"Nie potrafisz, nie pchaj się na afisz", czyli teatr i materiały ulotne

wystepy_cyrku_buscha_w_krakowie_nac.jpg, default, Występy cyrku Buscha w Krakowie, 1940, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

#teatr

W złym guście jest się afiszować, niedobrze też schodzić z afisza. Ale co to właściwie znaczy? Czym były afisze i czy ciągle istnieją?

Zapowiedź z czekolady

Wdzięczny galicyzm (zapożyczenie z języka francuskiego) pochodzący od czasownika "afficher" ("ogłaszać", "pokazywać", "plakatować") jest dość dobrze znany, zwłaszcza w kontekście teatralnym, ale być może nie wszyscy wiedzą, że afisz nie jest tym samym, co plakat. O ile ten ostatni przybiera artystyczną, niekiedy symboliczną czy angażującą formę, o tyle afisze od zawsze traktowane były bardziej praktycznie i – jak powiedzielibyśmy dziś – marketingowo. Z obecnej perspektywy można by zresztą określić afisz mianem analogowego posta na Facebooku czy innym portalu społecznościowym. Afisz powstał bowiem jako narzędzie informowania szerszego grona o nadchodzącym wydarzeniu – teatralnym, ale nie tylko – a pierwsze tego typu druki ulotne pojawiały się w Polsce już w XVII wieku (a jak wskazują badacze i badaczki, ich powszechna historia sięgać może nawet starożytności!). Z czasem, już w wieku XX, afisze zaczęto wzbogacać nierzadko o jakiś zachęcający komunikat, łączyły zatem medium wiedzy z dyskretnym urokiem reklamy. Jak pisał jeden z najważniejszych historyków polskiego teatru, Zbigniew Raszewski, afisz "zwraca się do widza na ulicy", adresując swoją wypowiedź "do wszystkich przechodniów, a więc niejako do widza potencjalnego". W rodzimej prasie z międzywojnia przeczytać można nawet arcyciekawe doniesienia o zagranicznych afiszach… z ciasta i czekolady. W Stanach i Wielkiej Brytanii wykorzystywano kiedyś ponoć interesującą formę współpracy: cukiernik miał okazję zareklamować swoje wyroby poprzez tworzenie słodkich afiszy z kakaowymi literkami. Niestety trudno znaleźć informację, czy także polskim słodyczom zdarzało się zapowiadać spektakle.

Będzie się płacić

Rozwiedźmy się. Afisz teatralny Afisz teatralny z przedstawienia w Teatrze Hr. Skarbka we Lwowie (19 V 1899), dołączony do egzemplarza teatralnego z Biblioteki Teatru Lwowskiego

Był rok 1618, kiedy przedpremierowe afisze pojawiły się w Gdańsku, drukowane sumptem kolegiów jezuickich (o których działalności teatralnej pisaliśmy w jednym z wcześniejszych numerów Culture). Władzom miasta nie spodobało się jednak afiszowanie się protestantów ze swoimi spektaklami, w konsekwencji czego oficjalnie zabroniły jezuitom plakatowania ulic Gdańska. Narodziny afisza jako części marketingu instytucji wiążą się jednak, oczywiście, z narodzinami samego teatru publicznego w roku 1765 i pierwszym zagranym w Operalni Saskiej spektaklem. Była to komedia "Natręci" Józefa Bielawskiego, zwycięski tekst w konkursie literackim Stanisława Augusta Poniatowskiego na dramat inaugurujący scenę publiczną. Doniosłe wydarzenie należało odpowiednio rozreklamować, toteż "na mieście" pojawiły się afisze następującej treści:

Aktorowie J. K. Mći / Komedyów Polskich / Będą reprezentowali 26 listopada / Natrętów / Komedia w trzech aktach / z dwiema balletami / Początek będzie o 6. godzinie i będzie się płacić [...].

I tu umieszczano zróżnicowany cennik (niewiele zresztą różniący się strukturą od współczesnych podziałów cenowych w wielu europejskich teatrach). Najdroższe były bilety do cyrkułu, loży na parterze oraz na pierwszym piętrze (9 tynfów), za nieco mniejszą kwotę można było zasiąść na pozostałych miejscach parterowych (7 szóstaków) oraz na drugim i trzecim piętrze (odpowiednio za 4 tynfy i 5 szóstaków). "Bilety od południa będą sprzedawane w Operalni", głosiła informacja przy dolnej krawędzi afisza. Był to prosty, informacyjny druk, bez żadnych zdobień typograficznych ani figur stylistycznych. Premiera "Natrętów" odbyła się 19 listopada 1765 roku, ale jedyny zachowany afisz pochodzący z pierwszego okresu działalności teatru publicznego to właśnie ten o tydzień późniejszy. Na drodze do skutecznej archiwizacji afiszów stał bowiem nie tylko burzliwy przebieg historii, ale i kwestia samego stosunku do tego druku – traktowanego często niemal jak makulatura, coś niewartego zachowania.

Żywot skończony pod fotelem

Afisz: Zespół teatralny Polskiego Czerwonego Krzyża w Żyrardowie w ... dnia ... stycznia 1946 r. o godz. 18-tej w sali Domu Kultury w Żyrardowie wystawia komedię w 3-ch aktach p.t. "Sublokatorka" [...], fot. Biblioteka Narodowa Polona

"Miał być grany, [...] ale nie grano, bo o 8 wieczór rozpoczęła się rewolucja", brzmiał z kolei dopisek na afiszu z 29 listopada 1830 roku. W Teatrze Rozmaitości (jednej ze scen ówczesnego Teatru Narodowego) prezentowano właśnie "Bankructwo partacza", jedną ze sztuk zaplanowanych na ten wieczór, kiedy wybuchło powstanie listopadowe. Ten druk, a także wyżej wspomniany, zapowiadający pierwszą premierę Teatru Narodowego, to przykłady afiszów, które wymieniał Jan Sokolicz-Wroczyński na łamach "Sceny Polskiej", twierdząc, że to właśnie owa zwyczajna, informacyjna ulotka jest często "wyłącznem i autentycznem źródłem informacji" i tym samym "oddaje nieocenione usługi" w kontekście badań nad teatrem.

Czyż warto zastanawiać się obszerniej nad tym znikomym zwitkiem papieru, co najwyżej drobnym zeszycikiem, którego żywot, trwający niewiele godzin, zaczyna się w ręku sprzedawcy, a kończy niejednokrotnie na podłodze, pod teatralnym fotelem?

– pytał natomiast międzywojenny publicysta i krytyk Włodzimierz Jampolski. To oczywiście dociekania o charakterze retorycznym, bo w obliczu specyficznej natury medium teatralnego, jego każdorazowej konkretyzacji, każdy "znikomy zwitek" jest nie tylko śladem samego przedstawienia, ale także dokumentem pozwalającym zrozumieć charakter życia teatralnego oraz produkcji i eksploatacji teatru w danej epoce historycznej. Było to również narzędzie komunikacji teatru ze swoją widownią (także potencjalną). Raszewski afisz nazywał wprost "papierowym skarbem". Zastanawiać może użyte przez Jampolskiego określenie "w ręku sprzedawcy", skoro mowa jest przecież o ulicznym druku informacyjnym. Otóż afisz bywał także nabywany tak samo jak bilet – i w taki sam sposób upoważniał do wstępu na przedstawienie (nazywany był wówczas "afiszem prywatnym", co wprowadza zresztą ciekawe rozróżnienie na to, co publiczne – rozlepiane na ulicy i to, co można kupić i schować do kieszeni, choć zawiera dokładnie tę samą informację).

Usprawiedliwienie nieobecności

Fragment budynku z wejściem do Teatru Scala. Widocznie afisze teatralne umieszczone w gablotach, Warszawa, 1932, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Z czasem informacji na afiszach przybywało. Poza nazwiskami autora czy inscenizatora dopisywano przede wszystkim obsadę, zwykle w dwóch rzędach z odpowiednimi imionami lub nazwiskami postaci. Co ciekawe, zwyczaj umieszczania nazwisk aktorek i aktorów na afiszach pojawił się dopiero w XIX wieku – wcześniej zdarzało się to rzadko, co jasno pokazuje przemiany w zakresie hierarchii informacyjnej w “przemyśle” teatralnym. Bywało tak, że to nazwisko największej gwiazdy zespołu wyróżniano odpowiednim krojem czy rozmiarem pisma (tutaj już mamy do czynienia z początkami zabiegów PR-owych – na przykład na jednym z afiszów z 1945 roku nazwisko Adolfa Dymszy zajmuje bodaj połowę zadrukowanej powierzchni). Informowano także o autorkach i autorach kostiumów i scenografii, długości spektaklu etc. Można powiedzieć, że niegdyś afisz zastępował to, co nazywamy dziś programem teatralnym – drukiem podającym przede wszystkim podstawowe informacje na temat przedstawienia, wykonawców, realizatorów. (Współcześnie oczywiście programy są często rozbudowane i mają kontekstowy charakter, wzmacniając tym samym sensy przedstawienia, wskazując możliwe tropy interpretacyjne). Jak pisano w wydanej przez Samuela Orgelbranda pierwszej polskiej encyklopedii powszechnej (1859), zdarzało się, że afisze informowały także o niedyspozycjach artystów:

Teatra warszawskie umieszczają na afiszach [...] nazwiska chorych, aby usprawiedliwić przed publicznością niemożność dania niektórych dzieł lub zmianę widowisk, zapowiedzianych przez pisma publiczne.

Zdarzało się, że na afiszu umieszczano jedno- czy dwuzdaniową informację na temat czasu i miejsca akcji inscenizowanej sztuki. Ewoluowała także kolorystyka afiszów oparta na specjalnych kodach. Na przykład w XIX wieku czerwonym kolorem drukowano afisze premierowe, a niebieski oznaczać miał innego typu wyjątkowe wydarzenie.

Mecz bokserski, rajd motocyklowy

A co z afiszami nieteatralnymi? W archiwach znajdziemy ich bardzo wiele i zwykle dotyczą szeroko pojętego – artystycznego, sportowego i społecznego – performansu. Druki ulotne zapraszały na zawody bokserskie, występy cyrkowe, pokazy lotnicze i filmowe, rajdy motocyklowe, rozgrywki piłki nożnej czy koncert-zbiórkę na odbudowę Wawelu. Przewrotny afisz z kina dźwiękowego w Zamościu z roku 1932 głosił, że "Wszelka reklama jest zbyteczna!", zapraszając na ekranizację "Na zachodzie bez zmian". W 1929 roku informowano z kolei o "odczycie eksperymentalnym jasnowidza wszecheuropejskiej sławy", Freda Mariona, a w 1938 zapowiadano pokaz psów rasowych ("prosimy Państwa Właścicieli takich psów o łaskawe zgłoszenie ich udziału pod adresem: Bank Rolny w Pińsku"). Oczywiście istniały także afisze polityczne z rozmaitymi obwieszczeniami, odezwami, zarządzeniami itp. To, co wydaje się ujmujące, to fakt, że przeszukując dawne afisze – zarówno te z XIX wieku, jak i powojenne – zauważyć można pewną ciągłość estetyki i struktury tego typu druku. Jeśli chodzi zaś o obecny żywot afisza teatralnego, to wydaje się, że reżim wizualności oraz dominacja przekazu cyfrowego sprawiły wespół, że tradycyjny druk informujący o premierze czy kolejnych przedstawieniach nie miałby dziś zupełnie siły przebicia. Można jednak stwierdzić, że to właśnie z afisza – wraz z rozwojem technik graficznych – zrodził się współczesny teatralny plakat, spójne połączenie obrazu i słowa, informacji z artystyczną oprawą, która nierzadko czyni z plakatu nie "druk ulotny", lecz towarzyszące spektaklowi odrębne dzieło sztuki.

Źródła: A. Kędziora, "W sieci znaczeń. Afisz teatralny w drugiej połowie XIX wieku", [w:] "Oblicza komunikacji", 15 (2024), s. 65-75; Z. Raszewski, "Warszawski afisz dzienny: Teatr Narodowy i jego kontynuacje 1765-1915", Warszawa 1987; W. Jampolski, "Afisz teatralny", [w:] "Scena Polska: organ Związku Artystów Scen Polskich", 1931 R.11 z.12; J. Sokolicz-Wroczyński, "Historia teatralnego afisza", [w:] "Scena Polska: organ Związku Artystów Scen Polskich", 1930 R.10 z.22; hasło "afisz" w Encyklopedii Teatru Polskiego, oprac. P. Kencki

Język Polish

historia teatru

afisz

papier