Ludomir Benedyktowicz, "Nad mogiłą powstańca"

"Nad mogiłą powstańca" Ludomira Benedyktowicza to nastrojowa scena rodzajowa inspirowana powstaniem styczniowym, ukazująca żałobę po poległym w 1863 roku. Być może jest to także symboliczny zapis powrotu artysty na grób towarzysza broni.

Obraz przedstawia grupę pogrążonych w modlitwie i zadumie postaci, zgromadzonych wokół leśnej mogiły, oznaczonej prostym brzozowym krzyżem. Najbliżej grobu klęczy siwobrody, wsparty o laskę starzec oraz ukazana z profilu kobieta. To właśnie jej postać kumuluje w sobie napięcie całego obrazu. Jest nieznacznie wysunięta na pierwszy plan i stanowi centralny element kompozycji. Żałobna czerń jej stroju, wysunięcie ciała ku mogile oraz intensywne spojrzenie skupione na krzyżu nie pozostawiają wątpliwości, że to wdowa po powstańcu. Warto zauważyć, że to jedyna osoba patrząca na grób – co jeszcze bardziej uwydatnia jej szczególną więź ze zmarłym.

Nieco obok, za wdową, stoi trzyosobowa grupa w ciemnych strojach. Młoda kobieta – może niania lub ciocia – pochyla się lekko i delikatnym gestem kieruje w stronę mogiły stojące przed nią dzieci. Dziewczynka wtula głowę w ramię opiekunki, a chłopiec ściska w ręku swoją czapkę, wpatrując się w skupieniu w klęczącą matkę. Grupę dopełnia jeszcze dwóch mężczyzn. Jeden stoi, zakrywając twarz dłonią, jakby kryjąc własne wzruszenie czy smutek. Można się w nim dopatrywać towarzysza broni poległego powstańca. Drugi przykląkł na jedno kolano, splótł dłonie i spuścił oczy ku ziemi. W tle roztacza się jesienny, zdominowany rdzawo-brunatnymi kolorami pejzaż: smukłe brzozy, suche zarośla i szarawe niebo.

Co wyróżnia "Nad mogiłą powstańca"? Z jednej strony, realistyczna stylistyka, zindywidualizowani bohaterowie czy sugestywność w oddaniu jesiennej aury mogą podpowiadać, że nie jest to uniwersalna scenka rodzajowa. Z drugiej strony, postać wdowy z dziećmi czy scena modlitwy nad grobem powstańca to jedne z częściej powtarzanych motywów w twórczości artystów ukazujących rok 1863, by wspomnieć tylko o Arturze Grottgerze.

Niektórzy badacze starają się powiązać obraz z podróżą, jaką Benedyktowicz odbył jesienią 1873 roku do zaboru rosyjskiego. Dziesięć lat wcześniej przyszły malarz przystąpił do powstania, wspólnie z innymi studentami z Zakładu Praktyk Leśnych w Feliksowie pod Brokiem. Trafił do oddziału strzelców, gdyż jako przyszły leśnik znał dobrze teren oraz umiał obsługiwać broń. W jednej z walk został poważnie ranny – stracił wówczas prawą dłoń, a lewa ręka musiała zostać później amputowana. W wyniku represji popowstaniowych jego rodzice stracili natomiast majątek i musieli przenieść się do Warszawy. Odwiedziny w Broku i okolicach byłyby więc dla Benedyktowicza jednocześnie sentymentalną podróżą i bolesnym powrotem do wspomnień z roku 1863, który zmienił życie całej jego rodziny.

Z obrazem "Nad mogiłą powstańca" bezpośrednio mógłby się wiązać fakt, że Benedyktowicz odwiedził wtedy grób swojego towarzysza, Benedykta Teresińskiego, pochowanego w lesie pod Feliksowem. Dzieło byłoby więc malarskim przedstawieniem rzeczywistej sceny, w której uczestniczył malarz.

Co więcej, prawdopodobnie ta właśnie mogiła przez jakiś czas pełniła także funkcję „fałszywego” grobu Benedyktowicza. Teresiński zginął podczas tej samej potyczki, w której malarz stracił ręce. Dla zachowania bezpieczeństwa rannego powstańca, rozpuszczono pogłoski, że to on zginął. Być może zaaranżowano wówczas nawet fikcyjny pogrzeb. Odwiedzenie przez Benedyktowicza "swojej" leśnej mogiły miałoby więc wymiar symboliczny.

Taka wersja wydarzeń w prosty sposób tłumaczyłaby inspirację Benedyktowicza, ale wiele wskazuje na to, że obraz "Nad mogiłą powstańca" powstał jeszcze przed podróżą malarza w rodzinne strony. Poza tym malarz-powstaniec już podczas studiów w Monachium sięgał po tematy z powstania styczniowego, w 1872 roku malując "Podjazd powstańców". Niewykluczone, że rozwiązanie tej zagadki godzi obie wersje, to znaczy Benedyktowicz stworzył Nad mogiłą powstańca, wracając myślami do lasu w Feliksowie i do grobu, który mógł być jego własnym. A kilka miesięcy później rzeczywiście stanął nad nim w zadumie.

Faktograficzne dociekania nie powinny jednak przysłonić samego dzieła, które stanowi ciekawy przykład malarstwa realistycznego o tematyce powstańczej. Wyróżnia je przede wszystkim nastrój, jaki udało się Benedyktowiczowi zawrzeć na płótnie. Podobnie oceniano obraz, gdy został wystawiony po raz pierwszy, w 1875 roku w Krakowie. Zygmunt Sarnecki relacjonował w "Kłosach":

Scena sama, smutną i uroczą swoją poezją przemawia do serca i wzrusza. [...] Jakaś rzewna myśl, wiejąca z płótna i przemawiająca zrozumiale do uczuć głębiej zastanawiającego się widza, budzi życzliwość dla autora kompozycji i jedna mu serca patrzących na nią.

Podobnie pisał Lucjan Siemieński w "Czasie": Wiele jest melancholijnego uczucia w widoku tego lasu; natura nastroiła się do smutnej sceny odgrywającej się na mogiłce, kryjącej zapewne zwłoki drogiej osoby, po której przyszli tu płakać […].

ludomir benedyktowicz

nad mogiłą powstańca

powstanie styczniowe

malarstwo polskie xix wieku