"Raj. Potop", reż. Grzegorz Jaremko

Spektakl, nawiązując dialog z gęstym tekstem Thomasa Köcka pod tym samym tytułem, staje się potrzebnym dzisiaj głosem naświetlającym głębokie przyczyny "aktualnego stanu świata".

"Trudno pozbyć się wrażenia, że teatr boi się tej sztuki", czytamy w laudacji z okazji przyznania autorowi tekstu "Raj. Potop" nagrody Kleista. Thomas Köck, austriacki dramatopisarz młodego pokolenia, stworzył bowiem tekst-magmę – gęsty, przytłaczający, niesforny formalnie. Pozornie niewygodny do adaptacji, ale przecież nie takie teksty inscenizowano, nie z takimi dramaturgicznymi potworami się mierzono. Grzegorz Jaremko nie przestraszył się tego opatrzonego podtytułem "Symfonia zbłąkana" dramatu. Biorąc pod uwagę, że wizja katastrofy ekologicznej od dłuższego czasu plasuje się w ścisłej czołówce najpopularniejszych tematów w polskim teatrze, sceniczna interpretacja pierwszej części "Trylogii klimatycznej" Köcka staje się oczywistym przyczynkiem do zadawania pytań. Na przykład o to, czy możliwa jest jeszcze artystyczna wypowiedź na temat kryzysu klimatycznego, która nie stanowiłaby wariantu czegoś, co już słyszeliśmy.

"Raj. Potop" łączy dwa plany: gorączkę kauczukową w XIX-wiecznym Manaus w Brazylii oraz dramat współczesnej nuklearnej rodziny, której głową jest zafiksowany na punkcie przedsiębiorczości ojciec-mechanik. Autor nie rozrysował tu jednak precyzyjnie dwóch porządków historycznych, ale potraktował czas dosyć anarchicznie, zestawiając ze sobą elementy dawne i nowoczesne. Jego tekst jest jak delta rzeki, w której spotykają się różne historyczno-geograficzne dopływy. Nie epokowa spójność jest bowiem sednem sprawy, ale ujęcie – jak mówi sam autor – "procesu cywilizacyjnego jako wielkiej parady". Masowe i zuchwałe pozyskiwanie naturalnego kauczuku w Amazonii, opracowanie procesu wulkanizacji, biznesowa porażka mechanika samochodowego i wyjałowienie relacji rodzinnych są tutaj punktami węzłowymi, w których skupia się kilkusetletnia historia globalnego wyzysku. W masywie obrazów i językowym kłębowisku swobodnie przenikają się elementy faktyczne i fikcyjne, doskonale imitując naturę dzisiejszego przekazu medialnego, zmasowanego i zmuszającego odbiorczynie i odbiorców do nieustannej poznawczej czujności: rzeczywisty motyw budowy opery – symbolu mieszczańskiej mentalności – w sercu brazylijskiej dżungli łączy się z fikcyjną anegdotą o zatonięciu statku wiozącego dwa i pół tysiąca macbooków.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zdjęcia z przedstawienia "Raj. Potop" w reżyserii Grzegorza Jaremki, 2021, fot. Bartek Warzecha / STUDIO teatrgaleria

Obrazek

do_sprawdzenia_fot_bartek_warzecha_c_b2xt6056.jpg

Spektakl zrealizowany na małej scenie Teatru Studio obrazuje kryzys ekologiczny jednocześnie jako kryzys ekonomiczny, emocjonalny i wspólnotowy. Wydźwięk "Raju. Potopu" nie jest oskarżycielski, jest natomiast bezwzględnie pesymistyczny. Okazuje się, że rozpędzenie kapitalizmu nie doprowadziło jak dotąd do jego wykolejenia (jak chcieliby akceleracjoniści, którzy uważają, że aby przezwyciężyć kapitalizm najpierw należy pozwolić mu przyspieszyć do ekstremalnej prędkości). Tekst Köcka, a za nim spektakl, mówią raczej: to, co mamy, to bezkresne zintensyfikowanie wyzysku na wielu płaszczyznach, które nie ma pozytywnego, czy dającego nadzieję rewersu. Choć dramat "Raj. Potop" powstał kilka lat przed kryzysem pandemicznym, mając dzisiejszą wiedzę i doświadczenie, możemy dojrzeć w nim adekwatne wobec obecnej sytuacji rozpoznania. Jak choćby to, że system jest w stanie pochłonąć i zmonetyzować wszystko – nawet globalny kryzys, który miał potencjał zatrzymać choć na moment kapitalistyczną machinę. Oczywiście tak się nie stało, a pandemia pozwoliła dziesięciu najzamożniejszym mężczyznom świata wzbogacić się łącznie o ponad 500 miliardów dolarów.

W spektaklu pesymistyczny ton wyziera spomiędzy grubo zarysowanego groteskowego komizmu – być może to w śmiechu należy szukać jakichkolwiek szczątków nadziei, o którą tak trudno w obliczu minorowych refleksji. Jaremko, reżyserując sceny rodzinnego dramatu trafnie rozpoznaje antypsychologiczne tropy: widzimy dwuwymiarową makietę piętrowego domu z kominem, z okien którego członkowie rodziny wychylają się niczym kukułki z zegara, by przerzucać się kwestiami wypowiadanymi przy użyciu trzeciej osoby liczby pojedynczej. Ojciec w pantomimicznym geście wyciera nieistniejące szyby samochodu z roztopioną, fioletową karoserią. Obok domu smętnie stoi palma z opon. Scenografia Natalii Mleczak tworzy świat jak z dystopijnego komiksu. W obliczu wymowy dramatu wniesienie na scenę repliki rzeźby "The Knotted Gun" (rewolweru z zawiązaną lufą) pomyślanej jako hołd dla Johna Lennona wydaje się ironicznym gestem: rzeźba będąca wezwaniem do odrzucenia przemocy jawi się jako akt pięknoduchostwa zupełnie jak ikoniczne "Imagine" Lennona. Wszelkie rzekomo wspaniałomyślne gesty białych Europejczyków zostają w "Raju. Potopie" zjadliwie wypunktowane: młody niemiecki architekt odpowiedzialny za projekt opery w Manaus to figura skompromitowanego europejskiego "miłosierdzia" wobec uciśnionych. Niby staje po stronie rdzennych mieszkańców Ameryki, ale przemawia przez niego zinternalizowany rasizm. Postać kauczukowej baronowej w kostiumie operowej divy (sukni z krynoliną) to z kolei symbol zachodniego rozumienia "rozwoju" i "pomocy". Jeden z emblematów europejskiego kolonializmu, czyli tworzenie ludzkich zoo, baronowa przedstawia jako formę "ochrony stanu natury". "Bo sporo podróżowaliśmy po świecie i umiemy doskonale ocenić czego komu brakuje", mówi. Spektakl przypomina także, że oficjalnie uznawana historia pisana jest zawsze z jakiejś perspektywy, głównie oczywiście z punktu widzenia najsilniejszych: w perspektywie zachodniej gorączka kauczukowa była czasem rozwoju, dla rdzennych mieszkańców był to jednak czas wyzysku i traumy. W XX wieku kauczukowy rynek zdominowała Wielka Brytania po tym jak Henry Wickham przemycił ziarna, które następnie zasadzono w azjatyckich koloniach Imperium. Nota bene, legendarny trencz Burberry, który narodził się u progu XX wieku jako ubiór dla brytyjskiej armii, został w spektaklu poddany remiksowi przez Natalię Mleczak – kostiumy bazujące na ikonicznym płaszczu nosi duet mojr, lekko zblazowanych bogiń losu, których obecność tworzy klamrę przedstawienia. (To zresztą motyw doskonale wpisujący się w proponowaną przez Köcka poetykę - współcześnie kojarzony z modowym blichtrem i kampaniami z Kate Moss płaszcz narodził się jako militarny uniform dla brytyjskich żołnierzy w czasie pierwszej wojny światowej. “Niewinny” trencz Burberry jest zatem częścią historii wyzysku, dominacji i krzywdy).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zdjęcia z przedstawienia "Raj. Potop" w reżyserii Grzegorza Jaremki, 2021, fot. Bartek Warzecha / STUDIO teatrgaleria

Obrazek

do_sprawdzenia_fot_bartek_warzecha_c_b2xt5525.jpg

W spektaklu Jaremki najbardziej wieloznaczna jest sceniczna obecność Agnieszki Kryst. Choreografka wychodzi z pozycji niewidzialnej realizatorki – w "Raju. Potopie" nie tylko wykonuje choreografię razem z aktorką Natalią Rybicką, ale i dzieli z nią postać córki. Najintensywniejszą, choć zarazem najoszczędniejszą w środkach sceną z jej udziałem jest wypowiadany przez Kryst monolog, w którym córka mechanika, tancerka-prekariuszka odmawiając pracy "tylko za honorarium", odmawia zarazem zgody na ekonomiczną niestałość i przygodność pracy artystycznej. Choreografka wypowiada go w ciszy, kiedy w tle już zaczyna zmieniać się scenografia; wypowiada go w odmiennym od dominującego porządku estetycznym i emocjonalnym – nie w przerysowaniu, czy błazeńsko, ale zupełnie poważnie, niespektakularnie, bez wyrazistych emocji, jakie mogłyby towarzyszyć pełnemu wykrzykników monologowi o odmowie. Ten niedługi moment ciszy,wśród tytułowego potopu zdań, motywów i wyjaskrawionej ekspresji, łączy się z tematem medytacji (zatytułowanej "Dryfujące ciało"), która towarzyszyła spektaklowi i której zapis znalazł się w programie. W przygotowanej przez Kryst medytacji ciało jest "eksploatowanym na wielu poziomach mikrorynkiem", który funkcjonuje jednocześnie w ramach ekonomicznych, emocjonalnych i somatycznych. Efektem tego szeregu uwikłań jest trudne do przezwyciężenia zmęczenie. "Tak, jestem zmęczona. Tak, mam zmęczone mięśnie. Tak, mam zmęczone ciało. Tak, pozwalam sobie na to uczucie.", mówi miarowym głosem choreografka na towarzyszącym spektaklowi nagraniu audio. Zmęczone ciało w spektaklu odmawia kontynuowania pracy projektowej, ale jest to odmowa naznaczona niewiarą – wydaje się, że ten system (system przygodnej, niestabilnej pracy twórczej) jest zbyt silnie usytuowany we współczesności, by mógł zmienić się pod naporem jednostkowych aktów dezaprobaty.

Materiał wybrany przez Jaremkę wykracza poza zbanalizowany już dyskurs wokół katastrofy klimatycznej, który w sztukach performatywnych często przybiera albo melancholijny, albo pokrzykujący i konfrontacyjny charakter. Tekst Köcka sięga głęboko pod powierzchnię znanych nam diagnoz – nie formułując żadnej prostej tezy (a tym bardziej żadnego oskarżenia), staje się wielowątkową krytyką rozwoju rozumianego jako linearny postęp, którego jakość wyznaczają: materialne bogacenie się, przepustowość produkcji i zdolność do utrzymywania wysokiej prędkości. Spektakl Jaremki, nawiązując dialog z tym tekstem, staje się natomiast potrzebnym dzisiaj głosem, który naświetla głębokie przyczyny "aktualnego stanu świata". Czy w tej ciemności można odnaleźć jakąkolwiek nadzieję? Wydaje się to raczej karkołomne. Obrazy w "Raju. Potopie" tworzą przytłaczający, pesymistyczny atlas, pozostawiając odbiorczynie i odbiorów z poczuciem, że nasza przyszłość zdeterminowana została nie w ciągu ostatnich dwóch dekad lat, kiedy pojęcie globalnego ocieplenia weszło do oficjalnej agendy, ale wieki temu. Nasza przyszłość jest więc zdefiniowana przez zrodzony m.in. w amazońskiej puszczy kapitalizm, który wyzyskał wszystko: od środowiska naturalnego, przez ciała, po entuzjazm pracowniczy i kreatywność.

“Raj. Potop”, Teatr Studio, premiera 29 maja 2021 roku, reżyseria Grzegorz Jaremko, scenografia i kostiumy Natalia Mleczak, choreografia Agnieszka Kryst, muzyka Bartosz Dziadosz Pleq, reżyseria światła i wideo Marek Kozakiewicz

"Raj. Potop" w reżyserii Grzegorza Jaremki [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

katastrofa klimatyczna