"Żyje nam się nie najlepiej"
Czesław Niemen podczas występu w 1974 roku, fot. audiovis.nac.gov.pl (NAC)
W historii opolskiego festiwalu odbijają się węzłowe wydarzenia ostatnich kilku dekad. W 1976 roku festiwal rozpoczęty 23 czerwca został skrócony z powodu powszechnych strajków wywołanych podwyżkami cen (24 czerwca premier Piotr Jaroszewicz ogłosił – choć niezupełnie wprost – plan wprowadzenia drastycznej zmiany cen urzędowych produktów żywnościowych; mięso zdrożeć miało o blisko 70, masło o 60, a cukier aż o 90 procent. Protestowały załogi ponad stu zakładów pracy w 24 województwach). W tym roku po raz pierwszy w historii festiwalu nie przyznano nagród głównych. W roku 1980 Kora w "Boskim Buenos" – inspirując się iberoamerykańską prozą, a konkretnie książką "Żeby cię lepiej zjeść" Eduardo Gudiño Kieffera – wyśpiewała tęsknotę za odległym, kolorowym światem tak różnym od szarej PRL-owskiej rzeczywistości.
Kiedy w czerwcu 1981 roku konferansjer Andrzej Jaroszewski otwierał koncert Przeboje sezonu w ramach XIX edycji festiwalu, stwierdził posępnym tonem, że "sytuacja jest, wiemy jaka, żyje nam się nie najlepiej". To była warta szerszego omówienia odsłona opolskiej imprezy. Czerwiec 1981 roku był samym środkiem karnawału "Solidarności", główną nagrodę otrzymał wówczas Jan Pietrzak z piosenką "Żeby Polska była Polską", którą uznano za spontaniczny hymn solidarnościowego ruchu. Wspomniana wcześniej skandalistka Trojanowska razem z zespołem Stalowy Bagaż wystąpiła z obśmiewającym ideologię socrealizmu utworem "Pieśń o cegle", zakładając krawat Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej. Związek wystosował niedługo potem oficjalny protest, nazywając ten gest profanacją. Niedługo potem, w roku 1983, wokalistka trafiła na listę osób "niepożądanych w Polsce Ludowej". Jednym z utworów, które interpretowano niekiedy jako komentarz do bieżącej sytuacji w Polsce było "Wypijmy za błędy" Ryszarda Rynkowskiego z tekstem Jacka Cygana, który to utwór wykonany w 1989 roku, dwa tygodnie po pierwszych wolnych wyborach, przyniósł wokaliście nagrodę w konkursie Premier. Również w XXI wieku wydarzenia społeczne i polityczne naznaczyły historię festiwalu. W 2010 roku w związku z katastrofą smoleńską święto piosenki po raz pierwszy odbyło się we wrześniu, był to też rok, w którym przestrzenią festiwalową, w związku z remontem amfiteatru, stał się kampus Politechniki Opolskiej. Nawet pandemia koronawirusa nie sprawiła, że sytuacja z 1982 roku powtórzyła się: festiwal w 2020 roku przesunięto na pierwszy tydzień września. Całą imprezę zadedykowano natomiast Ewie Demarczyk zmarłej 14 sierpnia tego roku.
