Marcelina Grabowska, "Sprawiedliwość"

W obliczu treści sztuki jej tytuł odczytywać można niemal ironicznie. Nie bez przyczyny nosi ona zresztą podtytuł "poważna komedia". Marcelina Grabowska przedstawiła historię kobiety skazanej za dzieciobójstwo, a następnie wykorzystanej i zmuszonej do aborcji. "Sprawiedliwość" to jeden z odważnych, feministycznych dramatów międzywojnia. Dramaturżki tego nurtu traktowały swoją twórczość jako medium społeczno-polityczne.

Wadliwy system

Scena z przedstawienia "Kobieta nr 14" w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Na zdjęciu: Kazimierz Fabisiak w roli naczelnika Niewiady, Julia Romowicz w roli starszego strażnika, Teresa Suchecka w roli kobiety nr 14, Stefan Kępka w roli strażnika, 1937, fot. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny/NArodowe Archiwum Cyfrowe NAC

"Nie chcę być ciągle kopana, wyzyskiwana, oszukiwana", mówi bohaterka, bezsilnie walcząc o swoją podmiotowość. W dramacie nie dostaje nawet imienia – określa ją tylko więzienny numer. W spisie postaci jest "kobietą numer czternaście", przedmiotem dyscypliny i nadzoru. Do zakładu karnego trafiła trzy lata wcześniej, mocą wyroku za zabicie nowo narodzonego dziecka. Powody, dla których posunęła się do tego dramatycznego czynu, przedstawia wprost: nie miała środków materialnych ani na utrzymanie potomka, ani na usunięcie ciąży, a z całym dylematem została sama, bez jakiegokolwiek wsparcia ze strony ojca dziecka. "Bo niektóry ma pieniądze, to zabije płód, a ja nie miałam i łatwiej mi było zabić dziecko. I co było zrobić? Przecież nawet go utrzymać nie mogłam", stwierdza z brutalną szczerością, wobec której czytelniczce trudno pozostać obojętną. Z jednej strony w tak bezpośrednim, surowym wyznaniu jest coś odstręczającego, z drugiej – bohaterka przedstawia swoją przeszłość w sposób racjonalny, z trudem poddający się polemice. Grabowska konstruuje narrację tak, by wskazać na okrutną wadliwość systemu, nie na jednostkowe skrzywienie moralne kobiety.

Powszechny dramat

Osadzoną poznajemy w momencie, gdy ma przed sobą jeszcze dwa lata odsiadki. W więzieniu sprawuje się na tyle dobrze, że dozorczyni nieco luzuje rygory nadzoru wobec niej. Wykorzystuje to strażnik Piotr Niewiada, syn naczelnika zakładu, który uwodzi kobietę i zmusza ją do obcowania płciowego, obiecując w zamian załatwienie wcześniejszego zwolnienia (choć w rzeczywistości wcale nie ma takich możliwości, a jedynie manipuluje osadzoną). Co istotne, kiedy bohaterka opowiada Piotrowi historię swojego procesu, sugeruje, że podobne dramaty kobiet są czymś powszechnym, nierobiącym na wymiarze sprawiedliwości większego wrażenia. "Ale widziałam: sędziowie się tylko nudzili. Pewnie nieraz już tak gadał. Jedna mowa na wszystkie takie wypadki", opowiada o swoim przydzielonym z urzędu, mało zaangażowanym adwokacie.

Z aktu drugiego dowiadujemy się, że osadzona numer czternaście jest w czwartym miesiącu ciąży. To właśnie w tej części sztuki, w trakcie rozmowy z naczelnikiem, bohaterka wypowiada cytowane na wstępie tego artykułu słowa o tym, że nie chce być już więcej poniewierana. Sugeruje, by naczelnik pomógł jej po zakończeniu odsiadki utrzymać dziecko, nie mówi mu jednak – mimo wyraźnych nacisków – że jest w ciąży z jego synem, strażnikiem. On sam również tego faktu nie ujawnia, natomiast namawia swojego ojca, by zmusić osadzoną do aborcji, a całą sprawę zatuszować. Ukrycie ciąży nie do końca się jednak udaje – ktoś donosi o niej sędziemu śledczemu, który razem z lekarzem powiatowym przychodzi do zakładu karnego, by zbadać kobietę.

Kobieta odpodmiotowiona

Scena z przedstawienia "Kobieta nr 14" w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Na zdjęciu: Tadeusz Burnatowicz w roli lekarza Jasieńskiego, Ludwik Tatarski w roli Piotra Niewiady, Kazimierz Fabisiak w roli naczelnika Niewiady, Teresa Suchecka w roli kobiety nr 14, 1937, fot. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny/NArodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Potem następuje cała patriarchalna gimnastyka retoryczna, która ma na celu odpodmiotowić bohaterkę, uratować posadę naczelnika i zdjąć z lekarza odpowiedzialność za przeprowadzenie aborcji, do której ostatecznie zmuszono kobietę. Naczelnik nakazuje też lekarzowi sfałszować raport i nie wpisywać do niego, że osadzona była w ciąży. Zależy mu jedynie na uratowaniu siebie i swojej rodziny:

Rozumie pan: dozorczyni nie pilnowała, ale odpowiedzialność spada też na mnie. Bałem się śledztwa, utraty posady – panie, mam żonę, chorą od lat, nerwową, przeczuloną, pięcioro dzieci. Najstarszy zdaje w tych dniach maturę…

– mówi do lekarza.

Ostatecznie ciążę kobiety numer czternaście przerywa współosadzona akuszerka, odsiadująca wyrok za przeprowadzanie nielegalnych i niebezpiecznych zabiegów. Pokątna procedura źle kończy się także dla bohaterki, która w jej rezultacie dostaje wysokiej gorączki. Okazuje się, że kobieta chciała kontynuować ciążę i urodzić dziecko, ale jej wola zupełnie nie liczyła się dla otaczających ją mężczyzn. Jak zauważyła badaczka Justyna Lipko-Konieczna w tekście dotyczącym motywu milczenia w dramacie Grabowskiej, "w tym dyscyplinującym kobiecy podmiot systemie sprawiedliwości to mężczyźni są dysponentami głosu i spojrzenia". Ostatecznie bohaterka – w rezultacie kolejnych aktów korupcji dokonywanych przez naczelnika – zostaje zwolniona z więzienia wcześniej, a mężczyzna proponuje jej pieniądze na "nowy start", jednak ona traktuje to jako przekupstwo za milczenie w sprawie jego syna. Grabowska umieszcza w "Sprawiedliwości" dwie koncepcje zakończenia: według pierwszej z nich naczelnik wpada w rozpacz, dowiedziawszy się wreszcie, że to jego syn wykorzystał kobietę (krzyczy, że "cały jego świat się wali"). Druga zakłada dodatkowo, że lekarz kwituje całą sytuację, nazywając naczelnika największą jej ofiarą. Kobieta w obu wersjach finału sztuki zupełnie się nie liczy, jej los nikogo nie obchodzi, jest ona jedynie ciężarem, który należy z siebie zrzucić. Męscy bohaterowie koncentrują się wyłącznie na sobie.

Moralność płciowa

Kiedy sztukę wystawiano prapremierowo w wileńskim Teatrze na Pohulance, w Polsce od dwóch lat obowiązywał nowy, ujednolicony kodeks karny, pierwszy po odzyskaniu niepodległości. Artykuły 231–234 określały restrykcyjne zasady dotyczące możliwości przerywania ciąży: kobiecie poddającej się aborcji groziła kara do 3 lat pozbawienia wolności, osobie pomagającej jej w tym procesie – do 5 lat (a do 10 lat, kiedy zabieg przeprowadzono bez zgodny ciężarnej). Jedyny wyjątek stanowiła sytuacja, kiedy zagrożone było zdrowie kobiety lub ciąża była wynikiem przestępstwa (gwałtu, kazirodztwa, współżycia z osobą nieletnią). Tekst Grabowskiej można więc postrzegać jako formę włączenia się autorki do publicznej debaty i wyrażenia krytycznego stanowiska wobec ustanowionego porządku prawnego. Właśnie to – koncentracja na wypowiedzi politycznej, a nie na środkach artystycznych – stanowiło częsty zarzut obecny w recepcji dramatu. Recenzenci o sztuce Grabowskiej wypowiadali się w sposób umiarkowanie krytyczny – dostrzegając, i niekiedy doceniając, zaangażowanie autorki w przedstawianie spraw ważkich społecznie, pomstowali jednocześnie na zbyt prostą konstrukcję dramatu i jego niskie walory artystyczne (w "Robotniku" Jan Nepomucen Miller użył nawet wobec "Sprawiedliwości" określenia "prymitywizm"). Boy-Żeleński – słynny bojownik o prawa kobiet – choć w pełni popierał etyczną wymowę tekstu Grabowskiej, w tomie "Perfumy i krew" zauważał, że jest to sztuka o charakterze mocno publicystycznym, przysłaniającym ewentualne jakości artystyczne, zaś postać kobiety nakreślona została jako szkicowa i rezonerska. Jednocześnie stwierdzał, że dramat poprzez swoje osadzenie we współczesnych realiach "działa" na widownię:

[Sztuka] demonstruje, na zdarzeniu być może autentycznym, a na pewno w swojej logice faktów wielce prawdopodobnym, jak zbrodniczym paradoksem może stać się w naszym ustroju wszystko, zwłaszcza [to], co ociera się o kwestie tzw. moralności płciowej.

"Mało natrętna jak na feministkę"

Karol Irzykowski, odnosząc się do tytułu sztuki, nazwał ją krytyką sprawiedliwości burżuazyjnej, choć nie bardzo – jego zdaniem – przekonującą. Znamienne zresztą, że autor określił dramat Grabowskiej jako "mało natrętny jak na sztukę feministyczną", między słowami wyrażając swój pogardliwy stosunek wobec dramaturgii zaangażowanej w tzw. sprawę kobiecą (którą to postawę ujawniał zresztą w innych swoich tekstach).

"Sprawiedliwość" doczekała się przed wojną jeszcze co najmniej dwóch scenicznych adaptacji. W 1935 roku na deski Teatru Kameralnego w Warszawie przeniósł ją Karol Adwentowicz, a dwa lata później inscenizację tekstu Grabowskiej zobaczyła publiczność krakowskiego Teatru Miejskiego im. Juliusza Słowackiego (tutaj sztukę wystawiono pod tytułem "Kobieta nr 14" i – na mocy decyzji autorki – wybrano drugą koncepcję zakończenia). Pod podobnym tytułem – "Nr 14" – słuchowisko na podstawie "Sprawiedliwości" zrealizowała w 2018 roku Katarzyna Kalwat (w ramach projektu Nowe Słuchowiska Instytutu Teatralnego). Tekst "Sprawiedliwości" nie został pierwotnie opublikowany, a jego edycja – bazująca na egzemplarzu zachowanym w Archiwum Artystycznym Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie – ukazała się dopiero w 2018 roku w antologii "Rodzaju żeńskiego" stworzonej w ramach projektu HyPaTia – kobieca Historia Polskiego Teatru.

dramaturżka

dwudziestolecie międzywojenne

dramaturgia feministyczna

dramaturgia polska

polski feminizm