesławienia, znieważania czy gróźb karalnych, a więc istniejących już deliktów prawa karnego. Pozostaje więc tylko kwestia odpowiedniego egzekwowania prawa, szybkiego procesowania i nieuchronnej kary.

Czy edukacja szkolna albo kampanie społeczne przeciw hejtowi są skuteczne?

Tak, działają, bo wiele osób nawet nie wie, że hejtuje. Przyznaje się do tego tylko kilka procent komentujących. A reszta? Jak spojrzymy na komentarze internetowe, te proporcje są zupełnie odwrotne.

Granica między krytyką a hejtem jest bardzo cienka.

Tak, dlatego trzeba uważać. Jestem przeciwko cenzurze, dlatego edukacja jest tak ważna. Sami, kiedy możemy się zastanowić, czy nasze słowa nie sprawią, że ktoś pomyśli o kimś innym gorzej, z pogardą. A poza tym powinnyśmy próbować tworzyć wokół nas w sieci cyfrowe społeczności – wytwarzanie więzi, szukanie prawdziwego dialogu jest najlepszym sposobem na eliminowanie wielu dysfunkcji w komunikacji.

Dr Paweł Trzaskowski – doktor nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa polskiego, autor rozprawy doktorskiej "Hejt w komentarzach internetowych – pragmalingwistyczna analiza zjawiska" obronionej z wyróżnieniem na Uniwersytecie Warszawskim oraz nagrodzonej Nagrodą Prezesa Rady Ministrów. Absolwent filologii polskiej i filologii angielskiej UW. Kierownik Sekcji Językowej Polskiego Radia. Sekretarz i członek Zespołu Etyki Słowa przy Radzie Języka Polskiego PAN (2015–2018), członek Global Research Initiative Dangerous Speech Project.

Język Polish

Ta cudowna polszczyzna