Przetrwać mimo wszystko. "Piknik na skraju drogi" Katarzyny Górnej

katarzyna_gorna_chlopsy_2.jpg, default, Katarzyna Górna, "Chłopsy", dzięki uprzejmości CSW Kronika w Bytomiu

"Piknik na skraju drogi" w Centrum Sztuki Współczesnej Kronika wieńczy instytucjonalny powrót Katarzyny Górnej. Artystka nie wraca jednak na wystawiennicze salony z triumfalną pieśnią na ustach, a raczej serwuje nam żałobny rapsod.

Katarzyna Górna zawsze była na swój sposób artystką totalną; gdy wchodziła w nowy temat, to zagłębiając się w niego po uszy. Gdy w latach 90., jako jedna z gwiazd polskiej sztuki krytycznej, zajmowała się kluczowym tematem epoki, ciałem, stworzyła zestaw prac najpełniej w owym czasie opisujących społeczne doświadczenia kobiet. Sięgała po motywy rodem z biblijnych przypowieści i renesansowego malarstwa, opatrzone wizerunki zamieniając w obrazy z krwi i kości, a w zgrane motywy wlewając psychologiczną głębię.

Trudno jednak walczyć z opresją wobec kobiet, gdy w tym samym czasie trzeba walczyć o przetrwanie. W pewnym momencie, wydawałoby się, u szczytu kariery, Górna zaczęła ze świata sztuki znikać. Nie tyle z wyboru, co z konieczności. W jednym z wywiadów tak opisywała swoją ówczesną sytuację:

Text

Kiedy próbowałam żyć ze sztuki, wyłączali mi prąd, bo nie miałam za co zapłacić rachunków. Ciągle pożyczałam od matki pieniądze, żeby kupić sobie jedzenie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katarzyna Górna, Piknik na skraju drogi, widok wystawy, dzięki uprzejmości CSW Kronika w Bytomiu

Obrazek

katarzyna_gorna_piknik_na_skraju_drogi_wideo_instalacja_2019_2.jpg

Zamiast krytycznie przyglądać się realiom transformacyjnej Polski, Górna musiała więc nauczyć się w niej przetrwać. Założyła więc firmę, jednocześnie wygaszając aktywność artystyczną. Gdy po zamknięciu firmy zaczęła do świata sztuki wracać, to początkowo nie jako artystka a działaczka Obywatelskiego Forum Sztuki Współczesnej, walcząca o prawa pracownicze twórców, w "awangardzie prekariatu".

W czerwcu 2019 roku, po kilku pokazywanych tu i ówdzie nowych pracach wideo, po raz pierwszy od wielu lat Górna zaprezentowała nową wystawę, a jednocześnie obroniła na Akademii Sztuki w Szczecinie doktorat. Pokazywana w Trafostacji Sztuki w Szczecinie "Zagłada ludzkości" znalazła teraz swoją kontynuację w bytomskiej Kronice, w postaci kuratorowanego przez Jakuba Gawkowskiego "Pikniku na skraju drogi".

Akcja powieści radzieckich gwiazdorów science-fiction, braci Strugackich, z której artystka zaczerpnęła tytuł bytomskiej wystawy, toczy się w realiach po wylądowaniu na Ziemi przedstawicieli obcej cywilizacji. W odróżnieniu od niezliczonych historii z tego gatunku, w tym powieści Stanisława Lema takich jak "Fiasko" czy "Solaris", "Piknik na skraju drogi" nie koncentruje się jednak na próbie nawiązania kontaktu. Powieść Strugackich to w gruncie rzeczy historia o ludzkiej naturze i społeczeństwie. Przybysze, których ziemianie przez moment obserwują jak owady i polne zwierzęta wycieczkowiczów urządzających piknik na poboczu, zostawiających po sobie garść śmieci i wyruszających w dalszą drogę, są tu zresztą znacząco nieobecni.

Górna nie potrzebuje już żadnego nadnaturalnego czy pozaziemskiego elementu, nawet jako pretekstu. Jej opowieść należy do wizji przyszłości z gatunki nie sci-fi, a tak zwanego cli-fi – climate fiction, spekulatywnych narracji rozgrywających się w świecie po katastrofie klimatycznej. Tajemniczą, nieprzewidywalną i niebezpieczną Strefę z powieści Strugackich przypomina tu cała planeta, zrujnowana przez samą ludzkość.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katarzyna Górna, "Zagłada Ludzkości", wideoinstalacja, dzięki uprzejmości CSW Kronika w Bytomiu

Obrazek

katarzyna_gorna_zaglada_ludzkosci_instalacja_2.jpg

Historia zaczyna się jednak w realiach współczesnych, a nawet wybiega w przeszłość. Wystawę otwiera krótkie wideo "Nigdy nie pracuj", nagrane przed jedną z sortowni Amazonu. Oglądamy w nim trzech mężczyzn stojących nieruchomo na tle sortowni, z tytułowym hasłem Guy Deborda wypisanym na plecach. W tle robotyczny głos odczytuje tekst "Manifestu sytuacjonistycznego". Film o bezsilności protestu wobec kapitalistycznego systemu, który ponad pół wieku po opublikowaniu manifestu nie tylko ma się dobrze, ale wręcz rośnie w siłę, sam wydaje się być efektem bezsilności artystycznej. Jego metaforyka razi dosadnością, za którą nie kryją się żadne nowe wnioski. A znamy przecież, także z polskiego podwórka, przykłady znacznie głębszych i subtelniejszych prac zrealizowanych w podobnej scenerii, jak seria fotografii Tytusa Szabelskiego, rozmontowująca amazonowski system od środka.

Górna wypada jednak o wiele lepiej, gdy zamiast łapać kilka srok za ogon i mnożyć proste metafory zaczepia się o konkretną historię, jak w przypadku wideoinstalacji "Zagłada Ludzkości".

Na otaczających widza owalnych ekranach oglądamy twarze czwórki bohaterów. W skąpanej w półmroku galerii rozmigotane błękitne światło przypomina wyobrażenia na temat futurystycznej technologii rodem ze starych filmów sci-fi. Tocząca się między bohaterami rozmowa sprawia z kolei wrażenie narady równie przerysowanych komiksowych superłotrów. Rzecz w tym, że w ten niemal komiczny sposób Górna próbuje rekonstruować jak najbardziej realne wydarzenie – zamkniętą konferencję z udziałem kilku miliarderów z Doliny Krzemowej, którzy od medioznawcy Douglasa Rushkoffa próbowali dowiedzieć się, jak najlepiej przygotować się na nadchodzącą katastrofę klimatyczną.

Podczas narady opisanej przez samego Rushkoffa w artykule "Survival of the Richest", a także przez Wojciecha Orlińskiego na łamach "Pisma", miliarderom nie przeszło nawet przez myśl szukanie odpowiedzi na pytanie, czy samą katastrofę da się zatrzymać. Bardziej interesowało ich to, w których rejonach świata najlepiej budować bunkry i czy wszczepianie podwładnym rażących prądem w razie nieposłuszeństwa czipów to dobry sposób na zabezpieczenie się przed buntem.

Odtwarzając tę naradę Górna wykazuje się sporą dozą czarnego humoru. W rolach bohaterów konferencji obsadza zaprzyjaźnionych lewicowych publicystów, każąc im wejść w rolę ludzi, którzy z ich perspektywy praktycznie uosabiają całe zło tego świata. Jak na krytyka filmowego przystało, w swojej roli najbardziej przekonująco wypada Jakub Majmurek. Pod ekranami artystka umieściła z kolei wykonaną z syntetycznych materiałów instalację, która rozkładać się będzie tak złośliwie długo, że znacząco przeżyje marzących o nieśmiertelności krezusów z Doliny Krzemowej. Powtarza ona formę najstarszej znanej dziś konstrukcji architektonicznej, zbudowanej przez neandertalczyków ze stalagmitów około 170 tysięcy lat temu. Historia przekształcania planety przez hominidy zatacza w ten sposób ironiczne koło.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katarzyna Górna, "Chłopsy", dzięki uprzejmości CSW Kronika w Bytomiu

Obrazek

katarzyna_gorna_chlopsy_1.jpg

W połowie wystawy cofamy się nagle do przeszłości. Obok nowych prac znalazła się jedna starsza, dobrze już znana – "Barbie-bar" z 2004 roku. Nagrane w jednym z warszawskich gejowskich klubów wideo pochodzi z czasów wzmożonego zainteresowania artystki queerową ekspresją. Piętnastoletnia praca postarzała się jednak co najwyżej technicznie. Jej anonimowi na własne życzenie bohaterowie na nieskrępowaną ekspresje pozwalają sobie jedynie w wydzielonych przestrzeniach, nie czując się ze swoja tożsamością bezpiecznie. A jak pokazały ostatnie tygodnie, sytuacja niekoniecznie zmierza ku lepszemu.

Na bytomskiej wystawie "Barbie-bar" służy jednak przede wszystkim jako łącznik z pracą "Chłopsy", której zarys powstał przed laty, ale zrealizowana została dopiero teraz. Seria wielkoformatowych, pozowanych fotografii, których bohaterami są młodzi chłopcy o psich głowach, to formalny ukłon w stronę dawnych prac, od formatu począwszy, a na samym motywie, nasuwającym nieodparte skojarzenia z wizerunkami Anubisa skończywszy. Jednak wymowa cyklu z komentarza na temat płci kulturowej i wzorców męskości przesuwa się w obszar refleksji o człowieczeństwie jako takim.

Opowieść wieńczy ostatni, tytułowy film, przedstawiający scenkę ze świata po katastrofie, zamieszkanego przez niebędące już ludźmi istoty. W tym leniwie płynącym, niemal pozbawionym fabuły obrazie czuć przy okazji przenikające całą wystawę mocowanie się artystki z formą. Powroty po latach rzadko przebiegają gładko, czego mieszająca nieustannie błyskotliwość z banałem wystawa Górnej jest najlepszym przykładem.

Nowe otwarcie w karierze artystki bezpośrednio wyrasta z jej poprzednich doświadczeń. Historia kariery Górnej to historia nieustannie poszerzanej perspektywy – od sytuacji kobiet w transformacyjnej Polsce, przez sytuację artystów, po losy całej ludzkości. Oddalając perspektywę Górna nie traci jednak z oczu pojedynczych ludzi. Zaskakująco mało tu socjologii, a znacznie więcej empatii i prób zrozumienia innego. Nawet w wieńczącym całość filmie zamiast szerokiej katastroficznej panoramy dostajemy opowieść o małej grupce mutantów-ocaleńców. "Piknik na skraju drogi" to na swój sposób egzystencjalna i nieuleczalnie antropocentryczna krytyka antropocenu, w której przez wszystkie przypadki odmienia się słowo "człowiek".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katarzyna Górna, "Piknik na skraju drogi", wideoinstalacja, dzięki uprzejmości CSW Kronika w Bytomiu

Obrazek

katarzyna_gorna_piknik_na_skraju_drogi_wideo_instalacja_2019_1.jpg

Pesymistyczny ton nie różni jej zbytnio od książki Strugackich, choć w ciągu kilku dekad od jej publikacji zmienił się historyczny horyzont. Jeden z bohaterów książki, naukowiec Walentin Pillman, typ raczej depresyjny, w rozmowie z innym protagonistą wypowiada znaczącą kwestię:

Text

Zapytacie mnie: w czym jest wielkość człowieka? W tym, że wyzwolił niemal kosmiczne moce przyrody? Że w czasie tak krótkim zawładnął planetą i wyrąbał sobie okno na Wszechświat? Nie, w tym, że mimo to przetrwał i zamierza przetrwać również w przyszłości.

Z perspektywy Górnej zasługa staje się z kolei największą przywarą, a chęć przetrwania za wszelką cenę paradoksalnie przyspiesza zagładę. Górna nie próbuje jednak swoją wystawą moralizować i zawracać kijem Wisły. Nie znajdziemy tu śladów wiary w idée fixe sztuki krytycznej – skuteczność sztuki. Górna nie oferuje rozwiązań, nie łudzi się, że jeśli wszyscy przestaniemy nagle latać samolotami i jeść mięso, zmienimy bieg historii. Daje tylko – i aż – prywatne świadectwo zmagania się z wizją końca.

Język Polish

katarzyna górna

kronika

ekologia