Sławomir Kupczak: Komponuję, nawet gdy nie ma zamówienia [WYWIAD]

kupczak_fot_barczyk.jpg, full-width, Sławomir Kupczak, fot. Bartosz Barczyk , Sławomir Kupczak: Komponuję, nawet gdy nie ma zamówienia [WYWIAD]

#muzyka

Rozmowa ze Sławomirem Kupczakiem, autorem "Halnego", rekomendowanym przez delegatów z 27 publicznych rozgłośni radiowych z czterech kontynentów na 66. Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów, która w 2019 roku odbywała się w argentyńskim San Carlos de Bariloche.

Filip Lech: Jak zmieniło się twoje podejście do komponowania w ciągu kilkunastu lat pracy? Czy coś się zmienia?

Sławomir Kupczak: Ta pierwotna idea się nie zmienia. Ciągle szukam atrakcyjnej formy i "tematów", które odbijają jakoś rzeczywistość. Takim przykładem może być "Diva" do słów Pawła Krzaczkowskiego, który oparł swoje teksty na XIX-wiecznych "instrukcjach" dla żeńskiej służby domowej. Ale też nadal interesują mnie idee abstrakcyjne, których głównym założeniem jest brzmienie. Koncert na fortepian i komputer prawykonany w tym roku na festiwalu Musica Electronica Nova przez wyśmienitego Adama Kośmieję, jest niczym innym jak zabawą w brzmienie z wykorzystaniem struktur tonalnych, mikrotonowych, progresji, alikwotów i ośmio kanałowej partii komputera. Starałem się odpowiedzieć sobie na pytanie, czym może być, czym jest w XXI wieku koncert fortepianowy.

Iframe embed

W ciągu ostatnich kilku lat dużo pracowałem w teatrze, to na pewno zmieniło trochę mój sposób pisania. Skupiam się więcej na psychologii, recepcji słuchania muzyki.

Czy z biegiem lat łatwiej ci się komponuje?

I tak, i nie. Największym problemem dla mnie jest przełożenie pomysłów i pewnych z góry założonych idei w czytelną narrację muzyczną. Przykładem może być "Halny" na improwizującą flecistkę i elektronikę. Wiatr halny, jak wiemy, powstaje na skutek bardzo dużych różnic ciśnienia i to zjawisko dało mi kolejny pretekst do tworzenia muzyki na zasadzie zestawiania ze sobą pozornie niespójnych brzmień i struktur, zarówno na poziomie estetycznym, stylistycznym, jak i technicznym. Już samo zestawienie improwizującej flecistki z precyzyjnie zapisaną partią elektroniki tworzyć może mieszankę wybuchową. Zależy mi jednak, żeby to nie był kolaż, tylko spójna wypowiedź. "Halny" w wykonaniu Ewy Liebchen otrzymał rekomendację na 66. Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów w Argentynie, więc chyba ta idea jest atrakcyjna?

Iframe embed

Na pewno z biegiem lat łatwiej pisać muzykę orkiestrową. Na studiach nauka instrumentacji jest tylko papierowa, nie można wysłuchać tego, co się napisało. Z każdym kolejnym wykonaniem własnych utworów orkiestrowych coraz lepiej rozumie się tę materię. Rok temu – na zamówienie Teatru im. W. Siemaszkowej w Rzeszowie – skomponowałem godzinne oratorium – "Cud niedokonany, czyli Wielki Odpust w Kalwarii Pacławskiej '39" na sopran, kontratenor, dwóch recytatorów, chór mieszany, orkiestrę symfoniczną i elektronikę. Napisałem je w błyskawicznym tempie, ale zaburzając dobę, z problemami ze snem, jedzeniem. Dobrze, że nie wylądowałem w szpitalu. Osiem lat temu na pewno nie napisałbym tego tak sprawnie.

Jak pracowało ci się nad oratorium? To dość archaiczna forma, odchodząca w zapomnienie.

Na początku napisał do mnie Szymon Bogacz, autor libretta, opisał historię, którą opowiedziała jego babcia. Opowiadała o tym całym tyglu kulturowym, który dział się w latach 30. na Kresach II RP – o Bojkach, Ukraińcach, Polakach. To było la mnie trudne, bo nie jestem człowiekiem religijnym, ale czytając tekst Bogacza, uświadomiłem sobie, że tak naprawdę nie chodzi tutaj o samą religię, tylko o tradycję z której wyrastamy, tygiel mieszających się kultur. W moim utworze pojawia się Matka Boska i Jezus, ale to tylko pretekst do opowiedzenia o tym, że ludzie przez cały czas powtarzają te same błędy.

Odnosiłeś się w jakiś sposób do tradycji oratorium?

Nie miałem żadnego wzorca. Potraktowałem oratorium jako bardzo rozbudowaną muzykę teatralną. Prawie cały utwór jest tonalny. Nie jest nowoczesny, ale jest współczesny – to dla mnie ważne rozróżnienie.

Piszesz dużo muzyki teatralnej, masz też za sobą pracę w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej przy "Voyagerze" w ramach "Projektu P". Jak wspominasz pracę nad tym spektaklem?

Opera jest jednym z największych wyzwań kompozytorskich, który nie może udać się bez współpracy dużej grupy lubiących się osób. Wspaniały zespół realizatorski został wybrany przez reżysera i librecistę naszej opery – Michała Borczucha, bardzo doświadczonego twórcę. Wiedziałem, że z takimi ludźmi można zrobić wszystko. To, co sobie założyliśmy przed powstaniem partytury, znalazło się na scenie. Podpisuję się pod tym utworem obiema rękami. Dzięki temu, że wcześniej pracowałem w teatrze, wiedziałem, że czas na scenie teatralnej płynie trochę inaczej niż na sali koncertowej. To niezwykle ważne przy pisaniu utworów scenicznych. Szkoda, że praca kilkudziesięciu osób skończyła się tylko na trzech pokazach. Widownia zawsze była pełna, nie wiem czemu TW-ON nie zdecydował się na wznawianie naszych spektakli. Nawet sam zespół instrumentalistów Opery Narodowej bardzo chciał to ponownie zagrać. To jest przykre tym bardziej, że sama praca nad partyturą trwała osiem miesięcy.

Jak długo pracujesz w teatrze?

Od 2011 roku. Nie licząc różnego rodzaju performansów, napisałem muzykę do 15 spektakli wystawianych w teatrach dramatycznych.

Nie brakuje ci tam czasem swobody twórczej?

Nie. W teatrze muzyka jest albo dobra albo zła. Muzyka musi spełniać określoną funkcję. To bardzo wymagające doświadczenie, spędzasz kilka miesięcy intensywnie obcując z tymi samymi ludźmi, zamknięty jak w bunkrze. To uczy pokory, w teatrze nie jest się samemu i nie można być egoistą. Najczęściej pracuję z Krzysztofem Rekowskim, u niego muzyka rzeczywiście jest ważną częścią spektaklu, nawet jeśli jest podskórna. Poza tym praca w teatrze daje mi to co uwielbiam, pisanie w różnych stylach a przede wszystkim spotykanie ciekawych ludzi. Doświadczenia teatralne skłoniły mnie do wykorzystywania pewnych elementów z muzyki rozrywkowej w mojej muzyce autonomicznej. Często używam niewykorzystane fragmenty muzyki teatralnej w swoich utworach.

Śledzisz zmiany, które zachodzą w muzyce współczesnej? Nowe nurty, post-internet itp.

Pochyliłem się na chwilę nad post-internetem, na razie to, co słyszałem, mnie nie pociąga. Widzę tam elementy, które bardzo łatwo się ze sobą zestawia i zawsze wyjdzie z tego coś efektownego, ale nie zmieniło mi to jakoś chemii w mózgu, nie pogłębiła się też moja refleksja na temat świata. Kibicuję młodym, ale ja jednak jestem z tych kompozytorów, którzy wierzą jeszcze w to, że można napisać utwór asemantyczny, który też potrafi coś powiedzieć o rzeczywistości.

Iframe embed

Młodzi kompozytorzy często też sięgają po nietypowe składy tworząc muzykę asemantyczną – są znudzeni kwartetem smyczkowym, więc sięgają po saksofon, keyboard, gitarę i inne instrumenty rzadziej spotykane w filharmoniach.

Podzielam to znudzenie! Dlatego bardzo się cieszyłem, pisząc "Halnego 2", na elektronikę i skrzypków ludowych dla Radical Polish Ansambl na zamówienie festiwalu Sacrum Profanum. Właściwie RPA to nie są muzycy ludowi, lecz ludzie, którzy przyswoili sobie wiedzę od wiejskich muzykantów. To bardzo odświeżające, sporo się od nich nauczyłem. Nie znam się na muzyce ludowej. Słuchając, w jaki sposób grają i rozmawiają o wydobywanych przez siebie dźwiękach, zaczynam uczyć się słyszenia tych niuansów. Ich improwizacje nie zawsze były dla mnie zrozumiałe. To wcale nie jest takie proste. To nie są banalne melodyjki, mają bardzo trudne podziały polirytmiczne. Potrafią grać od rana do wieczora, nie widać po nich znużenia.

Komponujesz już prawie dwadzieścia lat, które instrumenty w trakcie swojej pełnoletności kompozytorskiej polubiłeś najbardziej?

Nie potrafię wyróżnić konkretnego instrumentu. Tak naprawdę nie liczą się instrumenty, ale kto na nich gra. Fortepian też może być fascynujący, jeśli gra na nim fantastyczny pianista. A jeszcze lepiej jest, jeśli jest to fantastyczny muzyk i ciekawy, normalny człowiek. Najbardziej lubię pisać dla konkretnych muzyków. Dlatego zawód kompozytora nie jest nudny, ciągle poznajesz nowych ludzi, projekty są bardzo zróżnicowane.

Co to znaczy dla ciebie być kompozytorem?

To potrzeba tworzenia. Bycie kompozytorem w moim przypadku to nadawanie sensu życia. Co ja miałbym robić cały dzień, gdybym nie pisał? Nie wiedziałbym, jak mam go sobie zorganizować. Komponuję, nawet gdy nie ma zamówienia. Każdy utwór jest stworzeniem przez siebie mikroświatu, który ma swój porządek, ład i sens.

Język Polish

muzyka współczesna

sławomir kupczak