Warto przyjrzeć się bliżej tej nietuzinkowej postaci warszawskiego pozytywisty. Erazm Majewski urodził się w 1858 roku w Lublinie, z czasem jego rodzina przeniosła się do Warszawy. Tutaj jego ojciec założył Warszawskie Laboratorium Chemiczne Hipolit Majewski i Synowie – nowoczesne przedsiębiorstwo z siedzibą przy ulicy Złotej, które specjalizowało się m.in. w środkach higieny jamy ustnej. Ojciec postanowił pokierować jego ścieżką edukacji tak, aby syn w przyszłości mógł przejąć firmę – Erazm Majewski podjął naukę w szkole przy Warszawskim Towarzystwie Farmaceutycznym, a następnie praktykował przez trzy lata w składzie aptecznym Schablowski w Rydze.
Mimo swoich przyszłych osiągnięć niestrudzonego popularyzatora wiedzy, był samoukiem i nigdy nie zdobył formalnego wykształcenia akademickiego. Studiował przez pewien czas farmację na Uniwersytecie Warszawskim, jednak musiał przerwać studia, żeby zająć się interesami chorego ojca.
Jak pisała badaczka jego życiorysu, Maria Krajewska, dochody z Warszawskiego Laboratorium Chemicznego oraz udziały w fabryce ołówków w Pruszkowie, założonej i kierowanej przez młodszego brata Erazma, Stanisława Majewskiego, były podstawą statusu majątkowego, który pozwolił Erazmowi Majewskiemu osiągnąć finansową niezależność i w pełni poświęcić się swoim pasjom.
Wpierw jego konikiem były nauki przyrodnicze, a zwłaszcza – co nietrudno zgadnąć – entomologia. Zgromadził kolekcję owadów, napisał pracę Owady żyłkoskrzydłe (Neuroptera Polonica)... Ukoronowaniem tych zainteresowań było przygotowanie dwutomowego Słownika nazwisk zoologicznych polskich, w którym usystematyzował i rozwinął ówczesną polską terminologię przyrodniczą.
W odróżnieniu jednak od powieściowego Jana Muchołapskiego, który stwierdził, że „aby dziś z pożytkiem dla nauki pracować, trzeba być specjalistą”, Majewski daleki był od ograniczania swoich zainteresowań do jednej dziedziny badawczej. O wszystkim tu nie wspomnimy, dość powiedzieć, że na swoim koncie ma także prace językoznawcze, socjologiczne i ekonomiczne.
Stał się wpływową postacią w kręgach warszawskiej inteligencji, udzielał się w wielu inicjatywach, m.in. Towarzystwie Naukowym Warszawskim, Towarzystwie Opieki nad Zabytkami Przeszłości, Warszawskim Towarzystwie Fotograficznym. Był jednym z założycieli warszawskiego Muzeum Etnograficznego, a także członkiem Międzynarodowego Instytutu Socjologii oraz korespondentem zagranicznego Towarzystwa Antropologicznego.
Sporo uwagi poświęcił również rozwijającemu się wtedy ludoznawstwu. Udawało mu się zresztą czasem łączyć entomologię z etnologią, napisał np. pracę Pszczoła (Apis Mellifica L.) w pojęciach i praktykach ludu naszego. W latach 1899-1905 pełnił funkcję redaktora naczelnego „Wisły” – miesięcznika geograficzno-etnograficznego, który odegrał niebagatelną rolę w rozwoju etnologii w Polsce.
A to jeszcze nie wszystko: napisał także książkę Koniec świata: przegląd wypadków, które mogą sprowadzić zagładę na Ziemię, w której rozważał różne potencjalne warianty końca ludzkiej cywilizacji, w tym wywołanej zmianami klimatycznymi. Opracował również czterotomową Naukę o cywilizacji.
Erazm Majewski, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC
Pod koniec XIX wieku coraz bardziej zajmowała go archeologia, szczególnie zaś pradzieje Słowian. Wpierw sam uczestniczył w wykopaliskach, ale też przede wszystkim – jako majętny przedsiębiorca – zlecał i finansował archeologiczne ekspedycje, jak i skupował cenne znaleziska od handlarzy. Jego kolekcja dawnych artefaktów, z początku prezentowana w prywatnym mieszkaniu, coraz bardziej się rozrastała. W 1908 roku utworzył ze swoich zbiorów prywatne Muzeum Przedhistoryczne, które mieściło się w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Opracował także archeologiczny dekalog. Dla przykładu, piąte: „Nie zabijaj zabytków przeszłości przedhistorycznej”, ósme: „Nie pożądaj zabytków przedhistorycznych do ozdoby komnat swoich”. Jego zbiory dziś znajdują się przede wszystkim w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. W 1899 roku zainicjował powstanie pierwszego polskiego czasopisma poświęconego w pełni zagadnieniom związanym z archeologią, rocznika „Światowit”, którego był redaktorem i mecenasem. W obliczu jego zasług dla rozwoju tej dziedziny w Polsce po odzyskaniu niepodległości zaproponowano mu – pomimo przeszkód formalnych – objęcie katedry archeologii na Uniwersytecie Warszawskim. Co ciekawe, w owym czasie starały się o niego także dwa inne uniwersytety: zaoferowano mu również profesurę w Wilnie (katedra socjologii) i we Lwowie (katedra etnologii). Silnie związany z Warszawą nie zdecydował się jednak na wyjazd. W II RP mianowano go prezesem Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Karierą akademicką nie nacieszył się jednak długo – zmarł w 1922 roku.
Źródła:
Maria Krajewska – Erazm Majewski (1858-1922) [w:] „Mazowsze. Studia Regionalne”, nr 5/2010; Czesław Miłosz – Pan Muchołapski [w:] Spiżarnia literacka, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2004; Jolanta Szcześniak – Zapomniany świat doktora Muchołapskiego i profesora Przedpotopowicza. Rozważania o pisarstwie Erazma Majewskiego [w:] Zapomniani pisarze, zapomniane książki dla małego i młodego czytelnika, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2005
