Teatralne "Życie na gorąco", czyli pierwszy tabloid polskiej sceny

goniec_teatralny_fot_encyklopediateatru_pl5.jpg, default, Goniec Teatralny, tygodnik wydawany w latach 1990-92, fragment, fot. encyklopediateatru.pl / Ministerstwo Kultury i Sztuki / Centrum Edukacji Kultural

#teatr

Kapitalizm w 1990 roku rzucił czar także na prasę teatralną. Za sprawą Macieja Nowaka powstał wówczas pierwszy polski tabloid teatralny. Plotki, horoskopy, krzyżówki, ale także wyraziste felietony i poważne analizy. Tyle udało się wtedy zmieścić na zaledwie kilku, czasem kilkunastu stronach tygodnika. Choć istniał krótko, jest dziś bezcennym dokumentem w rozległym archiwum czasów transformacji.

Najlepiej ubrana aktorka

Goniec Teatralny, tygodnik wydawany w latach 1990-92, fragment, fot. encyklopediateatru.pl / Ministerstwo Kultury i Sztuki / Centrum Edukacji Kulturalnej w Gdańsku

"Rozkoszną nowością" nazwał niegdyś "Gońca…" teatrolog Zbigniew Raszewski, wskazując na jego wyjątkowy na ówczesnym rynku charakter. Już pierwszy numer – opublikowany 31 marca 1990 roku, cztery dni po Międzynarodowym Dniu Teatru – zawierał "samo gęste": zapowiadano masowe bezrobocie wśród aktorów, Józefina Pellegrini (aktorka, macocha Agnieszki Osieckiej) dzieliła się horoskopem dla znaku Ryb, Barana i Wagi, a w liście z Gdańska aktorka Teatru Wybrzeże Lucyna Legut opisywała między innymi zaangażowanie zespołu w zbiórkę na tak zwany "Fundusz Mazowieckiego" (Fundusz Daru Narodowego był rodzajem publicznej kwesty ustanowionej w 1989 roku, "gromadzącej środki pochodzące od Polaków i przyjaciół Polski w kraju i za granicą"). Legut zaczynała swoją korespondencję zaskakującymi słowami:

Od pewnego czasu najlepiej ubraną aktorką w naszym teatrze jest Halina Winiarska. Dawniej się tak dobrze nie ubierała. Z niesmakiem spostrzegam także, że staje się coraz bardziej piękna i interesująca. Ciekawe, jak ona to robi? Ja się też staram, a jednak każdego dnia jestem grubsza i brzydsza.

Na okładce znalazł się zaś przykład redakcyjnego "trollingu" – tytuł "SENSACYJNA OFERTA" górował nad zajawką tajemniczej propozycji objęcia stanowiska dyrektorskiego w Krakowie, która na stronie drugiej okazała się kandydaturą zaproponowaną przez… Stanisława Wyspiańskiego. "Goniec Teatralny" – pierwszy powojenny tygodnik poświęcony sztukom scenicznym – jest dziś dokumentem burzliwych czasów przemian. W pierwszym numerze w notce "Wiosna dyrektorów" zapowiadano zmiany kierownictwa aż osiemnastu scen i zwiastowano kolejne rezygnacje. Ferment w instytucjach zdawał się odpowiadać typowej dla tamtego okresu dynamice na rynku prasy opartej na szybkim pojawianiu się i wygaszaniu kolejnych tytułów. "Goniec…" wytrzymał do końca sezonu 1991/1992, kiedy z przyczyn finansowych zakończył działalność.

Niewyobrażalne tempo

Nakład "Gońca…" – kosztującego początkowo 450, a na końcowym etapie funkcjonowania 3500 starych polskich złotych – oscylował wokół pięciu tysięcy. Tygodnik żył zgodnie z rytmem życia teatralnego i tak jak instytucje nie grały w wakacje, tak i czasopismo cieszyło się letnią przerwą. Tytuł działał dzięki zaangażowaniu zespołu redakcyjnego (m.in. Macieja Nowaka, Doroty Buchwald, Ewy Gałązki i Anny Mieszkowskiej) oraz grupy lokalnych korespondentów dzielących się informacjami z tak zwanego "terenu" (czyli synonimu pejoratywnie brzmiącej "prowincji"). Maciej Nowak, wówczas dwudziestosześcioletni krytyk teatralny, do swojego pomysłu przekonał Ministerstwo Kultury, które zdecydowało się finansować periodyk. O szalonych realiach pracy w "Gońcu…" opowiedział w wywiadzie-rzece "Mnie nie ma" udzielonym Oldze Święcickiej:

To, co robiłem w tej gazecie, jest niewyobrażalne. Dziś nie miałbym na to siły. Byłem redaktorem, w dużym stopniu autorem, ale również kolporterem, promotorem, rozliczałem wszystko. Do tego jeździłem jako goniec i zbierałem teksty. Nie było przecież nie tylko internetu, ale nawet faksów. Teksty albo dyktowało się przez telefon, albo odbierało na dworcu od maszynistów, bo nawet przesyłki konduktorskie jeszcze nie funkcjonowały. To było szaleństwo. [...] Kiedy już miałem teksty, trzeba było jechać do składu, gdzie panie przepisywały wszystko na komputerze.

Dodawał także, że aktorzy i aktorki "szybko rozkochali się" w środowiskowym brukowcu. Nic w tym dziwnego, bo pismo było prawdziwą platformą wymiany między wszystkimi sferami życia teatralnego. Łamy "Gońca" były otwarte na dialog z czytelniczkami i czytelnikami. Publikowano listy zarówno branżowych osobistości (krytyk Andrzej Żurowski nadesłał gratulacje, pisząc, że "od lat taki właśnie tygodnik uważał za niezmiernie potrzebny"), jak i podekscytowanych życiem teatralnym licealistów ("Drogi Gońcu, [...] piszesz o dniu dzisiejszym, o sprawach, które okryte są rąbkiem tajemnicy. Momentami szokujesz"). Zdarzała się także krytyka. Autor ukryty pod pseudonimem "Apostata" pisał w swoim liście, że "coraz mniej wierzy w »Gońca…«", ten bowiem staje się powoli "papierowym Hyde Parkiem" przypominającym "mało smaczny cocktail historii z nadętą rzeczywistością".

Kamera jak skorupiak

Oczywiście ukazywały się również recenzje w cyklu "Goniec widział", a czasem i tak rozbrajająco szczere notki, jak ta opatrzona tytułem "Zamiast recenzji", zawierająca wrażenia z nieobejrzanego spektaklu oparte na relacji tych, którzy przedstawienie widzieli ("Goniec rad byłby ją [recenzję – red.] napisać, ale nie obejrzał spektaklu, gdyż zabrakło biletów, a protekcja w dzisiejszych czasach nie uchodzi"). W cyklu "Pięćdziesiątka" Andrzeja Łapickiego podpisującego się jako "Kol." ukazywały się lapidarne felietony na 50 słów (dziś nazwalibyśmy je być może teatralnymi "tweetami"), łamy uatrakcyjniały także satyryczne rysunki – między innymi te autorstwa Zbigniewa Maciaka tworzone charakterystyczną, niedbałą kreską przywodzącą na myśl bazgroły na końcu szkolnego zeszytu. W "Gońcu…" znaleźć można było wykaz mikstur ziołowych dobrych na chrypę (okraszony oczywiście dowcipnym komentarzem: "Kiedy Tadeusz Sygietyński kierował Mazowszem, to na chrypę zalecał niezawodne lekarstwo – dziesięć dni milczenia"), a także przepisy na… pieczarki po grecku czy suflet z sera według literaturoznawczyni Izabeli Jarosińskiej. Cóż, w końcu Maciej Nowak po latach objawił się również jako krytyk kulinarny i juror w programach o gotowaniu… Wśród felietonistek tygodnika była między innymi Joanna Szczepkowska, aktorka-ikona, autorka słynnego wypowiedzianego w Dzienniku Telewizyjnym "zaklęcia" kończącego w Polsce komunizm. W "Zapiskach aktorki" pisała między innymi o robieniu zakupów pośród "kolorowych pudełeczek z zachodniej nadprodukcji i austriackich mioteł", występie koreańskiej artystki ulicznej przed paryskim Centre Pompidou, czy o "bezrozumnym skorupiaku", jak nazywała nowość na ówczesnym rodzimym rynku RTV – kamerę wideo. Wobec rejestracji spektakli na wideo Szczepkowska nastawiona była zresztą bardzo krytycznie, apelując w swoim felietonie, by tego "pasożyta" jak najszybciej "wykastrować". Felietony w formie listów do swojego przyjaciela Jerzego Turka publikował w "Gońcu…" także Stanisław Tym, a Zbigniew Raszewski prowadził swoje cykle "Uwagi o teatrze" i “Rzeczy ważne”.

Skini i punki w teatrze

Satyryczny i buńczuczny niekiedy język "Gońca…" (jeden z przykładów – prezesurę Andrzeja Łapickiego w ZASP zapowiedziano na okładce tytułem "HABEMUS ŁAPAM!") sprawia, że czasem trudno rozpoznać, czy niektóre treści zamieszczane w tygodniku były żartem, czy po prostu oddawały barwne realia lat 90. Trudno uwierzyć na przykład, że w gdańskim Teatrze Wybrzeże naprawdę zarządzono aktorskie dyżury dozorujące miejski parking ("Kto nie gra, a potrzebuje pieniędzy – stoi"), a w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie zorganizowano spotkanie z lokalną społecznością skinheadów (dyrektor Jerzy Fedorowicz zaproponował wówczas ponoć zorganizowanie meczu piłkarskiego "między reprezentacją skinów i punków"). Oryginalny język towarzyszył jednak także opisom całkiem poważnych wydarzeń. Na stronach "Gońca" ujęto między innymi informację o śmierci i pogrzebie Tadeusza Kantora napisaną w charakterystycznym dla pisma stylu – nieszablonowym i barwnym, dalekim od klasycznych nekrologowych formułek ("Wszędzie było pełno Kantora. Był w czerni żałobników, w prostej formie trumny, w umierającym gołębiu na krawężniku przy Rakowickiej, w pogaduszkach odpalających papierosy członków orkiestry, w komentarzach gapiów, z których wielu nie zdjęło czapek").

Sport i teatr

Dla historiograficznego porządku warto wspomnieć, że pismo pod takim tytułem ukazywało się już w XIX wieku – był to osobliwy mariaż tygodnika poświęconego teatrowi, literaturze, a także… wyścigom i hodowli koni oraz myślistwu. "Goniec Teatralny" – wydawany przez Józefa Ungera prowadzącego jedną z największych ówczesnych drukarni – ukazywał się krótko, bo jedynie przez pierwsze sześć miesięcy 1877 roku. Tytuł odrodził się w międzywojniu (również nie na długo, bo ukazywał się w latach 1921-1922), najpierw jako tygodnik "Goniec Teatralny i Sportowy", potem jako dziennik pozbawiony już sportu w tytule. To interesujące połączenie teatru i sportu przywodzi zresztą na myśl zarówno widowiskowy i performatywny aspekt wyścigów konnych, jak i, na przykład, analizę porównawczą prestiżu piłki nożnej i prestiżu teatru dokonaną przez wspomnianego felietonistę “Gońca…” z lat 90. – Zbigniewa Raszewskiego. W "Teatrze w świecie widowisk" historyk sztuk scenicznych pisał tak: "wedle mojego rozumienia w dzisiejszej hierarchii widowisk zajmuje on [mecz piłkarski – red.] miejsce najwyższe, mianowicie dlatego, że z ogromnym powodzeniem łączy wielką siłę i prestiż".

Jak na Broadwayu

"»Goniec…« recenzował niemal wszystkie premiery, opisał wszystkie afery personalne, w jakie obfitowały tamte burzliwe lata", pisali autorzy pierwszego w Polsce leksykonu teatralnego wydanego – nota bene – przez "Twój Styl" w 1996 roku. Z perspektywy czasu podobnie widział je sam "ojciec" tygodnika. Jak przyznawał Nowak w rozmowie ze Święcicką, "Goniec" to dziś "świadectwo obyczajowe, które pokazuje, że chcieliśmy być strasznie kapitalistyczni, komercyjni, chcieliśmy działać jak na Broadwayu. Szybkie recenzje, gwałtowne sądy, opisywanie afer". Kapitalistyczną rzeczywistość oddawały takie newsy, jak między innymi ten o interwencyjnym wsparciu produkcji spektaklu "Romeo i Julia" Andrzeja Wajdy przez zasoby biznesmena Piotra Józefa Buchnera.

Tygodnik przestał ukazywać się wraz z początkiem wakacji w 1992 roku. Już dwa lata później Nowak zaczął redagować "Ruch Teatralny" – ogólnopolskie pismo wzorowane na brytyjskim periodyku przedrukowującym recenzje z całego kraju, przez Jana Ciechowicza nazwane "czasopismem teatralnym z prawdziwego zdarzenia". Na szczęście "Goniec…" został zdigitalizowany i umieszczony w otwartych zasobach Encyklopedii Teatru Polskiego. Warto zajrzeć do tego archiwum, aby poczuć osobliwą atmosferę środowiska teatralnego wczesnych najntisów.

Źródła: O. Święcicka, "Mnie nie ma. Rozmowa z Maciejem Nowakiem", Wołowiec 2015; B. Osterloff, M. Raszewska, K. Sielicki, "Leksykon teatralny", Warszawa 1996; A. Nęcka, J. Gałuszka, G. Maroszczuk, "Pisma kulturalne w Polsce po 1989 roku. Leksykon", Katowice 2009;

Język Polish

goniec teatralny

maciej nowak

kapitalizm

transformacja ustrojowa

prasa teatralna