Zbigniew Ziembiński - Życie i twórczość | Artysta

Reżyser i aktor, twórca nowoczesnego teatru w powojennej Brazylii. Urodził się 17 marca 1908 r. w Wieliczce, zmarł 18 października 1978 r. w Rio de Janeiro.

wt., 03/17/1908 - 12:00 - śr., 10/18/1978 - 12:00

Zdjęcie portretowe artysty

Podpis obrazka portretowego

Zbigniew Ziembiński, ok. 1930, fot. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa

Tytuł w nagłówku (deprecated)

Zbigniew Ziembiński

Był synem Mariana Ziembińskiego i Leonii i z Cyfrowiczów, mężem Marii z Próżyńskich, ojcem aktora i reżysera Krzysztofa Ziembińskiego. Pochodził z typowo mieszczańskiej rodziny. Po latach wspominał w nagraniach pozostawionych swym przyszłym biografom:

Moje młode lata nie były niczym innym, jak tylko podzielonym na akty jednym wielkim dramatem mieszczański. Jestem zakochany w dramacie mieszczańskim, mam na jego punkcie obsesję, ponieważ przeżyłem go na własnej skórze.

Michalski Yan, "Ziembinski e o Teatro Brasileiro" Hucitec, Rio de Janeiro, 1995 (aneks do biografii: spisane nagrania nocnych monologów Ziembińskiego)

Klimat rodzinnego domu z pewnością wpłynął później na twórczość artystyczną Ziembińskiego, który już w wieku jedenastu lat, kiedy zmarł jego ojciec, powoli zaczął się usamodzielniać i odkrywać swoje pasje. Jako dwunastoletni uczeń gimnazjum w Wieliczce po raz pierwszy zagrał niewielką rolę w inscenizacji II części "Dziadów". Była to rola Józia, który nie doświadczył cierpienia i dlatego nie może dostać się do nieba. Po powrocie ze szkoły podszedł do swojej mamy i powiedział: "Mamo, będę aktorem".

Początki kariery w Polsce

Scena z przedstawienia"Wir" w Teatrze Narodowym w Warszawie. Na zdjęciu: reżyser spektaklu Zbigniew Ziembiński jako Nicky (z lewej) oraz Feliks Norski, 1933, fot. Zakład Fotograficzny Jan Malarski i S-ka s. z o.o / www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Po ukończeniu gimnazjum zaczął studiować literaturę na Uniwersytecie Jagiellońskim, co było tylko wypełnieniem woli jego matki, ponieważ on sam wiedział, że interesuje go wyłącznie teatr i od razu chciał rozpocząć karierę aktorską. Już w sezonie 1927/28 zaczął występować na deskach Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Jego debiutem (nie licząc ról w przedstawieniach szkolnych) była rola Zakrystiana Leuthiera w spektaklu "Proboszcz wśród bogaczy", którego premiera odbyła się 29 sierpnia 1927 r. Miał wówczas dziewiętnaście lat. Aleksander Zelwerowicz po obejrzeniu spektaklu "Simone" Devala, w którym główna rola przypadła młodemu Ziembińskiemu, zaprosił go do swojego nowego teatru w Wilnie. Z nagrań, które pozostawił po sobie w Brazylii Ziembiński, wiemy, że po pierwszych dwóch spektaklach Zelwerowicz zapytał go, czy nie chciałby spróbować swych sił jako reżyser. Młody aktor przystał na propozycję i wyreżyserował sztukę Ferdynanda Crommelyncka "Maski", której premiera odbyła się 1 października 1929 r. Niedługo potem Zelwerowicz polecił mu jechać do Warszawy i zdać eksternistyczny egzamin reżyserski. 16 grudnia 1929 r. Ziembiński stanął przed komisją Związku Artystów Scen Polskich, egzamin zdał celująco i stał się najmłodszym reżyserem w Polsce. Aktorka Hanna Małkowska wspominała:

Ten młody człowiek, który z uniwersytetu przeskoczył od razu na scenę teatru im. Słowackiego, nigdy nie był »początkującym«, od razu stał się gotowym aktorem. Zadziwiała jego fenomenalna dykcja, gdyż przy niezmiernej precyzji artykulacji mógł mówić w tempie karabinu maszynowego. Przy tym od razu startował jako reżyser. Zelwerowicz dał mu kilka sztuk do realizacji, z czego Zbyszek wywiązał się doskonale, po sezonie praktyki zdał summa cum laude egzamin reżyserski i od razu został zaangażowany przez Szyfmana do Teatru Polskiego, jako najmłodszy reżyser w Polsce.

Małkowska Hanna "Teatr mojego życia", Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1976

Scena z przedstawienia"Wir" w Teatrze Narodowym w Warszawie, 1933. Na zdjęciu: Mieczysława Ćwiklińska w roli Elo oraz reżyser spektaklu Zbigniew Ziembiński jako Nicky, fot. Zakład Fotograficzny Jan Malarski i S-ka s. z o.o / www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

W sezonie 1930/31 Ziembiński pracował w Teatrze Polskim i Małym w Warszawie. Jednak i tam długo nie zabawił. Już w kolejnym sezonie zaproszony został przez reżysera Karola Borowskiego do Łodzi. Od 1932 r. ponownie był aktorem i reżyserem warszawskich Teatrów Miejskich (1932/33-1933/34). Następnie grał gościnnie w Teatrze Nowym w Poznaniu, natomiast przez trzy kolejne sezony, aż do wybuchu II wojny światowej, ponownie w Teatrze Polskim i Małym. Do najlepszych jego ról zaliczono Poetę ("Wesele" Wyspiańskiego) – nagrodzoną na konkursie sztuk Wyspiańskiego (1932), Chopina ("Lato w Nohant" Iwaszkiewicza), Sędziego Trybunału ("Genewa" Shawa), Zbigniewa ("Mazepa" Słowackiego), Chlestakowa ("Rewizor" Gogola), Stanisława Potockiego ("Noc listopadowa" Wyspiańskiego), Freda ("Pigmalion" Shawa).

Jednak w jego artystycznej biografii przeważają spektakle o nieco mniej poważnym stylu: farsy, komedie, dramaty mieszczańskie. Do najgłośniejszych jego prac reżyserskich należą: "Henryk IV" Pirandella (1934), "Stare wino" (1935), "Zwycięska płeć" (1936), "Jadzia wdowa" (1937), "Brat marnotrawny" (1939) oraz ostatnia sztuka zrealizowana w Polsce, wystawiona tuż przed wybuchem wojny – "Genewa" G. B. Shawa. Była to komedia o charakterze politycznym, w której wyśmiano najważniejsze postaci międzynarodowej sceny politycznej: Hitlera, Mussoliniego i generała Franco. Spektakl ten grano jeszcze w pierwszych dniach września 1939 r. przy hałasie spadających na Warszawę bomb.

Wojenne perypetie

W pierwszych tygodniach wojny Ziembiński znalazł się w Rumunii. W wywiadzie udzielonym brazylijskiej instytucji teatralnej SNT tak wspomina te wydarzenia:

Opuściłem Warszawę, myśląc, że to tylko chwilowe zamieszanie, które potrwa najwyżej dwa lub trzy tygodnie. Wycofywaliśmy się w kierunku Rosji. Jedynym punktem wyjścia była Rumunia. Spędziłem tam cztery miesiące i zajmowałem się teatrem dla polskich uchodźców.

Zespół Artystów Teatrów Warszawskich, znany później również jako Teatr Polski we Francji lub potocznie nazywany Zespołem Ziembińskiego, zainaugurował swą działalność premierą sztuki "Uciekła mi przepióreczka" Żeromskiego, 17 listopada 1939 r. W sztuce tej występowała również Irena Eichlerówna. Po uroczystej premierze i powtórnym przedstawieniu w Bukareszcie zespół odwiedził kolejne rumuńskie miasta. Ten sam spektakl został następnie zakwalifikowany przez francuską Radę Teatralną i wystawiony 10 lutego 1940 r. w Théâtre Antoine na Boulevard de Strasbourg w Paryżu. We Francji również spotkał się z pozytywnym przyjęciem, o czym świadczyć mogą pochlebne recenzje zamieszczone zarówno w prasie francuskiej, jak i emigracyjnej. Po kapitulacji Francji Ziembińskiemu udało się dostać wizę brazylijską. Kiedy opuszczał Francję, 4 stycznia 1941 r., nie miał jednak zamiaru pozostać i pracować w Brazylii. Wcześniej został bowiem zaproszony do pracy jako reżyser w polskiej amatorskiej grupie teatralnej w Nowym Jorku, ale o wizę do Stanów Zjednoczonych było wtedy znacznie trudniej. Ziembiński wyruszył więc w długą podróż statkiem licząc na to, że z Rio będzie mu łatwiej dostać się do Nowego Jorku. 6 lipca 1941 r., po trwającej pół roku podróży, dopłynął statkiem do portu w Rio de Janeiro. Miał trzydzieści trzy lata, nie miał pieniędzy i nie mówił po portugalsku.

Scena z przedstawienia "Pega Fogo". Na zdjęciu: Zbigniew Ziembiński i Cacilda Beckera, fot. Teatro Brasileiro de Comédia (TBC)

Sukcesy teatralne w Brazylii

W wywiadzie udzielonym SNT wspominał:

Kiedy dopłynęliśmy do Rio, kiedy widziałem osoby wysiadające ze statku, zszedłem na ląd i ponownie wszedłem na pokład, tak tylko, by poczuć wrażenie wolności. Nic się nie stało i stało się wszystko. Mogłem spokojnie zejść na ląd w jakimkolwiek miejscu. Godnie żyć w jakimkolwiek miejscu. I tak sobie rozmyślając, postawiłem pierwsze kroki w Rio de Janeiro.

Po krótkim czasie nawiązał kontakt ze środowiskiem teatralnym i zapoznał się z członkami amatorskiej grupy teatralnej Os Comediantes. Zajął się oświetleniem spektaklu "Tak jest, jak się państwu zdaje" Pirandella i wyreżyserował "Suknię ślubną" autorstwa młodego dziennikarza i dramaturga Nelsona Rodriguesa. Spektakl ten stał się przełomowym momentem w historii teatru brazylijskiego. Jego premiera odbyła się 28 grudnia 1943 roku w Teatro Municipal w Rio de Janeiro. "Suknia ślubna" nie odniosłaby zapewne tak wielkiego sukcesu, gdyby nie cudowne połączenie trzech elementów i trzech osób: tekstu, scenografii i reżyserii – autora, scenografa i reżysera. Spotkanie tych wybitnych postaci, Nelsona Rodriguesa, Tomása Santa Rosy i Zbigniewa Ziembińskiego przyczyniło się do powstania dzieła, które zrewolucjonizowało teatr brazylijski.

Ziembiński zasłynął w teatralnym środowisku jako wymagający reżyser, który przywiózł ze sobą ogromny bagaż doświadczeń i wiedzy na temat teatru. Yan Michalski, krytyk teatralny polskiego pochodzenia i autor biografii Ziembińskiego, twierdził, że:

do momentu odrodzenia teatru brazylijskiego w latach czterdziestych, teatr był przede wszystkim teatrem aktora, aktora-gwiazdy. […]. Publiczność chodziła na spektakle głównie ze względu na obecność aktorów, takich jak na przykład Procópio, Eva Tudor, Alda Garrido, a nie ze względu na tekst, czy reżysera, który wówczas w zasadzie nie istniał. W tym znaczeniu stary teatr, teatr konserwatywny, poprzedzający rewolucję Ziembińskiego, był teatrem aktora.

W środowisku teatralnym zwykło się mówić o okresie "przed i po Ziembińskim". "Ziembiński zadziwił Brazylię" – mówiła Luiza Barreto Leite, aktorka Os Comediantes. Zadziwił, ponieważ proponował rozwiązania inscenizacyjne, metody reżyserskie i repertuar, o których wcześniej tam nie słyszano. Podczas pierwszych sześciu lat pobytu w Brazylii wyreżyserował dziesięć spektakli. W sześciu z nich pojawił się również w roli aktora, co należy uznać za akt sporej odwagi, zważywszy na to, że do Brazylii przybył bez znajomości portugalskiego. W 1949 r. został zaproszony do objęcia stanowiska jednego z reżyserów Brazylijskiego Teatru Komedii (Teatro Brasileiro de Comédia, w skrócie TBC), który w latach pięćdziesiątych stał się jednym z najważniejszych teatrów São Paulo. Niemalże wszyscy reżyserzy TBC byli Włochami, absolwentami włoskich szkół teatralnych, którzy wspólne z Ziembińskim mieli duży wpływ na ukształtowanie się gustów paulistańskich elit. W TBC Ziembiński wyreżyserował kilka spektakli, które przeszły do historii brazylijskiego teatru.

Wyreżyserowałem "Paiol Velho", który uważam za jeden z moich najlepszych spektakli. Później – "Pega Fogo", który był grany przez kolejnych pięć lat z drobnymi przerwami. Trzeba przyznać, że dużo się pracowało w TBC. Nie odpoczywaliśmy, nie mieliśmy wakacji. A najgorsze było w tym to, że my nawet na to nie narzekaliśmy, bo celem każdego było robienie kolejnych przedstawień. W wieczór premiery TBC miasto zastygało. To było wydarzenie! Oczekiwanie. Oczekiwanie wśród aktorów i wśród publiczności. Wśród wszystkich. To było istne szaleństwo.

Ziembinski, Depoimentos VI, MEC-SEC- Serviço Nacional de Teatro, 1981

Nieudany powrót do Polski

W 1963 r. Ziembiński wrócił na pół roku do Polski. 20 grudnia 1963 r. Teatr Stary w Krakowie, którego dyrektorem był Zygmunt Hübner, wystawił "Złoty Pysk" (tytuł oryginału "Boca de Ouro") Nelsona Rodriguesa w tłumaczeniu Zbigniewa Ziembińskiego i Jerzego Lisowskiego. Spektakl wystawiono pięćdziesiąt dwa razy. 19 marca 1964 r. Teatr Współczesny w Warszawie, którego dyrektorem był Erwin Axer, wystawił "Ścieżkę zbawienia" (tytuł oryginału "Vereda da Salvção") autorstwa Jorge Andrade w tłumaczeniu Ziembińskiego i Małgorzaty Hołyńskiej, tym razem jednak spektakl pokazano zaledwie piętnaście razy. W Słowniku Biograficznym Teatru Polskiego odnotowano:

Prawie ćwierć wieku oddalenia, a być może nietrafny wybór sztuk sprawiły jednak, że rozminął się z gustami i wrażliwością polskiej publiczności i krytyki. Przedstawienia reżyserowane przez Ziembińskiego w sez. 1963/64 przyjęte były w Polsce uprzejmie, ale chłodno. Chwalono malowniczość i siłę wyrazu scen zbiorowych, sprawność w prowadzeniu aktorów, ale zarzucano inscenizacjom "przebrzmiały" styl ekspresjonistyczny z jednej i skłonność do naturalizmu z drugiej strony.

Kiedy umarł w 1978 roku, w Teatrze Miejskim w Rio de Janeiro artystę żegnało piętnaście tysięcy osób. Na grobowcu wykonanym z marmuru umieszczono krzyż, tuż poniżej wykuto jego nazwisko. Na bocznej płycie widnieje napis: "Zbigniew Ziembinski «Zimba» 17.03.1908–18.10.21978" oraz epitafium w języku portugalskim "O pai polones do moderno teatro brasileiro" ("Polski ojciec nowoczesnego teatru brazylijskiego").

Autorka: Aleksandra Pluta, maj 2015

teatr polski we francji

brazylijski teatr komedii

polska kultura w Brazylii

Culture.pl w Brazylii