Jak powstawał tom "Podlasie"? Kto, w jaki sposób i jak długo nad nim pracował?
Główną autorką opracowania tomu podlaskiego była Janina Szymańska. Nie doczekała jednak zwieńczenia swojej wieloletniej pracy, pierwsze wydanie monografii ukazało się w 2012 roku. Trzonem publikacji były teksty pieśni (bez melodii) z autorskimi, kulturoznawczymi komentarzami Szymańskiej. Te pierwsze części zawierały przede wszystkim repertuar polski, a raczej w języku polskim, bo takie nagrania znajdowały się w archiwum Zbiorów Fonograficznych ISPAN. Szymańska sama dużo nagrywała w terenie, była miłośniczką pieśni i śpiewu. To ona ukuła piękne sformułowanie: "słowo śpiewane" i poświęciła mu swoje refleksje naukowe. Interesowała się wykonawstwem i rekonstrukcją dawnego wiejskiego śpiewu, życzliwie patrzyła na prowadzone w tym zakresie działania fundacji "Muzyka Kresów". Zwracała uwagę na indywidualnego człowieka jako wyraziciela nie tyle swojej tradycji, ale osobistych wyborów w jej obrębie. Jedną z jej ulubionych śpiewaczek była Maria Marciniak – barwna osobowość o dużym potencjale wokalnym, ogromnym i różnorodnym repertuarze (to ona przekazała nam między innymi pieśni w jidysz czy warszawski folklor miejski). Kiedy pochyliłam się nad repertuarem podlaskim zgromadzonym w ZF ISPAN, okazało się, że jest on dużo bogatszy i że wybór Szymańskiej, która kierowała się jednak przede wszystkim treścią słowną pieśni, trzeba koniecznie uzupełnić. Po pierwsze – o nuty melodii, po drugie – o tak charakterystyczny dla Podlasia repertuar "ruski" (od Rusi, nie od Rosji), czyli ukraiński i białoruski.
Weronika Grozdzew-Kołacińska, fot. archiwum prywatne autorki
Pomyślałam też, że warto byłoby podkreślić perspektywę, która pokazuje nam wartość pojedynczego człowieka dla kultury swojej "małej ojczyzny". Tym bardziej że perspektywa ta okazała się być w ostatnich czasach, w dobie dbałości o tzw. dziedzictwo niematerialne i swego rodzaju popularności przekazu tradycji w duchu "mistrz-uczeń" (nie tylko w obrębie rodziny i lokalnej społeczności, ale szerzej – w wymiarze ogólnopolskim), szczególnie ważna i dostrzegalna. Trudno się temu dziwić, pokolenie osób, które dysponują pamięcią o dawnym repertuarze – a ten uznajemy najczęściej za najcenniejszy – i które potrafią go odtworzyć, odchodzi. Podlasie jest pod względem różnorodności osobowych wyjątkowe, ponieważ stykające się tu kultury, etnosy, wyznania i przenikają się wzajemnie – tak, że czasem trudno rozgraniczyć ich wzajemne wpływy przejawiające się w melodiach, sposobach muzykowania i śpiewania, w języku i obyczajach. Ostatecznie tom podlaski zamknęliśmy w sześciu częściach, które powstawały w latach 2016-2022, uzupełniając repertuar archiwalny – nagrywany od 1951 roku – o nagrania najnowsze. Nie sposób wymienić wszystkich, którzy mają swój wkład w powstanie publikacji, dlatego wymienię tylko osoby kluczowe, czyli autorów komentarzy, zbieraczy terenowych i transkrybentów. Są to: Barbara Śnieżek, Piotr Dahlig, Zbigniew Przerembski, Arleta Nawrocka-Wysocka, Tomasz Nowak, Gustaw Juzala, Jacek Jackowski, Beata Maksymiuk-Pacek, Agata Kusto, Mariusz Pucia, Gabriela Gacek, Anastasiya Niakrasava, Dymitr Harelau, Piotr Dorosz, Agnieszka Jeż, Maria Szymańska-Ilnata, Julita Charytoniuk, Marcin Lićwinko, Barbara Kuzub-Samosiuk, Angelika Magier, Remek Mazur-Hanaj. Wykorzystaliśmy również transkrypcje muzyczne robione przez wielkich polskich etnomuzykologów, czyli: Jadwigę Sobieską, Jana Stęszewskiego, Jarosława Lisakowskiego, Aleksandra Pawlaka, Katarzynę Dadak-Kozicką.
