9 dziwnych słówek teatralnych

teatr_polski_w_poznaniu_fot_marek_zakrzewski_pap_20140329_1ep.jpg, default, Teatr Polski w Poznaniu, oprowadzanie, fot. Marek Zakrzewski / PAP

#teatr

Siedząc na strapontenie z kontramarką w dłoni, można dostrzec, jak spod paludamentu frunie subretka na flugu. Co oznaczają te tajemnicze słowa? Oto kilka pojęć z teatralnego słownika wyrazów obcych, o których (prawdopodobnie) nie słyszeliście.

Butaforia

Wystawa rekwizytów teatralnych w foyer Teatru Polskiego w Poznaniu, fot. Marek Zakrzewski / PAP

"Przedmioty sztuczne, podrobione, udające coś innego" – taką definicję butaforii podaje słownik Michała Arcta z 1936 roku. Polszczyzna przejęła to słowo z uzusu języka rosyjskiego, ale etymologia wskazuje na połączenie włoskiego czasownika buttare (wyrzucać) i przyimka fuori (na zewnątrz). We Włoszech mianem buttafuori określano osobę odpowiedzialną za kolejność wyjścia aktorów na scenę razem z potrzebnymi im rekwizytami (czyli kogoś, kto jak gdyby "wyrzuca" osoby i rzeczy zza kulis). We współczesnych słownikach przeczytamy, że buttafuori to… bramkarz w klubie techno (tu wyrzucanie zyskało zgoła inne znaczenie). Po polsku butaforię kojarzymy jednak z imitacjami z tektury lub innego mało jakościowego tworzywa, niekiedy zaś słowo to funkcjonuje metaforycznie – jako synonim czegoś udawanego, zastępczego, widocznie nieautentycznego. W teatrze byłyby to więc kiepskie, niskobudżetowe rekwizyty i nieudolne, quasi-realistyczne scenografie. Dlatego wiele twórczyń i twórców plastyki teatralnej – dzięki świadomości relacji, jaka zachodzi między grą aktorów i aktorek a przedmiotami, z jakimi obcują i jakimi się otaczają – zdecydowanie stawia na jakość i specyficzną "substancję", która wspomaga dramaturgię i wymowę pracy scenicznej. "Mnie nie interesują propsy. Nie interesują mnie sztuczne śledzie, udźce i chleby z pianki poliuretanowej położone na talerzach. [...] Wszystko, co jest atrapą robi mi piekielnie źle" – mówiła artystka wizualna i autorka scenografii Anna Królikiewicz w rozmowie z Culture.pl. Butaforia pojawiła się między innymi w wierszu "Połów" Stanisława Grochowiaka jako jedna z wielu rzeczy dryfujących w morzu: "O i reszta. Te biedne strzępy szat, kamasze, / Butaforia teatru, modłów paramenta, / Wracały do głębi, znacząc ślad nasz długi / Oszukując żebraków wodnych i powietrznych”.

Straponten

O związkach teatru i motoryzacji oraz prędkości pisaliśmy w jednym z wcześniejszych wydań Culture. Dołączyć do tej kolekcji może straponten, czyli dodatkowe, wysuwane bądź rozkładane siedzenie – zarówno na teatralnej widowni, jak i w tylnej części wnętrza samochodu, czasem także w autobusie lub pociągu. Słowo pochodzi od francuskiego strapontin. W teatrze bądź operze straponten znajdował się na skraju rzędu i umocowany był z bocznej strony ostatniego fotela. Nie posiadał oparcia, a można było na nim usiąść, kupując najtańszą wejściówkę tuż przed rozpoczęciem spektaklu. Czasem nazywano tak też po prostu dostawione krzesło, stąd stosowane również dziś synonimiczne określenie "dostawka" (choć zdarza się, choć bardzo rzadko, że i współcześnie rodzime teatry używają słowa straponten).

Paludament

Kurtyna, litografia z Epinal, XIX wiek, fot. archiwum Jarosława Kiliana

W wojskowości istnieje pojęcie "teatru wojny" – czyli obszaru, na którym prowadzi się działania zbrojne. Z tego samego leksykonu pochodzi określenie paludament – od łacińskiego paludamentum, czyli rzymskiej peleryny lub płaszcza wojskowego, drapowanego na prawym ramieniu. Paludament zaś to przypominający firanki materiał upinany nad sceną, który kojarzyć możemy z dawnych fotografii i rycin architektury teatralnej. Zamykał on kompozycję klasycznej sceny pudełkowej, stanowił coś na kształt "górnej kulisy" i zakrywał technikalia umieszczone pod sufitem. Bywał także zdobną częścią scenografii – najczęściej nieba.

Kontramarka

Ważący 800 kg żyrandol w Teatrze Słowackiego w Krakowie, fot. Grzegorz Kozakiewicz / Forum

Numerek, zwany czasem liczmanem, na który wymieniano bilet przy wejściu do teatru (ponoć w celu zapobieżenia posługiwania się sfałszowanymi biletami, choć z czasem rozwinął się też… handel kontramarkami po cenach niższych niż bilety). Kto otrzymał kontramarkę, mógł za jej okazaniem wrócić na spektakl po antrakcie. Niekiedy kontramarką nazywano także numerek do szatni – niekoniecznie do zostawiania okryć wierzchnich, lecz także szpad, szabli i lasek. Szatnię określano więc czasem "kontramarkarnią". O "gabinecie, do którego szpady, laski i pałasze za kontramarkami składają się" pisał Wojciech Bogusławski, przedstawiając swój projekt architektoniczny dla narodowej sceny, zaś w "Kurierze Warszawskim", w zapowiedzi maskarady w Salach Redutowych podkreślano, że do kontramarkarni trafić mają wszystkie "parasole, futra, i salopy [długie i szerokie damskie peleryny z kapturem – przyp. red.]". Innym razem natomiast, również na stronicach "Kuriera…", ogłaszano, iż "w dniu wczorajszym podczas koncertu w Oazie przy Wierzbowej 9 zamieniona została laska z herbem Burbonów, kontramarkarnia prosi uprzejmie o odesłanie tejże".

Lożmajster

Osoba określana także jako "lożmagister" lub "lożmistrz" – była pracownikiem obsługi widowni sprawującym szczególną pieczę nad lożami. W słowniku Michała Arcta przeczytamy, że lożmajster był "woźnym otwierającym loże", ale bardziej elegancko zabrzmi, jeśli – posługując się stylistyką romańskich zapożyczeń – nazwiemy go "lożowym konsjerżem". W archiwaliach odnaleźć można między innymi drukowane życzenia noworoczne od wieloletniego lożmistrza i afiszera (osoby dystrybuującej afisze) krakowskiego teatru Wawrzyńca Majtykiewicza, który co roku zwracał się do widzów z "powinszowaniami", a nawet figlarnie wyrażoną prośbą o datki:

Niech Wam, Panie i Panowie, sprzyja Wesołość, Pieniążki i Zdrowie / Dla mnie życzeń nagroda będzie bardzo słodka / Jeżeli mi z tego trojga udzielicie środka! / Najuniżeńszy W. Majtykiewicz.

Paradyz

Łacińskie paradisus, czyli raj, przekształciło się we francuskie paradis, a następnie w swoją spolszczoną wariację. Paradyz był najwyższą kondygnacją widowni, gdzie można było kupić najtańsze bilety na przedstawienie, często nawet na miejsca stojące. Do dziś jest to zresztą praktykowany zwyczaj (często miejsca te sprzedawane są z adnotacją "ograniczona widoczność"). Jak pisał teatrolog Dariusz Kosiński: "Na paradyzie zazwyczaj gromadziła się publiczność niewykształcona, ceniąca niewybredny humor [...], ale też najbardziej spontaniczna [...]". Czasem zwolennicy spolszczenia wyrazów obcych nazywali tę kondygnację, posiłkując się uroczym słowem "rajek". Pozostaje jednak pytanie o to, dla kogo ta niezbyt dogodna do oglądania część widowni miałaby być rajem…

Subretka

Scena z przedstawienia "Mąż i żona", 1973, Teatr TV, reżyseria: Bohdan Korzeniewski, nz. Jolanta Bohdal (Justysia) i Zdzisław Wardejn (Alfred), fot. archiwum TVP/Forum

Aktorom i aktorkom przypisywano dawniej konkretne typy ról, do których byli angażowani. Przykładem jest powszechnie znany typ emploi amanta lub amantki. Subretka natomiast to aktorska specjalność odnosząca się do komediowych ról pokojówek i służących, a zarazem towarzyszek i powierniczek swoich pracodawczyń. Jej męskim odpowiednikiem była postać waleta. Oba określenia wywodzą się z języka francuskiego, zresztą to właśnie u francuskiego mistrza komedii Molière’a spotkamy jedną z najsłynniejszych subretek w historii teatru, czyli Dorynę z "Tartuffe’a". Uosabiała ona wszelkie typowe cechy dla tej specjalności: tendencję do drwin, intryganctwo, gadatliwość i prostolinijność w wyrażaniu opinii. Na polskim podwórku wymienić należy Justysię z "Męża i żony" Aleksandra Fredry, angażującą się w romans zarówno z mężem swojej pani Elwiry, jak i… z jej kochankiem. Fredro pokusił się tu zresztą o złamanie pewnego dramatycznego konwenansu – pokojówka, jako przedstawicielka niższej klasy, stała się w "Mężu i żonie" obiektem uczuć dwojga arystokratów ("Fredro dał w ówczesnym teatrze zupełną nowość i śmiało pokazał, że bożek miłości nie zna granic społecznych", pisał Zdzisław Broncel na łamach "Tygodnia Polskiego").

Krowienta

Zwana także "krowiętą". To nieprzyjemne słówko odnosiło się ponoć do aktorek uznawanych za mało utalentowane – przede wszystkim młodych. Badaczki przypuszczają, że złośliwy środowiskowy przydomek swoje źródło miał we francuskim sformułowaniu "un cru qui vient", czyli "coś świeżego, surowego, wzrastającego, co przychodzi". Czasem, choć zdecydowanie rzadziej, nazywano tak też aktorów. Ale to głównie młode kobiety, stawiając swoje pierwsze kroki w zawodzie, były witane w ten "sympatyczny" sposób. Słowo to pojawia się między innymi w tekstach Reymonta – sama o sobie mówi tak tytułowa bohaterka noweli "Lili. Żałosna idylla": "Ja jestem głupia dziewczyna, ja jestem krowienta, ale tak kocham mojego pana, tak kocham bezmiernie, tak kocham!". W 1897 roku studium teatralne o tytule "Krowięta" opublikowała Gabriela Zapolska (sama przecież posiadająca wykształcenie aktorskie). Przedstawiła smutny obrazek scenicznych debiutantek wyzywanych pogardliwie przez starsze stażem koleżanki czy inspicjenta. "Na pozór słodkie, drobne, nic nie znaczące, jest w gruncie rzeczy przerażające, bolesne. Jak gorące żelazo przylega do czoła napiętnowanej tym mianem istoty i często łzę bolesną wyciska", pisała Zapolska o rzeczonym słowie.

Flugi

Thumbnail — Scena z przedstawienia "Mistrz i Małgorzata" w reżyserii Janusza Opryńskiego, 2019, fot. Edgar de Poray/Teatr Kochanowskiego w Opolu

Któż nie chciałby umieć latać! Aktorki i aktorzy dawnego teatru mogli choć przez chwilę poczuć niezwykłą siłę tej umiejętności dzięki flugom (Flug po niemiecku oznacza lot), czyli zestawom urządzeń, suwnic i lin, dzięki którym postaci sceniczne przemieszczały się zarówno w planie horyzontalnym, jak i wertykalnym. Był to oczywiście efekt chętnie wykorzystywany w inscenizacjach mitologicznych oraz repertuarze romantycznym, gdzie pojawiały się fantastyczne bohaterki i bohaterowie oraz rozmaite nadprzyrodzone sytuacje. Dźwiganie scenicznych artystek i artystów miało potencjał dynamizowania akcji i niewątpliwie wprowadzało element zaskoczenia. I dziś niekiedy zdarza się, że aktor lub aktorka pofrunie kilka metrów nad scenę.

Źródła: A. Cegieła, "Polski słownik terminologii i gwary teatralnej", Wrocław 1992; E. Dulna-Rak, "Słownik leksyki teatralnej największych polskich reformatorów teatru w dwudziestoleciu międzywojennym", Warszawa 2016. D. Kosiński, Słownik teatru, Kraków 2009; Z. Broncel, "Mąż żona i… Justysia", "Tydzień Polski" 1988 (26 marca); Encyklopedia Teatru Polskiego, encyklopediateatru.pl; W. Bogusławski, "Dzieje teatru narodowego w Polsce. Cz. 1-2", Przemyśl, 1884; K. Nadurska, "Niektóre terminy teatralne na tle słownictwa ogólnopolskiego", "Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie" 1970, z. 38.

Język Polish

rekwizyty teatralne

język polski