"Niepokój przychodzi o zmierzchu", reż. Małgorzata Wdowik

Małgorzata Wdowik konsekwentnie eksploruje niewygodne, trudne, wstydliwe afekty. Tym samym sprawia, że jako widzki i widzowie przyglądamy się temu, czemu często nie chcemy się przyglądać.

Język powieści "Niepokój przychodzi o zmierzchu" – debiutu Marieke Lucasa Rijneveld, pochodzącej z Holandii osoby piszącej (Rijneveld identyfikuje się jako osoba niebinarna) – jest gęsty, lepki; zdania wydają się grząskie, ciemne i przypominają o performatywnym charakterze języka. W mistrzowskim przekładzie Jerzego Kocha powieść Rijneveld wydaje się tworzyć przy pomocy języka osobny, fizjologiczny, materialny świat. To z jednej strony cecha ułatwiająca adaptację tekstu na scenę, z drugiej – niosąca ryzyko, że tak intensywna językowo proza zdominuje spektakl warstwą narracyjną. Reżyserka Małgorzata Wdowik, autor scenariusza i adaptacji Robert Bolesto i współpracująca przy dramaturgii przedstawienia Magdalena Komornicka podjęli jednak decyzję o przeniesieniu części zdań z książki na ścianę w tle sceny. To pozwoliło wyeksponować jednocześnie literackość powieści i performatywność teatru. Albo inaczej: zrobić miejsce dla spektaklu poprzez narracyjne rozrzedzenie.

"Niepokój przychodzi o zmierzchu" to oparta na osobistych doświadczeniach osoby autorskiej opowieść o radzeniu sobie z utratą przez wiejską rodzinę, wyznawców Holenderskiego Kościoła Reformowanego. Narratorką jest dziesięcioletnia dziewczynka, która postanowiła nie zdejmować czerwonej kurtki budrysówki. Najpierw wskutek wypadku na zamarzniętym jeziorze umiera brat dziewczynki, Matthies. Potem trzon gospodarstwa – bydło – pada ofiarą epidemii pryszczycy, choroby pyska i racic. W książce narracja poprowadzona jest w taki sposób, że śmierć brata wydaje się nie tyle wstrząsem i tragedią, ile jednym z tajemniczych, ciemnych wydarzeń w ramach wiejskiego życia. Wprawdzie matka przestaje potem jeść, ale życie toczy się dalej, trzeba wyrobić ser, pójść do kościoła. W książce ten wątek nie zostaje poruszony, ale nie sposób nie pomyśleć, że utrata dziecka na wsi, w rodzinie żyjącej z gospodarstwa, to także utrata rąk do pracy. Ubywanie – członka rodziny, zasobów, zwierząt – wydaje się w powieści niemożliwym do pozbycia się widmem. Podobnie jak materialność istnienia i związany z nią przymus konfrontowania się z własną i cudzą fizjologią. Rijneveld tworzy świat, w którym to, co abiektalne (związane ze wstrętem), oswajane jest w sposób bezpośredni i surowy – jak namydlenie dłonią odbytu córki, która nie może się wypróżnić, i chwycenie tą samą ręką kawałka piernika po uprzednim wytarciu palca w sweter. Ta scena pojawia się zresztą w spektaklu Wdowik. Minimalistyczna, prosta. Podobnie jak scena dziecięcej masturbacji przy użyciu pluszowego misia (dziewczynka zostaje przyłapana przez matkę, która chwyta misia i mówi tylko: "To obrzydliwe"). Przedstawienie oddaje atmosferę powieściowego świata, w którym nieustannie nakładają się na siebie różne ludzko-zwierzęce obszary: pracy, troski, dyscypliny (przede wszystkim wynikającej z oddania religijnego). Symbolem tego przenikania jest między innymi otwierający powieść obraz matki, która spracowanymi od wyrabiania serów palcami smarowała twarze czworga swoich dzieci krowią maścią, którą "na ogół stosowano na zrogowacenia i kalafiorowate guzki na strzykach mlecznych krów".

Scena z przedstawienia "Niepokój przychodzi o zmierzchu" w reżyserii Małgorzaty Wdowik, 2023, fot. Natalia Kabanow/Wrocławski Teatr Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego

Scena jest głęboka i biała – zasypana śniegiem. Oświetla ją to żółtawe, ciepło światło zmierzchu, to zimne niczym z laboratorium albo prosektorium. W tle przyczepa z pleksiglasu, narzędzie pracy, ale i symboliczny przerębel. Z przodu małe dziecięce łóżko i zestaw stół plus krzesła. Przestrzeń zaprojektowana przez Aleksandra Prowalińskiego jest prosta i nieimitatywna – nie sugeruje wsi. Ale pewne przetworzenie gospodarskiego landszaftu wprowadzają rzeźby artysty wizualnego Jana Baszaka – koń, pies i szczur. Czarne rzeźby wykonane głównie ze skarpet – fragmenty większego projektu twórcy, prezentowanego już wcześniej na kilku wystawach (między innymi na pokazie również zatytułowanym "Niepokój przychodzi o zmierzchu", kuratorowanym w Zachęcie w 2022 roku przez Magdalenę Komornicką) – przywodzą na myśl zmaterializowane cienie; wyglądają jak duchy z fotografii prezentujących XX-wieczne pokazy mediumiczne. Specjalnie na potrzeby spektaklu Baszak stworzył jeszcze jedną rzeźbę – palec wskazujący, który przez całe przedstawienie wisi skierowany w dół, górując nad sceną. W jednej z przedpremierowych rozmów artysta nazwał ten obiekt "palcem Bożym albo palcem-grzebalcem". To zarazem odniesienie do opartego na dogmacie religijnym determinizmu (ważną ideą w kalwinizmie jest predestynacja, a więc Boże przeznaczenie człowieka do zbawienia lub potępienia, decydowane jeszcze przed jego narodzinami), ale także do wspomnianej już sfery fizjologii i abiektu. W rzeźbie Baszaka spotykają się te dwie siły determinujące człowieczy los. Podwójność obecna jest także w decyzji obsadowej – główną bohaterkę grają dwie aktorki, Agnieszka Dziewa oraz uczennica szkoły podstawowej Urszula Kuśnierz. Niekiedy na scenie trudno je rozróżnić. Ten gest nie jest łatwy do interpretacji, ale na pewno realność i materialność dziecięcego głosu na scenie ma w sobie coś dotkliwego.

Bolesny, niepokojący, duszący, ciemny, ale zarazem przedziwnie lekki – spektakl Wdowik przynosi bardzo wiele niekiedy sprzecznych wrażeń, w czym tkwi jego siła. To także teatr, w którym nie brakuje ciszy (kontrapunktowanej przez budującą napięcie muzykę Agaty Zemli), a dramaturgia – mimo że w spektaklu pojawia się sporo mocnych narracyjnie znaków, jak śmierć, wyznanie depresji, masturbacja, elementy skatologiczne – pozostaje świadomie niespektakularna, sącząca się, usypiająca czujność. Wdowik konsekwentnie eksploruje niewygodne, trudne, wstydliwe afekty. W swoich spektaklach sprawia, że jako widzki i widzowie przyglądamy się temu, czemu często nie chcemy się przyglądać. "Niepokój…" to niejako kontynuacja jej wcześniejszych poświęconych afektom prac – "Strachu", "Gniewu", "Wstydu" czy dwóch działań opowiadających o doświadczeniu aborcji: "Powiem to i zobaczę co się stanie" stworzonego razem z Teraz Poliż oraz polsko-belgijskiego "She was a friend of someone else", w którym przyjrzała się także zjawisku wypalenia. W spektaklu "Niepokój przychodzi o zmierzchu" zrealizowanym we Wrocławskim Teatrze Pantomimy, a prezentowanym między innymi na Warszawskich Spotkaniach Teatralnych, artystka porusza nie tylko temat konfrontacji ze śmiercią – zasygnalizowany zostaje tu również wstyd klasowy. Narratorka w pewnym momencie mówi, że wolałaby, żeby jej rodzice byli inni, na przykład tacy, jak rodzice Belle, "delikatni jak biszkopt, który właśnie wyjęto z piekarnika". Dlatego też zarówno powieść, jak i przedstawienie postrzegać można jako narrację o usytuowanym doświadczeniu utraty. Takim, które choć wydaje się "uniwersalne", ostatecznie grzęźnie w materialności tego poszczególnego małego świata, w którym na co dzień żyjemy.

Wrocławski Teatr Pantomimy, "Niepokój przychodzi o zmierzchu", reż. Małgorzata Wdowik, Scenariusz, adaptacja: Robert Bolesto, Współpraca dramaturgiczna: Magdalena Komornicka, Scenografia, reżyseria światła: Aleksandr Prowaliński, Kostiumy: Maja Skrzypek, Muzyka: Agata Zemla, Rzeźby: Jan Baszak; premiera 3 marca 2023.

"Niepokój przychodzi o zmierzchu" w reżyserii Małgorzaty Wdowik [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Małgorzata Wdowik

warszawskie spotkania teatralne

wrocławski teatr pantomimy