"Gottland", reż. Lukáš Kokeš

Przeniesiony na ekran "Gottland" Szczygła staje się opowieścią o czeskiej historii i pokrywającej ją warstwie niepamięci. Dokument piątki młodych reżyserów to nieudany eksperyment, w którym forma bierze górę nad treścią.

Dla ludzi filmu najlepszy autor, którego prozę adaptują, to autor martwy. Dlatego też podczas prac nad ekranizacją mojej książki starałem się zachowywać jak ktoś, kto nie żyje" - mówił przed premierą filmu Mariusz Szczygieł.

Jego "Gottland" uznany Europejską Książką Roku 2009 stał się kanwą filmu zrealizowanego przez pięcioro młodych filmowców z czeskiej szkoły FAMU. Ich "Gottland" jest adaptacją szczególną, bo od początku zamyśloną jako twórcza zdrada.

Gottland - Polski trailer from Centrala Distribution Sp. z o.o. on Vimeo.

Piątka młodych autorów czyta książkę Szczygła, przefiltrowując ją przez własne doświadczenia. Na ekran przedostaje się zaledwie część wątków i tematów, które pojawiały się na kartach pierwowzoru. Lukáš Kokeš, Rozálie Kohoutová, Viera Čákanyová, Petr Hátle i Klará Tasovská patrzą na Czechy z zupełnie innej perspektywy aniżeli Szczygieł. Są od niego dwadzieścia lat młodsi, a przede wszystkim – nie są cudzoziemcami. Wydawać by się więc mogło, że dzięki perspektywie tubylców powiedzą o kraju naszych południowych sąsiadów coś więcej aniżeli polski autor. Jest jednak odwrotnie.

Zdjęcie z filmu "Gottland", fot. Wrocławska Fundacja Filmowa

Filmowe "Gottland" odziera reportaże Szczygła z interesujących kontekstów: giną bohaterowie drugiego planu, brakuje miejsca dla postaci, które u Szczygła były kluczowymi postaciami (choćby dla Jaroslavy Moserovej, lekarki opiekującej się Janem Palachem). Wszystkie one stają się zaledwie przypisami do dokumentalnych nowel.

Młodzi dokumentaliści z premedytacją nie dochowują wierności książce Szczygła, ale jednocześnie nie są w stanie się od niej uwolnić. Największą bolączką filmowego "Gottlandu" jest jego literackość - opowiadanie tekstem, a nie obrazem. Tematy znalezione u Szczygła zostają przez reżyserów zilustrowane, a nie udokumentowane. Proces poszukiwania bohatera i tematu, który zazwyczaj kształtuje formę i treść filmu dokumentalnego, w przypadku "Gottland" został zaburzony. Młodzi reżyserzy dostali do ręki gotowe opowieści, a ich zadaniem było znalezienie sposobu na przełożenie ich na język kina, a nie ich pogłębienie.

Referencja do dzieła

Mariusz Szczygieł, "Gottland"

Poszukując odpowiedniej formy twórcy dokumentalnej adaptacji nieco zapominają o treści "Gottlandu". Bardziej ciekawi ich przełamywanie dokumentalnych schematów obrazowania aniżeli wydobywanie sensów. Chętnie oddają się formalnym eksperymentom: opowieść o pisarzu Eduardzie Kirchbergerze zostaje tu ubrana w formę animacji, historia Lidy Baarovej, aktorki, która w latach 30-tych miała romans z Goebbelsem przybiera formę fabularnej rekonsktrukcji, a dramatyczne losy Zdenka Adamca, chłopaka, który w 2003 roku podpalił się w Pradze, zostały zamknięte w formie telewizyjnego quasi-reportażu. Najciekawszą formę przybiera zaś opowieść o fabryce butów Bata, opowiedziana w serii niekończących się powolnych panoram, które sprawiają, że opowieść o taśmie produkcyjnej zbudowanej na schemacie koła sama także staje się kolistą strukturą.

Podążając za Szczygłem, czescy reżyserzy opowiadają o różnych etapach historii swojego kraju. Mówią o największym na świecie pomniku Stalina, który zastąpiono gigantycznym billboardem z Vaclavem Klausem; o wielkim obuwniczym biznesie Tomáša Baty; o rodzącym się faszyzmie i komunizmie, który naznaczył kraj na długie dekady.

"Gottland" najciekawszy jest właśnie wtedy, gdy młodzi autorzy próbują mówić o sensie uprawiania historii. W ich filmie przeszłość jest balastem, z którym nie wiadomo, co zrobić. Jak z miejscem po największym pomniku Stalina, dla którego dziś nikt nie potrafi wymyślić dobrego zastosowania. Świat, o którym opowiadają młodzi twórcy, nie rozumie historii i nie widzi jej sensu. Samobójcza śmierć Zdenka Adamca już po dziesięciu latach zostaje zapomniana przez media i ludzi. Za kilkadziesiąt lat nikt nie będzie też pamiętał o Pochodni Numer 1 czyli Janie Palachu, który w 1969 roku podpalił się w proteście przeciwko inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację.

Przed projekcją filmu na Warszawskim Festiwalu Filmowym Mariusz Szczygieł prosił widzów, by zapomnieli o jego książce, aby w pełni cieszyć się zupełnie nową opowieścią. Jednak w przypadku "Gottlandu" nie da się uwolnić od skojarzeń z literackim pierwowzorem. Nie tylko dlatego, że to jedna z najlepszych książek reporterskich ostatnich lat, ale też dlatego, że sami twórcy filmu są przez książkę Szczygła zniewoleni. Dokumentalny "Gottland" nie jest filmem udanym. Głównie dlatego, że biorąc do ręki gotowe, znalezione przez kogoś innego tematy i historie, młodzi reżyserzy nie potrafili dogłębnie ich przeżyć, by opowiedzieć o nich z sercem i zaangażowaniem.

"Gottland", reż. Lukáš Kokeš, Rozálie Kohoutová, Viera Čákanyová, Petr Hátle i Klará Tasovská. Film trafi na ekrany 7 listopada.

gottland

warszawski festiwal filmowy

mariusz szczygieł