Wystawa European Kinship w Robert Capa Center: Pokrewieństwo doświadczeń

karolina_wojtas_madeinpoland_kv.jpg, default, Karolina Wojtas, "MadeinPoland", fot. materiały prasowe

Wspólna wystawa prac fotografów polskich i węgierskich w Budapeszcie pokazuje nie tylko analogie historyczne, lecz także bardziej współczesne paralele, wynikające chociażby ze zbliżonych doświadczeń obu rynków artystycznych, pisze Marta Czyż.

Zakończoną niedawno budapesztańską wystawę "European Kinship – Eastern European Perspective" w Robert Capa Contemporary Art Center można czytać na kilku poziomach. Jej kuratorki Wiktoria Michałkiewicz i Emese Mucsi w imię badania wspólnych doświadczeń kulturowych regionu oraz stawiania pytań o istnienie wschodnioeuropejskich tożsamości zestawiły w niej ze sobą prace najciekawszych, jak twierdzą, młodych fotografów i fotografek z Polski i Węgier. Warto bliżej przyjrzeć się tym założeniom.

Podobieństwo doświadczeń

Pojęcie solidarności nie poddaje się łatwej kategoryzacji, zwłaszcza dzisiaj. Solidaryzować możemy się w różnych sprawach, jednocześnie pozostając zupełnie różni. Tak jak w rodzinie, która zasiada przy świątecznym stole. Wspólna krew, lojalność i wsparcie na co dzień nie oznaczają, że każdy będzie miał to samo zdanie, a solidarność to nie tylko sformalizowane relacje, lecz także poczucie współodpowiedzialności i wspólnoty celów. Solidarność, jako hasło wzięta na sztandar polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, której wystawa towarzyszy, odnosi się także do historycznego ruchu z lat 80., dla wielu Polaków i Polek będącego nadal historią z przedwczoraj.

Być może dobrym tropem do zrozumienia tego pojęcia w kontekście wystawy jest współdziałanie w obliczu antagonizmów, zwłaszcza że próba odnalezienia wspólnego języka w czasach licznych podziałów może mieć miejsce w kulturze. Nie zawsze będzie to łatwe, bo sztuka, operując często radykalnym językiem, bardziej uwypukla, niż spłyca problemy, stając się soczewką, w której dostrzegamy więcej niż w zdystansowanym spojrzeniu zwykłego obserwatora codzienności. Artyści i artystki wolą się wbić, wgryźć, podkreślić, wydobyć lub wyszydzić, nie zamazując plam na obrusach i zacieków na filiżankach. W tym przypadku to jednak bliskość geopolityczna i związana z nią historia pomagają ten wspólny język odnaleźć.

Wielkie hasła przetłumaczone na lokalny kontekst

Kuratorki podzieliły wystawę na sześć tematycznych części, każdą z nich reprezentuje dobrany polsko-węgierski duet, a w jednym przypadku para kolektywów. I tak kolejno przedstawiane są następujące cykle: "Transformacja" (Sputnik Photos oraz Pictorial Collective), "Przestrzeń" (Katerina Kouzmitcheva i Julia Standovar), "Tożsamość" (Ilona Szwarc i Anita Horváth), "Duchowość" (Agnieszka Sejud i Zsuzsi Simon), "Groteska" (Ada Zielińska i Szabolc Barakonyi), "Post-nostalgia" (Karolina Wojtas i Éva Szombat).

Ilona Szwarc, "I Am a Woman and I Feast on Memory", fot. Ilona Szwarc

Pictorial Collective to grupa węgierskich fotografów, założona przez Bernadett Szabó, Róberta László Bácsiego i Simona Móricza-Sabjána. Jej zamiarem jest stworzenie społeczności, w której członkowie mogą pracować niezależnie, motywując się nawzajem. W swojej twórczości koncentrują się na ukazywaniu codziennych sytuacji oraz różnych problemów w nietypowej odsłonie. Na wystawie Pictorial Collective prezentuje projekt dokumentalny przedstawiający codzienne życie na ulicach nazwanych imieniem Sándora Petőfiego – XIX-wiecznego poety narodowego i bohatera rewolucji. Prawie każde węgierskie miasto ma jego ulicę, więc jest to sprytny sposób na mapowanie codziennych Węgier poprzez wspólne odniesienie kulturowe. Z kolei Sputnik Photos zapisuje postsowiecką rzeczywistość w portretach krajobrazu i ludzi ze wschodniej Europy.

Legenda polskiej fotografii, Chris Niedenthal, powiedział kiedyś: "Nie uwieczniam dyktatorów, tylko skutki ich działań". Do dziś jego fotografie to papierek lakmusowy obrazujący zarówno gruntowne społeczne zmiany, jak i ulotne, codzienne spojrzenia. Ten sam obiektyw, dostępny niegdyś dla garstki fotografów, dziś rozdzielił się na setki nowych spojrzeń i setki obrazów. Najbliżej tego reporterskiego zacięcia są właśnie zdjęcia Sputnik Photos oraz Pictorial Collective – może dlatego, że oba kolektywy były zaangażowane w dokumentację transformacji w różnych odsłonach, i w sferze prywatnej, i publicznej.

Podobne zabiegi widzimy w sekcji "Przestrzeń", gdzie Katerina Kouzmitcheva w projekcie "Betonium" zadaje pytanie o to, na ile przestrzeń dookoła nas wpływa na nasze życia – w szczególności w krajach byłego Bloku Wschodniego, z jego monumentalnymi pomnikami, marzeniami o kapitalizmie i Zachodzie, ale też z wszechobecną w przestrzeni publicznej propagandą, która utrwala wizerunki przywódców jako bohaterów i wszystkie porażki zamienia w zwycięstwa. Dzisiaj, zwłaszcza w rocznikach 70. i 80., do których artystka także należy, tamte czasy budzą nostalgię, pozwalając przy tym z innej strony spojrzeć na kwestie wolności i demokracji, które dziś są elementami sine qua non wielogłosu społeczeństwa obywatelskiego. Bardzo trafnie owe wielogłosy pokazała wystawa "Familiar Strangers", zrealizowana przez Joannę Warszę w brukselskim Bozar również w ramach programu kulturalnego towarzyszącego polskiej Prezydencji.

"European Kinship – Eastern European Perspective" w Budapeszcie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Na wystawie "European Kinship" głos tożsamościowy zabiera Anita Horváth – młoda romska fotografka, której prace badają tożsamość, a zwłaszcza złożoność dorastania osób z mieszanymi, romskimi i nieromskimi korzeniami. W sekcji "Duchowość" popisową czy wręcz bezczelną, w dobrym tego słowa znaczeniu, serię prac pokazuje Zsuzsi Simon, w której ona i inni pozują nago z miotłami. Simon przedstawia zabawne, ironiczne podejście do kiczu i domowości.

Zsuzsi Simon, “And Yet we Still Keep on Living”, fot. Zsuzsi Simon

Z kolei sekcja "Groteska" wydobywa z fotografii absurdalne upozowanie, pozostające na granicy surrealistycznej wizji. Ada Zielińska prezentuje w niej pracę "Podręcznik piromaniaka", nawiązującą atmosferą jednocześnie do filmów "Drive" i "Crash". Podobny klimat kreuje Szabolcs Barakonyi, fotografując ludzi. Nie jest to jednak obraz z filmu Davida Lyncha, a raczej sesja zdjęciowa na potrzeby "Squatting Slavs in Tracksuits" – popularnego fanpage’u na Facebooku, który, jak się okazuje, jest najczęściej oglądany i polecany właśnie przez wschodnich Europejczyków.

W tym nurcie pracuje też Éva Szombat, która wyrasta na główną atrakcję wśród węgierskich artystów i artystek prezentowanych na wystawie. Jej prace w bardzo zabawny i wizualnie uderzający sposób nawiązują do wschodnioeuropejskiej nostalgii. Często eksploruje tematy związane z seksualnością i tożsamością, a jej dzieła tchną humorem i odważnymi kolorami. Sprawnie dotrzymuje jej kroku Karolina Wojtas, która portretuje współczesną hipsteriadę z bloku i Polski B, pokolenie Żabki i kiczu, a równocześnie labilnych stanów emocjonalnych, wrażliwości i niepewności.

Szabolcs Barakonyi, “Fine Thanks”, fot. Szabolcs Barakonyi

Kuratorki podkreślają, że choć owe sekcje eksplorują wiele skomplikowanych politycznie i socjologicznych tematów, mają one wspólną proweniencję. Patrząc na to zestawienie, odnosi się wrażenie, że osoby artystyczne coraz chętniej widzą i portretują siebie i otoczenie jak w krzywym zwierciadle. Być może w ten sposób chcą zademonstrować siłę poprzez akceptację własnych ułomności, a może przez różnorodność tematów dążą do wypracowania wspólnego obrazu i braterskiego porozumienia.

Solidarność z węgierskimi artystami

W drugiej połowie XX wieku wschodni Europejczycy – w tym zarówno Polacy, jak i Węgrzy – często podchodzili do relacji z Zachodem nostalgicznie, ale też ambicjonalnie. Początek lat 2000. pokazał podobne dążenia na prawicy obu państw. Po przegranych wyborach obietnica Jarosława Kaczyńskiego o tym, że Warszawa będzie w końcu drugim Budapesztem, spełniła się w 2015 roku.

Agnieszka Sejud, "HOAX", fot. Agnieszka Sejud

Ostatnie lata pokazały dobitnie, że podziały – wewnątrz państw i wewnątrz heterogenicznego organizmu, jakim jest Europa – tylko się pogłębiają. Stawiane przez twórców programu kulturalnego towarzyszącego polskiej Prezydencji pytanie o solidarność pojawia się więc we właściwym momencie i miejscu. Robert Capa Center w Budapeszcie to prominentna instytucja, od 2013 roku zajmująca się mapowaniem fotografii w Europie Wschodniej. Jej działalność zbiegła się w czasie z dużymi zmianami politycznymi i kulturalnymi. Partia Fidesz Viktora Orbána doprowadziła do zinstrumentalizowania państwowych instytucji kultury i obcięcia dotacji dla wszystkich "niepoprawnych politycznie" inicjatyw. Dwoma kluczowymi momentami tego zwrotu była przegrana Barnabása Bencsika (uznanego kuratora i wieloletniego zasłużonego pracownika kulturalnego) w konkursie na dyrektora Ludwig Museum w Budapeszcie [Bencsik pełnił tę funkcję w latach 2008–2013, ale nie został ponownie wybrany na drugą dyrektorską kadencję] oraz wpisanie do konstytucji Węgierskiej Akademii Sztuki Imre Makovecza – prywatnej inicjatywy założonej przez sympatyzującego z Fidesz architekta – jako instytucji publicznej, której przydzielono zadanie ochrony dóbr kultury i wolności twórczej (!). W efekcie Akademia przejęła większość instytucji oraz publicznych finansów. Od lat niezależna węgierska sztuka finansowana jest z sektora prywatnego i oddolnych inicjatyw, starających się zrównoważyć jednokierunkowy przekaz obecnej władzy. Dobrym przykładem jest pięć dotychczasowych edycji OFF Biennale Budapest, podczas którego pojawiły się także wystawy polskich artystów.

Decyzja o zorganizowaniu polsko-węgierskiej wystawy w czasie, kiedy między naszymi krajami istnieje tyle napięć, jest tyleż ciekawa, co odważna. Być może jest to wymuszone zbliżenie, ale czyż nie warto czasem wyciągnąć ręki, zaproponować coś tym, którzy nie korzystają już z oferty węgierskich instytucji, a także osobom artystycznym, dla których publiczne pokazywanie prac stało się rzadkością? Wspomniany przez kuratorki nonkonformizm to nie tylko odżegnanie się od rynku sztuki i jego komercjalizacji, lecz także odwrót od pewnych wartości i linii stylistycznej dyktowanej przez państwo oraz idącego za nią impasu. Stach Szabłowski, analizując kilka lat temu na łamach Dwutygodnika węgierskie środowisko artystyczne, stwierdzał, że tamtejsza sztuka współczesna przypominała trochę kapelusz, który artyści nakładli na świadomość kulturalną społeczeństwa, nie zastanawiając się zbytnio, czy to nakrycie na węgierskich głowach aby dobrze leży. A że kapelusz sztuki szyty był głównie przy pomocy państwa, łatwo mu było go z węgierskich głów zrzucić i zastąpić starą madziarską czapą. Na szczęście, jak pokazuje niniejsza wystawa, i madziarska czapa nie do wszystkich głów pasuje.

Tekst: Marta Czyż

Język Polish

Polska Prezydencja w Radzie Unii Europejskiej

polska prezydencja

polska fotografia

polska fotografia dokumentalna