Wybuch wodoru i wybuch wojny. Jak Gwiazda Polski nie trafiła do nieba

gwiazda_polski_nac_22.jpg, default, Przygotowania do lotu do stratosfery balonem "Gwiazda Polski", 1938, fot. Siemianowski T./Biblioteka Narodowa Polona

#dziedzictwo

Z Tatr do stratosfery. Taką trasę miała pokonać Gwiazda Polski – potężny balon załogowy projektowany z myślą o pobiciu rekordu wysokości lotu tego typu statku powietrznego. Najlepszy wynik osiągnął wcześniej Amerykanin Albert Stevens, wznosząc się na ponad 22 kilometry. Polacy postanowili przebić barierę 30 tysięcy metrów nad powierzchnią ziemi.

Nie chodziło jednak tylko o wyjątkowo długie wzniesienie stratostatu, lecz także o przeprowadzenie naukowych obserwacji i pomiarów z zakresu promieniowania kosmicznego w wysokich warstwach powietrza. W trakcie przygotowań pojawiało się wiele zapytań o konkretną datę startu, ogłaszano także nawet fałszywe alarmy. Jednak dowódcy projektu musieli kierować się nie presją otoczenia, ale przede wszystkim obiektywnymi warunkami pogodowymi. Na początku października 1938 roku nad Polską przesuwał się jednak zbiór płytkich niżów z krótkimi okresami rozpogodzenia – istniała więc albo perspektywa "wstrzelenia się" w jeden z tych momentów, albo cierpliwe oczekiwanie na bardziej stabilny wyż. "Najprawdopodobniej ze względu na dążenie do osiągnięcia maksymalnych wyników lotu komenda obozu zdecyduje się na czekanie", stwierdzano w biuletynie Polskiej Agencji Telegraficznej.

Pionier telewizji chce do nieba

Dr Konstanty Jodko-Narkiewicz podczas lotu obserwacyjnego balonem "Gwiazda Polski" w Dolinie Chochołowskiej, 1938, fot. Siemianowski T./Biblioteka Narodowa Polona

Wróćmy jednak do początków. Jak narodził się ten pomysł? Po szwajcarskich, sowieckich i amerykańskich osiągnięciach w lotach balonowych na dużej wysokości w konkurencji tej wykazać chcieli się także Polacy. Projekt zaczęto obmyślać w latach 1935-1937, a organizacją przedsięwzięcia zajęła się promująca lotnictwo sportowe i wojskowe Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Zawiązany został wówczas komitet pod przewodnictwem fizyka Mieczysława Wolfkego, uznawanego za prekursora telewizji (jako nastolatek zbudował telektroskop, urządzenie korzystające z fal elektromagnetycznych do przesyłania obrazów). Wolfke ten doniosły w historii polskiej aeronautyki moment zanotował w pamiętniku w zwięzłych słowach. Jak przytacza fizyk i popularyzator nauki Jerzy Jarosz: "W notatkach dotyczących roku 1937 widnieje zdanie: «Zostałem obrany prezesem Rady Naukowej Pierwszego Polskiego Lotu Stratosferycznego»". Naukowcowi towarzyszyli inżynierowie Franciszek Rudnicki i Stanisław Mazurek. Ten ostatni przygodę związaną z przygotowaniami do lotu opisał w wydanej w 1938 roku książce "Balonem do stratosfery". Projekt zrobił wrażenie na ówczesnym prezydencie, Ignacym Mościckim, który sam posiadał ścisłe chemiczne wykształcenie i miał na koncie naukowe osiągnięcia poświadczone kilkudziesięcioma zdobytymi patentami. Docenił więc wizję spektakularnego osiągnięcia techniczno-badawczego rysowaną przez zespół zapaleńców. Ugościł nawet uczestników pierwszego zebrania Rady Naukowej projektu, zapraszając ich w progi Zamku Królewskiego.

Hermetyczna kapsuła

Napełnianie powłoki balonu wodorem. Przygotowania w Dolinie Chochołowskiej do lotu do stratosfery balonem "Gwiazda Polski", 1938, fot. Siemianowski T./Biblioteka Narodowa Polona

Statek konstruowano w Wytwórni Balonów i Spadochronów w Legionowie – zakładzie niemal dziś zapomnianym, a w międzywojniu prężnie rozwijającym się i dynamicznie rozszerzającym swój asortyment (poza wieloma typami balonów wytwórnia oferowała także spadochrony, namioty, łodzie pneumatyczne czy kombinezony dla nurków). Powłoka szyta była z jedwabiu milanowskiego pochodzącego z pionierskiej Stacji Jedwabniczej założonej przez rodzeństwo Witaczków (o jej historii pisaliśmy w jednym z wcześniejszych wydań Culture), którego to materiału zużyto aż 12 tysięcy metrów kwadratowych. Jedwab był gumowany od wewnątrz przez zakłady w Sanoku, od zewnątrz zaś powleczony został substancją z domieszką aluminium. Polskiemu zespołowi udało się wówczas stworzyć najcieńszą i najlżejszą powłokę statku powietrznego na świecie. Balon miał objętość 124 tysięcy metrów sześciennych, a do jego wypełnienia użyto zamkniętego w tysiącu butli wodoru z Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Mościcach. Ładunek przewożono pociągiem towarowym do Zakopanego, a stamtąd ciężarówkami na miejsce planowanego startu. Na dużej wysokości "posadzenie" załogi w tradycyjnym koszu byłoby nierozsądne – zbudowano więc zamykaną gondolę pomyślaną jako hermetyczna kapsuła. Pomalowana została w czarno-białe pasy (co miało ułatwić równomierne nagrzewanie się jej powierzchni), pokryta blachą hydronalową i wyposażona między innymi w automatycznie uruchamiane spadochrony. Ważącą zaledwie 140 kilogramów gondolę skonstruował Jan Szal, inżynier, poliglota, wynalazca lotniczy, współpracownik wybitnego szwajcarskiego fizyka i konstruktora stratostatów Auguste’a Piccarda, a także założyciel Wytwórni Akcesoriów Lotniczych i Samochodowych MOTOLUX w Warszawie przy ul. Huculskiej 6 (do dziś zobaczyć możemy stojącą na tle mokotowskich bloków willę, część zakładowych zabudowań). Załogę pionierskiego stratostatu tworzyć miał pionier sportów balonowych, kapitan Zbigniew Burzyński oraz fizyk i podróżnik, doktor Konstanty Narkiewicz-Jodko. Początkowo na miejsce startu wybrano podkrakowski Ojców, jednak Albert Stevens, z którym konsultowano przedsięwzięcie, uznał, że dogodniejsza będzie Dolina Chochołowska. Swoją drogą interesujący jest fakt, że Stevens jako wcześniejszy rekordzista pomagał przy próbie pobicia własnego rekordu, stawiając cele naukowe i techniczne wyżej od indywidualnego sukcesu zapisanego w encyklopediach.

Olśniewająca błyskawica

Strona z dziennika "Dzień Dobry", r.8, nr 285 (15 października 1938), Warszawa "Dom Prasy", fot. Biblioteka Narodowa Polona

"Balon płonie! Ogłuszający huk w Dolinie Chochołowskiej", grzmiała gazeta "Dzień Dobry", donosząc o nieudanej próbie startu Gwiazdy Polski. Przed czwartą nad ranem, w nocy z 13 na 14 października warunki meteorologiczne pogorszyły się na tyle, że zdecydowano sięodwołać próbę. Kiedy już – w blasku ogromnych reflektorów ustawionych w Dolinie – zaczęto wprowadzać gaz do powłoki, poderwał się silny wiatr, co słusznie uznano za potencjalnie niebezpieczne dla załogi. Trzeba było więc spuścić z balonu cały wodór. W górnej części czaszy – prawdopodobnie z powodu naelektryzowania się gumowanej tkaniny i wystąpienia iskry – pojawił się pożar, co doprowadziło do potężnego wybuchu gazu.

Nagle rozległ się ogłuszający huk i Dolinę Chochołowską napełnił płomień, Wyglądało to jakby olbrzymia, olśniewająca błyskawica, której odblask widziano hen, daleko, w górach. Wśród publiczności, która tłumnie przybyła samochodami z Krakowa i Zakopanego [...] wybuchła w pierwszej chwili panika [...].

– pisano w sensacyjnym tonie na łamach "Dzień Dobry". Zbiorowe wzburzenie udało się jednak opanować, a wypadek nie pociągnął za sobą żadnych ofiar – zniszczeniu uległa tylko jedna dziesiąta powłoki, którą planowano później zreperować. Prasa podkreślała także, że balon został uprzednio rozsądnie ubezpieczony, zniszczenia mogły być więc "zamortyzowane" finansowo, dając nadzieję na kontynuację inicjatywy. Niepowodzenie startu w 1938 roku nie skłoniło bowiem entuzjastów tego pomysłu do rezygnacji: planowano podjęcie kolejnych prób.

Hel made in USA

Wybuch i pożar wodoru podczas napełniania powłoki balonu. Przygotowania w Dolinie Chochołowskiej do lotu do stratosfery balonem "Gwiazda Polski", 1938, fot. Siemianowski T./Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

"Start ten jest na ustach wszystkich — zarówno letników jak i stałych mieszkańców", donosił latem 1939 roku tygodnik "Wschód", dosłownie na kilka dni przed wybuchem II wojny światowej. To wtedy w miejscowości Sławsko położonej w Gorgonach, łańcuchu górskim Karpat, odbyć się miała powtórka wyczekiwanego lotu. Pomni zeszłorocznej katastrofy organizatorzy przedsięwzięcia postanowili zastąpić skrajnie łatwopalny wodór szlachetnym, niepalnym helem. Butle z tym pierwiastkiem przyleciały aż ze Stanów Zjednoczonych. Na dzień startu planowano wybrać którąś z dat między 1 a 15 września. "Wszystko wskazywać zdaje się na to, że start Gwiazdy Polski ze Sławska stanie się triumfem polskiej nauki, aeronautyki i techniki balonowej", pisano w prasie w tonie entuzjastycznego oczekiwania. Nietrudno się jednak domyślić, że konflikt rozpoczęty niemiecką agresją na Polskę nie pozwolił zrealizować tego śmiałego planu.

Na znaczku i na skwerze

Rekordowy lot się nie powiódł, ale Gwiazda Polski zapisała się w historii światowej aeronautyki jako największy tradycyjny balon stratosferyczny (większe były jedynie sterowce z własnym napędem). Nie dziwi więc, że statek otrzymał tak wzniosłą nazwę, wyróżniającą go spośród balonów, którym nadawano bardziej pospolite miana, jak "Mazowsze" czy "Jabłonna". Tomasz Matuszak podsumowywał cały projekt tak:

[Balon] opracowany przez zespół polskich konstruktorów, zbudowany według klasycznych metod w krajowych zakładach i w oparciu o polskie surowce, był dowodem wysoko zaawansowanej myśli technicznej. Podobnie rzecz się miała z wyposażeniem gondoli. Także sposób finansowania całego przedsięwzięcia zasługuje na uznanie ze względu na fakt, iż wszystkie środki finansowe pochodziły z dobrowolnych ofiar pieniężnych, złożonych przez banki, zakłady przemysłowe oraz osoby prywatne.

Dziś o tamtych wydarzeniach przypominają między innymi archiwa audiowizualne – a w zasadzie strzępki przedwojennych nagrań. Kilkudziesięciosekundowe klipy, fragmenty Tygodnika Polskiej Agencji Telegraficznej (protoplasty ikonicznej Polskiej Kroniki Filmowej), przedstawiają gondolę Gwiazdy Polski załadowaną na samochód ciężarowy stojący na tle majestatycznego tatrzańskiego krajobrazu, a także przybliżają kulisy produkcji powłoki balonu. Widzimy kobiety i mężczyzn wykonujących mrówczą, zespołową pracę nad elementami konstrukcji. Lektor w typowym dla tego formatu tonie opowiada o tym procesie jako o doniosłym i wymagającym ("po podklejeniu brzegów idealnie cienkiej materii jedwabnej nasyconej gumą następuje szycie szwu oraz końcowe zaklejenie go paskiem tej samej, nieprzepuszczalnej dla gazu materii"). Jeszcze we wrześniu 1938 roku Gwiazda Polski upamiętniona została przez Pocztę Polską wyjątkowym znaczkiem o wartości 75 groszy, zaprojektowanym przez Leonarda Sowińskiego. Spacerując po warszawskim Mokotowie, możemy się z kolei natknąć się na skwer zawdzięczający swoją nazwę właśnie temu niezwykłemu statkowi powietrznemu. Niewątpliwie Gwiazdę Polski możemy dziś postrzegać jako symbol zarazem rozmachu i marzeń polskich naukowców, jak i związku między wynikami sportowymi a osiągnięciami badawczymi.

Źródła: "Wschód: Lwów, Stanisławów, Tarnopol: życie miast i wsi województw południowo-wschodnich", 1939, nr 145; "Kronika Nadbużańska: demokratyczny tygodnik regionalny: Chełm, Hrubieszów, Włodawa", 1938, nr 39/269; Biuletyn Polskiej Agencji Telegraficznej 1938, nr 274; nr 248; nr 220; "Dzień Dobry" R.8, nr 285 (15 października 1938); J. Jarosz, "Gwiazda Polski – ambitny projekt z udziałem Wolfkego", Polskie Towarzystwo Fizyczne; T. Matuszak, "Gwiazda Polski: próba pierwszego polskiego lotu stratosferycznego", "Piotrkowskie Zeszyty Historyczne" 2004, nr 6, s. 141-154; strona internetowa Muzeum Historycznego w Legionowie.

Język Polish

balon

gwiazda polski

balon stratosferyczny