Antyfaszystowska sztuka o mrówkach

Mrowisko, w którym istoty żeńskie traktowane są jako maszyny do rodzenia, miłość to "ohyda", a nieprzerwana praca jest celem życia. Ten koszmarny obraz naszkicowała w latach 30. ubiegłego wieku Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, tworząc jaskrawą krytykę systemów totalitarnych.

Dystopijny obraz kobiet jako maszyn reprodukcyjnych pojawiał się w twórczości Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej niejednokrotnie. Kilka lat przed publikacją odważnej "Baby-Dziwo" – tragifarsy drwiącej ze strategii politycznych Hitlera i krytykującej szowinistyczne przekonania dotyczące rodzenia dzieci jako czegoś, co definiuje życie kobiety – poetka i dramatopisarka podobną krytykę zawarła w trzyaktowej sztuce "Mrówki". "Babę-Dziwo" traktowała zresztą jako dalszy ciąg rozważań ujętych w "Mrówkach".

Ponownie o totalitaryzmie

Pawlikowska-Jasnorzewska niewątpliwie miała talent do ujmowania swoich feministycznych poglądów w mrocznych, przerażających wizjach zmechanizowanego świata, w którym kobieta staje się urządzeniem przydatnym jedynie do reprodukcji społecznej. W "Babie-Dziwo" nieobliczalna i mściwa dyktatorka organizuje "obozy rozrodcze", w których obywatelki pod przymusem niemal dosłownie "zaprzęgane" są do starań o zwiększenie populacji. Znamienne, że i w "Babie-Dziwo" autorka posługuje się metaforą mrowiska, by oddać okrucieństwo rzeczywistości opartej na wykalkulowanym systemie ("Świat zamienia się w szare mrowisko – oto koniec miłości, szczęścia i wszelkiej nadziei… Oszalały matriarchat… Owadzia aberracja…", mówi bohaterka "Baby-Dziwo", Petronika). W "Mrówkach" metafora ta wybrzmiała oczywiście z większą siłą, jako że to na niej oparta została struktura fabularna dramatu. Pawlikowska-Jasnorzewska dwa akty usytuowane w świecie mrówek przedziela realistycznym aktem, którego bohaterami są ludzie. Zależy jej jednak na tym, by traktować je jako paralele, dwie odbijające się w sobie rzeczywistości, o czym świadczy fakt, że przy osobach aktu II dodaje w nawiasie imiona "mrówczych" postaci, podkreślając podwójność konstrukcji sztuki.

Lecieć z durniem

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, ok. 1918, fot. dzięki uprzejmości Wydawnictwa Literackiego

Mrowisko zorganizowane jest wokół reżimu pracy i wytwarzania kolejnych robotników – to system, którego celem jest on sam, a wszelkie działania zogniskowane są wokół jego podtrzymywania i zasklepiania (w dramacie jest to ukazane zresztą dosłownie, w jednej z pierwszych scen, w której niewielki wyłom w mrowisku wpuszczający do niego promienie słońca zostaje w gorączkowy sposób zasypany). Xaura i Xax reprezentują oddane wyznawczynie systemu, to mrówki-robotnice, które miłość nazywają "ohydą", drwiąc z chęci rozwijania swojego życia uczuciowego kosztem pracy ("Lecieć z jakimś durniem zamiast roboty pilnować", mówi Xax). Kontrast dla ich zawziętej postawy stanowią nazywane "księżniczkami" skrzydlate mrówki, które właśnie przygotowują się do lotu godowego i spotkania swoich ukochanych. Jedna z "księżniczek", Illi próbuje bezskutecznie przekonać zaślepione obowiązkami robotnice, że istnieje życie poza dyktatem produktywności ("Stójcie! Obudźcie się! Przepracujecie młodość, nie wiedząc, co to nadzieja i radość. Otrząśnijcie się! Nie poświęcajcie się! I wy macie prawo do życia!").

Mrowisko jest złudzeniem

Skrzydlate mrówki po odbyciu lotu są okaleczane – obcina się im skrzydła, pozbawiając możliwości swobodnego ruchu i traktując jak urządzenia do zwiększania populacji ("Księżniczka to skarb państwowotwórczy", stwierdza Xax, wprost określając pogląd na rolę tej części mrówczego społeczeństwa). Illia wyraża sprzeciw wobec stawiania wątpliwego dobra zunifikowanej masy ponad indywidualne szczęście, wykrzykując w stronę robotnic zaślepionych ideą totalitarnego mrowiska:

Obłąkane jesteście! Nie chcę rodzić nieszczęśliwych. Jako kochanka, jako okaleczona ofiara waszego systemu, protestuję! Jednostka to więcej niż mrowisko. Mrowisko jest złudzeniem!

Kiedy w ostatnich sekwencjach dramatu dziecko niszczy patykiem mrowisko, Illia – przeżywszy katastrofę – doznaje nagłej przemiany i deklaruje, że razem ze swoim potomstwem odbuduje mrówcze państwo. Zakończenie można interpretować, między innymi, jako podkreślenie potrzeby działania kolektywnego na rzecz wspólnoty, która to potrzeba pojawia się w obliczu (lub wskutek) silnego kryzysu. Przemianę bohaterki można także traktować jako reprezentację uwewnętrznionego przymusu podtrzymywania systemu.

Aborcja czy Afryka

Scena z przedstawienia "Mrówki" w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, 1936, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

W środkowym akcie sztuki przedstawiona została rodzina: Gina (Eugenia) i Kajetan to młode małżeństwo szykujące się do podróży do Afryki. Mężczyzna jest badaczem środowiska naturalnego, we własnym ogródku obserwuje życie mrówek. Bohaterami tej części dramatu są również, między innymi: Mira, przyjaciółka Giny oraz matki obojga małżonków. Kiedy Gina dowiaduje się, że jest w ciąży i podejmuje decyzję o jej przerwaniu, okazuje się, że nie może oczekiwać wsparcia od najbliższych. Mira posuwa się nawet do ostrzeżenia lekarza przed wizytą jej przyjaciółki i przekonania go, by nie wykonywał zabiegu. Matka kobiety nazywa aborcję "zbrodnią" i – wespół z Xenią, matką Kajetana – stwierdza, że Gina nie ma prawa decydować w tej kwestii o swoim ciele. "Jesteście bez serca dla mnie! Ja też chcę żyć!", krzyczy w pewnym momencie młoda kobieta, ale jej rodzina pozostaje niewzruszona. Macierzyństwo jest według jej bliskich, jak określa to Xenia, "społecznym obowiązkiem". Również Kajetan odwraca się od żony w trudnym momencie, stawiając na pierwszym miejscu swoje ambicje zawodowe i wręcz przekonując Ginę, by ta, ze swoją "odrobiną histerii", została w takiej sytuacji w domu. Ostatecznie przyszła matka – pod presją rodziny rezygnując z aborcji, w sprawie której nie otrzymała żadnego wsparcia – stwierdza, że "tylko dziecko jej zostało" i nie chce kontynuować relacji z egoistycznym Kajetanem.

Pawlikowska-Jasnorzewska tworzyła odważne i klarowne krytyki kiełkującego, a następnie już realnie rozkwitającego faszyzmu. W tym sensie zarówno "Mrówki", jak i "Babę-Dziwo" traktować można jako sztuki zaangażowane politycznie – przedstawiające baśniowo-alegoryczny świat w pierwszej ze sztuk i groteskowy w drugiej i tym samym łączące zmysł artystyczny ze świadomością społeczną. Jak twierdził Maksymilian Kanfer w artykule opublikowanym w "Nowym Dzienniku":

Najpiękniejszą i najwartościowszą cechą twórczości Jasnorzewskiej jest jej bezkompromisowa, śmiała walka o wolność jednostki przeciwko tyranii totalistycznych więzów społecznych.

Zjawisko nieomal mistyczne

Trudno powiedzieć, dlaczego "Mrówki" nie doczekały się aż tylu scenicznych realizacji, co późniejsza "Baba-Dziwo", która po wojnie wystawiana była co najmniej kilkanaście razy. Oba teksty premierowo przeniósł zresztą do teatru ten sam reżyser – Wacław Radulski. Prapremiera "Mrówek" odbyła się w 10 listopada 1936 roku w krakowskim Teatrze im. Juliusza Słowackiego (otwierając zresztą ówczesny sezon) i była to jedyna odnotowana sceniczna adaptacja tego dramatu. Równo pół wieku później sztukę w wersji radiowej przygotowała Ewa Ziembla, a w 2025 roku tym samym medium posłużyła się Aleksandra Głogowska, przypominając słuchaczom i słuchaczkom Polskiego Radia ten leciwy – ale nadal politycznie istotny – tekst.

"Mrówki" były przez współczesnych im krytyków przyrównywane kilkukrotnie do twórczości Arystofanesa ze względu na posłużenie się rozbudowaną nie-ludzką metaforą odzwierciedlającą człowiecze konstrukcje społeczne (Arystofanes był autorem takich komedii, jak "Żaby", "Osy" czy "Ptaki"). Jerzy Kwiatkowski we wstępie do jednego z wydań dzieł Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej zauważał, że autorka odniosła się w swoim dramacie do pojęcia "cywilizacji mrowiska" będącego przedmiotem krytyki jej czasów. Sugerował też, że zainspirowała się wydaną w 1930 roku książką "Życie mrówek" belgijskiego dramatopisarza Maurice’a Maeterlincka zamykającą tetralogię łączącą wiedzę przyrodniczą z namysłem filozoficznym.

Kazimierz Piotrowski na łamach "Wiadomości Literackich" doceniał autorkę za precyzję myśli, zwięzłość i logikę dramatu. Chwalił także inscenizację Radulskiego ze scenografią Karola Frycza:

Zbudować na scenie mrowisko i pokazać, jak się rozsypuje pod naciskiem kija, to niełatwe zadanie dla inscenizatora. Wacław Radulski razem z Karolem Fryczem wybornie rozwiązali ten problem wybornie.

Autor ubolewał przy tym, że ta świetna jego zdaniem sztuka – mimo że zasługuje na to, by pokazywać ją światu – nie zostanie wystawiona "przez żadne państwo totalne". Sama Pawlikowska-Jasnorzewska w liście do Karola Frycza wyznała, że inscenizacja "Mrówek" była dla niej "zjawiskiem nieomal mistycznym, jednym z najpiękniejszych wspomnień życia".

Do kogo należy ciało

Współcześnie "Mrówki", choć nie były szczególnie popularne jako kanwa spektakli teatralnych, doczekały się analiz tworzonych w nurcie krytyki feministycznej. Literaturoznawczyni i psycholożka Aleksandra Banot pisała na przykład o możliwości przyjęcia takiej perspektywy interpretacyjnej wobec zakończenia dramatu, która "dowartościowuje żeńskie zdolności reprodukcyjne jako synonim życia gatunkowego, ciągłego, nieskończonego w odróżnieniu od skończonego życia jednostkowego podmiotu". Z kolei teatrolożka i kulturoznawczyni Agata Chałupnik sytuuje "Mrówki" w kręgu feministycznej dramaturgii lat 30. XX wieku jako przestrzeni angażowania się w żywą wówczas "dyskusję o prawach reprodukcyjnych, prawie do aborcji i samostanowienia". Autorka wskazuje, że dramat Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej to przykład utworu problematyzującego prawa reprodukcyjne nie tyle podkreślając aspekty religijne czy moralne, ile przesuwając dyskusję ku pytaniom o to, "do kogo należy kobiece ciało i kto powinien być dla kobiety najważniejszym punktem odniesienia. O macierzyństwo jako przestrzeń samorealizacji i emancypacji i o macierzyństwo jako instytucję i doświadczenie. O władzę i wolność".

Źródła: Program spektaklu "Baba-Dziwo", Teatr Polski w Warszawie, 1986; A. Banot, "W ludzkim i w nie-ludzkim świecie. (Po)nowoczesne społeczeństwo a płeć żeńska w Mrówkach Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej", Studia Slavica 24 (2), 2020; A. Chałupnik, "Mrówki i anioły", Dialog – miesięcznik poświęcony dramaturgii współczesnej, nr 3 (772), 2021; Dramaty. T. 1-2 / Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, zebrała i oprac. Anna Bolecka, Warszawa 1986; encyklopediateatru.pl.

maria pawlikowska-jasnorzewska

dramaturgia feministyczna

dwudziestolecie międzywojenne

badania feministyczne