Maciej Płaza, "Robinson w Bolechowie"

"Robinson w Bolechowie" nie jest próbą uporządkowania chaosu ludzkich losów, lecz propozycją języka nazywającego współczesne konflikty i pęknięcia.

"Robinson" w salonie

"Robinson w Bolechowie", laureat nagrody Angelus 2018, to oczywiste nawiązanie do tradycji powieściowej, a nawet kilku takich tradycji: od XIX-wiecznej sagi z dominującym trzecioosobowym narratorem, poprzez powieść polifoniczną składającą w zgrabne puzzle punkty widzenia wielu postaci, aż po świadectwa rozpadu w stylu "Ulissesa". Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że mamy do czynienia z sagą osnutą wokół losu malarza Roberta, półsieroty wychowanego w pałacu w Bolechowie, na tle przemian historycznych: nędzy i lęków wojennych, PRL-owskich wydziedziczeń i współczesnego impaktu gospodarki rynkowej. W czasie premiery wydawca przedstawiał książkę jako powieść do poczytania, zdecydował się też na okładkę, która mimo że czerpie ze sztuki "wysokiej" (ilustracją jest reprodukcja obrazu Andrew Wyetha), nawiązuje w konwencji projektowania do obyczajowej literatury środka (melancholijny portret kobiety). Sam autor w spotach promocyjnych obiecywał, że to ciekawa opowieść z wątkiem romansowym, w sam raz na jesienne wieczory.

Thumbnail — Maciej Płaza na gali Nagrody Literackiej Europy Środkowej Angelus, fot. Andrzej Solnica

Krytycy, zupełnie odwrotnie, zwrócili uwagę na "piękny język" oraz idące za nim elitarność i środowiskowość komunikacji. Dariusz Nowacki napisał wprost, stawiając autorowi plus za wybory estetyczne sprzeczne z masowym gustem: "Kunsztowne pisarstwo Macieja Płazy jest buntem przeciwko dominującemu dziś prostactwu form literackich i bylejakości języka". I w ten sposób autor został posadzony w pokoju tradycjonalistycznych krytyków i jurorów, a ci wreszcie "dostali" autora z młodszego pokolenia reprezentującego literaturę wysoką.

Ciekawe jest jednak to, że nie dotyczy to całej książki. Losy Roberta i jego przodków przypadające na czas wojny i Polski Ludowej są opisane rzeczywiście owym kunsztownym językiem (o którym niżej), natomiast czasy po roku 1989 są ujęte w dosadnym, konkretnym i nieczęsto inkrustowanym stylu współczesnego rynku sztuki, który liczy pieniądze i myśli o marketingu. Zauważył to Łukasz Żurek i spytał: "Po co to jest tak pięknie napisane, skoro artyzm zdań na pół strony lub więcej kruszeje wewnątrz samej powieści pod naciskiem aktualnych dyskursów?". Moim zdaniem dlatego, że jest to w dużej mierze książka autotematyczna, opowiadająca o współczesnej branży artystycznej funkcjonującej na bazie być może nierozwiązywalnych konfliktów: między tym, co autentycznie twórcze, a tym, co można sprzedać, między przyjaźniami spontanicznymi a interesownymi. I oczywiście między prozą gatunkową a artystyczną oraz "targetem" zwykłym i wyrobionym.

Dociekanie, czy doświadczenia bohatera mają odpowiedniki w doświadczeniach Płazy, miało więcej sensu w przypadku "Skorunia", opowieści inicjacyjnej osadzonej w rodzinnych stronach autora. Nie sposób jednak nie zauważyć, że Robert to bohater przeżywający dylematy po odniesieniu sukcesu dziś dzięki odwoływaniu się do wczorajszych technik. Odpowiednikiem tempery w literaturze może być właśnie dyskusja z rozwiązaniami formalnymi z pierwszej połowy XX wieku oraz powrót do refleksji nad podziałem: wysokie i niskie, artystyczne i popularne, rozpalającej publicystów w czasie "buntu mas". Robert, artysta, który stał się "hot" dla branży dzięki wycieczkom ku klasyce, z jednej strony czuje się doceniony, z drugiej nie odnajduje się w pozbawionym sentymentów i niepatrzącym wstecz świecie nowego kapitalizmu. Jest mu klasowo niezręcznie, że dzięki swoim wiejskim bohaterom trafił do modnego miejskiego towarzystwa. Nie może ufać bliskim, bo dowiaduje się, że niektórzy traktują go jak inwestycję, od której można odcinać kupony. Sam przyłapuje się na zastanawianiu, która z portretowanych przezeń postaci najlepiej trafi w gusta i najdrożej się sprzeda.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maciej Płaza, fot. Andrzej Solnica

Obrazek

maciej_plaza_fot._andrzej_solnicam.jpg

Czyj jest język?

Refleksje o malowaniu i odwzorowaniu świata, które autor przypisał Robertowi, to ogólniejsze rozważania o tym, w jaki sposób obraz (i język) może być "zwierciadłem przechadzającym się po gościńcu". Znamienne, że Robert pracuje, robiąc dużo szkiców z natury, a potem podmalowuje ostateczne dzieło: dodaje cieplejszego kolorytu, prostuje plecy, wygładza albo wyostrza rysy modelom i modelkom. Gdy Płaza przytacza rozmowy i myśli swoich bohaterów, nie posługuje się stylizacją udającą lokalne języki jak naturalistyczny pisarz, dajmy na to Reymont, lecz mówi za nich: wplata niby przytaczane słowa w odautorską narrację, obarcza je swoim stylem i sposobem postrzegania, jakby był pewien, że potrafi trafniej nazwać ich doświadczenia, niż gdyby pozwolił im się wypowiedzieć.

I faktycznie robi to sprawnie. O ile konstrukcja fabularna "Robinsona" nie tworzy tak naprawdę typowej powieści, która wciąga czytelnika w zastanawianie się, "co będzie dalej", o tyle sposoby opisywania materialno-cielesnych doznań w pojedynczych scenach i migawkowych sytuacjach wydają się nową jakością. Takie doznaniowe stopklatki przypominają nieco technikę pisarza lub pisarki występującego lub występującej pod pseudonimem Elena Ferrante, autora lub autorki sagi neapolitańskiej o relacji dwóch przyjaciółek obejmującej XX wiek i kawałek XXI.

Wysiedli razem z częścią tłumu, opierzchli, przetrąceni. Matka spijała życie z zimnego powietrza.

Ten gest dominacji, a nawet pewnego rodzaju przemocy powtarzają bohaterowie w próbach zbliżania się do siebie. Jedna z ważnych postaci, kamieniarz ze wsi z mroczną przeszłością, nie mówi i autor wraz z Robertem domyśla się za niego jego historii. Jest to kluczowy zabieg nie tylko techniczny ale też fabularny. Wokół tego bohatera osnuta jest bowiem tajemnica, a wydobycie i jego prawdy i ubranie jej w słowa jest głównym wyzwaniem określającym działania protagonisty. Taka misja oczywiście nie może się udać, ale właśnie dzięki temu książka Płazy staje się refleksją nad niezbywalnym ludzkim osamotnieniem (główna para bohaterów to jedynak Robert i jego samotna matka, córka kustosza przejmująca po śmierci ojca odpowiedzialność za pałac) i trudzie mówienia i rozumienia, poprzez który, najczęściej nieudolnie lub raniąco, próbujemy przełamywać obcość i różnicę.

Żałoba po modernizmie

Sam autor definiuje się w wywiadach jako modernista i podchwytują to krytycy i recenzenci stojący po stronie literatury przez duże L. Tropione są liczne znane nazwiska, do których Płaza miałby się odwoływać. Taki name-dropping zastosował np. bezwarunkowo zachwycony "Robinsonem" Marcin Bełza. Jest ryzyko, że ta etykieta może pomóc autorowi w utrzymaniu dobrej pozycji w branży, ale przeszkadzać w kształtowaniu własnej dykcji, zapowiadającej się na bardzo jednak różną od sposobu mówienia pisarzy z pierwszej połowy XX wieku.

Fabularność tej książki i idąca za nią obietnica spójności i ciągłości wydają się pretekstem: dramaturgia indywidualnych historii nie pasjonuje, a tło historyczne jest ledwo zarysowane. Być może powieściowy kostium był pomyślany jako narzędzie przybliżające ten tekst odbiorcom nieprofesjonalnym? Tak czy inaczej nie ma tu modernistycznego wysiłku stworzenia nowych ram zbierających chaotyczne ludzkie losy. Ale losy te nie są wcale ilustracjami światopoglądowych tez autora: pozytywnie zaskakuje konsekwentne dążenie do prawdy doświadczeń, wręcz bezwzględność w przytrzymywaniu językiem elementów, które bohaterowie najpewniej sami wypchnęliby poza świadomość i pominęli. Neologizmy, nietypowe związki frazeologiczne i rzadko używane słowa najczęściej służą do tego, żeby uchwycić konflikty i sprzeczności, w tym zasadniczy rozłam: między tym, co jest, a tym, co wolelibyśmy, żeby było.

Czułem się wykluty z niepojętej i niedokończonej opowieści, nie ważniejszy od stert liści, które rozkopywałem na obrzeżach parkowych ścieżek.

Jeżeli postawę "piękny język w służbie rzeczywistości" mielibyśmy lokalizować w modernizmie, to adresem polemicznym są poeci powiązani z amerykańską Nową Krytyką. Autor jednak nie rozpacza nad światem, który nie jest spójny, lecz odważnie ogląda jego pęknięcia. Żurek napisał o bohaterach "Robinsona":

aktualizowanie przeszłych form kultury i życia społecznego nie oferuje bohaterom ani szczęścia, ani stabilności, ani dobrej orientacji w regułach urynkowionej, skomplikowanej rzeczywistości.

Wydaje się, że słowa te można zastosować do autora: Płaza nie tylko nie opłakuje starego świata jasnych granic, reguł i tożsamości (którego być może nigdy nie było), ale też nie proponuje swojego porządkującego projektu. Jeśli podstawowe więzi rodzinne opisuje jako coś z gruntu chwiejnego i niepewnego, to raczej nie wierzy, że uczciwie obejrzane pojedyncze doświadczenia można skleić nadrzędną ideą albo wracaniem do czegokolwiek. Zamiast tego rejestruje nasze pomieszanie i bezradność. Np. na końcu Robert myśli o sobie tak:

jestem tylko rysownikiem, nawet nie malarzykiem, już nie paniczykiem, już nie mężem ani kochankiem, może nie bratem, jeszcze nie synem, już nie rozbitkiem, tylko powrotnikiem.

Maciej Płaza, "Robinson w Bolechowie"
wydawnictwo: WAB, Grupa Wydawnicza Foksal
data premiery: 16 listopada 2017
ISBN: 9788328046306
liczba stron: 384

Autorka: Joanna Stryjczyk, październik 2018

współczesna literatura polska

krytyka literatury