Jacek Świdziński, Festiwal

Jacek Świdziński już nie raz udowodnił, że w pozornie swobodnej i zabawnej formie komiksu umie opowiadać ciekawe historie. Tym razem sięgnął po jedno z ważniejszych wydarzeń czasów polskiego socrealizmu – V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów odbywający się w Warszawie latem 1955 roku.

Jeszcze nigdy Warszawa nie była taka piękna, świąteczna na co dzień, barwna i strojna, jeszcze nigdy nie była taka roześmiana i taka młoda. Jeszcze nigdy tak wcześnie rano nie rozbrzmiewały w najdalszych dzielnicach miasta piosenki śpiewane we wszystkich językach świata, nigdy tak długo w noc nie przeciągały się radosne zabawy, które teraz odbywają się na każdym placu, w każdym parku, we wszystkich kinach, teatrach, salach. Warszawa gości młodych przyjaciół z całej kuli ziemskiej. Przybyli znad Missisipi i Wołgi, Gangesu i Sekwany, Nilu i Amazonki, Jang Tse-kiang i Wisły, aby uczestniczyć w wielkim święcie pokolenia budującego przyszłość świata — V Festiwalu. Warszawiacy są ciekawi świata. Nasi goście ciekawi są Warszawy, którą przeważnie widzą po raz pierwszy w życiu. Wyjdźmy im naprzeciw. Spotkajmy ich na ulicach naszego miasta.

Tymi słowami tygodnik "Stolica" latem 1955 roku zachwycał się kończącym się właśnie w Warszawie V Światowym Festiwalem Młodzieży i Studentów. W pierwszych dwóch tygodniach sierpnia stolicę odwiedziło około 26 tysięcy młodych ludzi ze 114 państw; co ważne, byli to nie tylko przedstawiciele ukształtowanego już Bloku Wschodniego i tzw. bratnich narodów, lecz także krajów kapitalistycznych, Wielkiej Brytanii, Danii, USA, Francji i odległych kulturowo, jak Indie, Meksyk, państwa afrykańskie. W wydarzeniu wzięło udział także około 140 tysięcy młodych Polaków i Polek.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Grupa delegatów zagranicznych pozujących do zdjęcia na placu Zamkowym. W środku stoi delegatka ze Złotego Wybrzeża - Emma Okyerewa Odoi. W tle widoczne kamienice na Starym Mieście podczas odbudowy, fot. Zbyszko Siemaszko/nac.gov.pl

Obrazek

Międzynarodowe wydarzenie o nazwie Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów organizowane było przez Światową Federację Młodzieży Demokratycznej (World Federation of Democratic Youth, WFDY) oraz Międzynarodowy Związek Studentów (International Union of Students, IUS) od 1947 roku. Pierwsza edycja festiwalu odbyła się w Pradze, kolejne zjazdy młodzieży z całego świata miały miejsce m.in. we Wschodnim Berlinie, Budapeszcie, Bukareszcie, Moskwie, Sofii, Hawanie. Poza wyjątkami w roku 1959, kiedy to Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów odbył się w Wiedniu, i w 1962, gdy młodzież gościły Helsinki, wszystkie edycje tego wydarzenia związane były ze stolicami państw komunistycznych lub pozostających w orbicie wpływów ZSRR. Festiwal był więc uznawany za przedsięwzięcie propagandowe, mające na celu udowodnienie wyższości ustroju socjalistycznego nad kapitalistycznym, ale także afirmację idei pokoju i współpracy, szczególnie istotnych zaledwie dekadę po II wojnie światowej.

Warszawska edycja wydarzenia także cechowała się tym ideowym zabarwieniem.

Dekoracje na ulicy Marszałkowskiej, fot. Zbyszko Siemaszko/nac.gov.pl

W mieście pojawiły się plenerowe wystawy, bannery i plakaty głoszące idee międzynarodowej przyjaźni, pokoju, współpracy, a potępiające wojnę i agresję. Za wizualną oprawę Festiwalu odpowiedzialny był Jerzy Hryniewiecki; to on wymyślił jeden z ważniejszych elementów jego miejskiej obecności – ciągnący się wzdłuż ulicy Marszałkowskiej na odcinku od Alej Jerozolimskich do Świętokrzyskiej dekoracyjny fryz namalowany przez Wojciecha Fangora i Henryka Tomaszewskiego. Wśród antywojennych haseł pojawiły się tu także kopie słynnej "Guerniki" Pabla Picassa czy plakatu Paula Colina z 1947 roku "Varsovie Accuse" (Warszawa oskarża). Drzewa wzdłuż trasy pochodów, a te szły m.in. ze śródmieścia na Stadion Dziesięciolecia, udekorowano kokardami według projektu Oskara Hansena.

Program V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów był pełen antywojennych manifestacji i podkreślających międzynarodowy charakter imprezy pochodów, ale i wydarzeń kulturalnych – w dwa tygodnie odbyło się ich blisko 400 (od koncertów i spektakli, przez wystawy, wycieczki, konkursy artystyczne, po pokazy cyrkowe czy bale maskowe).

V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie, 1955, fot. Archiwum fotograficzne Zbyszka Siemaszki/Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

O ile po tych wydarzeniach zachowały się wspomnienia, czasem plakaty, o tyle w Warszawie do dziś znaleźć można także materialne relikty Festiwalu. Właśnie w jego czasie zainaugurowano działalność m.in. Pałacu Kultury i Nauki, Stadionu Dziesięciolecia, Parku Kultury i Wypoczynku czy Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej (we wszystkich tych miejscach odbywały się festiwalowe wydarzenia). Ten pierwszy obiekt, a dokładnie znajdująca się w nim Sala Kongresowa, wielka przestrzeń koncertowo-widowiskowa, zyskała rzeźbiarską dekorację związaną właśnie z Festiwalem. W niszach na jej elewacji stanęły kamienne postacie ukazujące przedstawicieli różnych narodów, ras czy grup etnicznych – stanęli tu więc Afrykańczyk, mieszkanka Azji Centralnej, Chinka, Hinduska, Arab oraz młodzi biali mężczyźni, jeden dzierżący w rękach dzieła Marksa, Engelsa i Lenina, drugi ukazany jako robotnik.

Warto jednocześnie pamiętać, że w 1955 roku spora część Warszawy wciąż nie była dźwignięta z wojennych gruzów. Festiwalowi goście, jak donosiła prasa, zachwycali się odbudowanym Starym Miastem, ale nie mniejsze znaczenie miał fakt, że antywojenne bilbordy w centrum stolicy ustawiono na tle zrujnowanych gmachów i kamienic. Ten przejmujący widok sam w sobie stanowił komunikat o tym, jakie zło czyni wojna.

V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów jest dziś wydarzeniem nieco zapomnianym. Czy dlatego, że odbywał się w latach socrealizmu, u schyłku okrutnej epoki stalinizmu? A może dlatego, że poza fotografiami i rzeźbami na elewacji Sali Kongresowej niewiele zachowało się materialnych śladów imprezy?

Plansze z komiksu "Festiwal", scenariusz i rysunki: Jacek Świdziński, Wydawnictwo: Kultura Gniewu, 2023

To właśnie fotografie, zarówno te reporterskie, jak i wyszperane z prywatnych archiwów stały się kanwą niezwykłej komiksowej opowieści o Festiwalu narysowanej przez Jacka Świdzińskiego. Choć sam urodzony w 1988 roku absolwent kulturoznawstwa i autor komiksów nie może pamiętać czasów PRL-u, przed przystąpieniem do rysowania szczegółowo rozpoznał wizualny i polityczny klimat, w jakim odbywał się Festiwal. Czytał relacje prasowe (i te oficjalne, i spisane lub zapamiętane przez samych uczestników), oglądał zdjęcia, poznał wygląd dekoracji i instalacji zapełniających warszawskie ulice w sierpniu 1955 roku. W ten sposób mimo niezwykle uproszczonej, lakonicznej kreski Świdzińskiego na kartach jego opowieści da się rozpoznać wspomniany fryz z ulicy Marszałkowskiej, plakaty, elementy architektury, a nawet poszczególne miejsca w Warszawie, od świeżo zbudowanego MDM-u po ruiny przedwojennych kamienic. W tej scenerii autor umieszcza bohaterów komiksu: zafascynowanych lub przerażonych Warszawą cudzoziemców, dzieci polujące na autografy, proporczyki czy pamiątkowe przypinki, starszych panów komentujących festiwalowe zdarzenia zza witryny zakładu fryzjerskiego, młodych chłopców i dziewczęta, szukających okazji do przeżycia przygody, artystów, przodowniczki pracy i wiele innych postaci, które można było wtedy spotkać na warszawskich ulicach.

"Festiwal" – komiks Jacka Świdzińskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

"Festiwal" niczym kalejdoskop zestawia ze sobą scenki, zasłyszane dialogi, urywki spotkań, okrzyki, spostrzeżone gesty. Nie relacjonuje sumiennie i chronologicznie międzynarodowego zdarzenia, lecz jest mozaiką obrazów, które zostałyby w pamięci kogoś, kto wędrowałby w sierpniu 1955 roku po tłocznych ulicach Warszawy, zaglądał do artystycznych kawiarni, za sceny festiwalowych wydarzeń, na pełne socrealistycznego przepychu place i w zakamarki wciąż nieodbudowanych domów. W jednym z wywiadów Świdziński powiedział, że jego komiks "miał polegać na niezgodności obrazu z tekstem". Twórca chciał w ten sposób oddać ducha czasów, w których narracja władzy rzadko pokrywała się z realnym życiem ludzi. Rysownik nic jednak nie pokazuje wprost ani dosłownie.

Polityczny i społeczny klimat czytelnicy mogą wychwycić z urywanych scen, wyczytać między zdaniami i zdarzeniami. Tak samo oddane zostały tu obawy przed stalinowską władzą, jak trudności w porozumieniu się pomiędzy mówiącymi różnymi językami uczestnikami Festiwalu, uprzedzenia Polaków wobec Niemców, fascynacja przybyszami z "Zachodu", chaos organizacyjny. Ciekawość innych nacji (większość mieszkańców Warszawy wtedy pierwszy i być może jedyny raz miała okazję zobaczyć osoby o czarnym kolorze skóry), efektowne mieszanie się różnych kultur i typowa dla młodych ludzi radość i energia kontrastują w tych lakonicznych kadrach z bolesnymi scenami atakowania Niemca za to, że ma "hitlerowski" aparat fotograficzny, czy dialogu robotnic, przodowniczek pracy rozdartymi pomiędzy wtłaczaną im do głów propagandą a własnym zmęczeniem i rozczarowaniem.

Choć Świdziński ma rozpoznawalny, charakterystyczny styl, w "Festiwalu" sięgnął jednak po więcej niż zwykle środków wyrazu

Grupa zagranicznych delegatów (między innymi z Azji) idących idących obok Pałacu Kultury i Nauki od strony ulicy Emilii Plater. Na dalszym planie widoczna bryła kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych, fot. Zbyszko Siemaszko/nac.gov.pl

– na kartach komiksu pojawiają się grube, chropowate linie murów zrujnowanych domów, bogate w detal postacie cudzoziemców w swoich ludowych strojach, na niektórych stronicach plamy koloru nasuwają wręcz skojarzenia ze sztuką nowoczesną, abstrakcyjnym malarstwem, awangardą. Czy można to odczytać jako kolejny komentarz autora? Trzeba bowiem pamiętać, że choć V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów odbył się, dosłownie i w przenośni, w cieniu ikony socrealizmu i stalinizmu, Pałacu Kultury i Nauki, miał znacznie mniej jednoznaczne oblicze. Dekoracje zdobiące ulice Warszawy, jak i dzieła sztuki prezentowane podczas towarzyszących Festiwalowi wystaw (pamiętne Ogólnopolska Wystawa Młodej Plastyki w Arsenale czy Międzynarodowa Wystawa Sztuki Młodych w Zachęcie) dalekie były od założeń doktryny socrealizmu. Dość zgodnie uważa się je za istotny punkt w drodze ku odwilży, politycznej przemianie, ostatecznie dokonanej w październiku 1956 roku.

socrealizm

architektura socrealizmu

pałac kultury i nauki w warszawie